به گزارش خبرگزاری ایمنا، سالهاست که توسعه شهری بیشتر با ساخت بزرگراهها، پلها، مجتمعهای تجاری و پروژههای عمرانی سنجیده میشود، اما تجربه شهرهای موفق جهان نشان میدهد که توسعه پایدار تنها به گسترش کالبد شهر محدود نیست.
شهری پایدار است که در کنار توسعه زیرساختها، بتواند اقتصاد درونزای خود را تقویت کند، فرصتهای شغلی پایدار ایجاد کند و گردش سرمایه را در میان شهروندان حفظ کند. در چنین نگاهی، اقتصاد محلی نه یک موضوع صرفاً اقتصادی، بلکه یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت شهری برای افزایش کیفیت زندگی، کاهش نابرابری و تحقق توسعه متوازن به شمار میرود.
امروزه شهرها بیش از هر زمان دیگری نیازمند تغییر رویکرد از «توسعه مبتنی بر ساختوساز» به «توسعه مبتنی بر اقتصاد شهری» هستند و درآمدهای ناپایدار همچون فروش تراکم، تغییر کاربری اراضی یا اتکای بیش از اندازه به عوارض ساختمانی، اگرچه در کوتاهمدت منابع مالی ایجاد میکنند، اما در بلندمدت نه تنها پایداری اقتصادی شهر را تضمین نمیکنند، بلکه میتوانند زمینهساز گسترش بیرویه شهر، افزایش هزینههای خدماترسانی و فشار بیشتر بر منابع طبیعی شوند.
در مقابل، تقویت اقتصاد محلی، درآمدی پایدارتر برای شهر و شهروندان ایجاد میکند و وابستگی مدیریت شهری به منابع ناپایدار را کاهش میدهد.
اقتصاد محلی مجموعهای از فعالیتهای اقتصادی است که در محدوده یک شهر شکل میگیرد و سود آن نصیب همان جامعه محلی میشود؛ از اصناف و بازارهای سنتی گرفته تا صنایعدستی، مشاغل خانگی، کسبوکارهای کوچک و متوسط، شرکتهای دانشبنیان، استارتاپها، گردشگری شهری و صنایع خلاق. هرچه این شبکه اقتصادی گستردهتر و پویاتر باشد، ظرفیت شهر برای ایجاد اشتغال، جذب سرمایه و مقابله با بحرانهای اقتصادی نیز افزایش پیدا خواهد کرد.
یکی از مهمترین آثار اقتصاد محلی، حفظ گردش سرمایه در داخل شهر است؛ هنگامی که شهروندان کالاها و خدمات مورد نیاز خود را از تولیدکنندگان و فعالان اقتصادی بومی تأمین میکنند، درآمد حاصل دوباره در همان شهر سرمایهگذاری میشود، اشتغال جدید ایجاد میکند و به رشد سایر کسبوکارها نیز کمک میکند.
این چرخه، برخلاف خروج سرمایه از شهر، زمینه تقویت بنیه اقتصادی مناطق مختلف را فراهم میآورد و به کاهش شکافهای توسعهای کمک میکند، از سوی دیگر اقتصاد محلی یکی از پایههای تابآوری شهری محسوب میشود.
بحرانهایی همچون همهگیری کرونا، اختلال در زنجیرههای تأمین، نوسانات اقتصادی و حتی حوادث طبیعی نشان داد شهرهایی که از شبکه فعال تولیدکنندگان، اصناف و خدمات محلی برخوردار بودند، توانستند سریعتر خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. این تجربه نشان میدهد وابستگی کمتر به منابع بیرونی، یکی از مؤلفههای اصلی شهرهای تابآور است.
در سالهای اخیر، مفهوم اقتصاد ۱۵ دقیقهای نیز در ادبیات برنامهریزی شهری مورد توجه قرار گرفته است؛ رویکردی که بر دسترسی شهروندان به خدمات، فروشگاهها، فضاهای کاری و امکانات روزمره در فاصلهای کوتاه از محل زندگی تأکید دارد. تحقق این الگو علاوه بر کاهش سفرهای درونشهری، کاهش مصرف سوخت و آلودگی هوا، موجب رونق کسبوکارهای محلهمحور و تقویت اقتصاد محلی نیز میشود؛ موضوعی که امروز در بسیاری از شهرهای جهان به عنوان یکی از راهبردهای توسعه پایدار دنبال میشود.
