به گزارش خبرگزاری ایمنا، در حالی که هنوز چند هفته از امضای تفاهمنامه موقت میان ایران و آمریکا نمیگذرد