اقتصاد محلی همچنین با عدالت فضایی ارتباطی مستقیم دارد. تمرکز سرمایهگذاری در بخشهای محدود یک شهر، موجب شکاف اقتصادی میان محلات برخوردار و کمبرخوردار میشود، اما توزیع متوازن خدمات، ایجاد بازارچههای محلی، حمایت از کارآفرینی در محلات و توسعه مراکز نوآوری در مناطق کمتر برخوردار، میتواند فرصتهای اقتصادی را عادلانهتر توزیع کرده و از مهاجرت درونشهری و گسترش حاشیهنشینی جلوگیری کند.
از منظر زیستمحیطی نیز توسعه اقتصاد محلی مزایای قابل توجهی دارد. کوتاه شدن زنجیره تأمین کالا، کاهش حملونقل بینشهری، استفاده بیشتر از محصولات بومی و توسعه بازارهای محلی، مصرف سوخت و انتشار گازهای گلخانهای را کاهش میدهد. به همین دلیل، اقتصاد محلی در بسیاری از اسناد بینالمللی توسعه پایدار به عنوان ابزاری برای تحقق رشد سبز و کاهش اثرات زیستمحیطی شهرها معرفی شده است.
گردشگری شهری نیز یکی از ظرفیتهای مغفول اقتصاد محلی است. شهرهایی که با احیای بافتهای تاریخی، حمایت از صنایعدستی، برگزاری رویدادهای فرهنگی و معرفی برندهای بومی، گردشگران بیشتری جذب میکنند، علاوه بر افزایش درآمد، فرصتهای شغلی گستردهای در بخشهای خدمات، حملونقل، اقامت و صنایع فرهنگی ایجاد میکنند. نمونههای موفق در شهرهایی مانند اصفهان، یزد و کاشان نشان میدهد که سرمایهگذاری بر هویت محلی میتواند به موتور محرک اقتصاد شهری تبدیل شود.
در این میان، شهرداریها نقشی فراتر از ارائه خدمات شهری دارند. مدیریت شهری امروز در بسیاری از کشورهای دنیا به تسهیلگر توسعه اقتصادی تبدیل شده است. ایجاد بازارچههای دائمی، حمایت از کسبوکارهای کوچک، کاهش بروکراسی صدور مجوزها، توسعه زیرساختهای اقتصاد دیجیتال، راهاندازی مراکز نوآوری، حمایت از صنایع خلاق، بهبود دسترسی حملونقل عمومی به مراکز تجاری و طراحی فضاهای شهری متناسب با فعالیتهای اقتصادی، از جمله اقداماتی است که میتواند رونق اقتصاد محلی را شتاب بخشد.
در ایران نیز با توجه به تأکید بر کاهش وابستگی شهرداریها به درآمدهای ناپایدار، توجه به اقتصاد محلی میتواند بخشی از راهحل این چالش باشد. بسیاری از شهرها از ظرفیتهایی همچون کشاورزی، صنایعدستی، گردشگری، صنایع فرهنگی، اقتصاد دیجیتال، بازارهای سنتی و تولیدات بومی برخوردارند، اما نبود برنامهریزی منسجم، ضعف در برندسازی شهری و محدودیتهای سرمایهگذاری باعث شده بخش قابل توجهی از این ظرفیتها بالفعل نشود.
توسعه پایدار شهری زمانی محقق خواهد شد که اقتصاد، محیطزیست و عدالت اجتماعی در کنار یکدیگر دیده شوند. اقتصاد محلی دقیقاً در نقطه تلاقی این سه مؤلفه قرار دارد؛ زیرا هم به ایجاد اشتغال و رونق تولید کمک میکند، هم سرمایه اجتماعی و هویت شهری را تقویت میکند و هم با کاهش وابستگی به منابع ناپایدار، تابآوری شهرها را افزایش میدهد. از این رو، آینده شهرهای موفق بیش از آنکه به تعداد پروژههای عمرانی وابسته باشد، به توانایی آنها در شکوفا کردن ظرفیتهای اقتصادی محلات، حمایت از کارآفرینان و تبدیل شهر به بستری برای خلق ارزش و نوآوری گره خورده است.
نظر شما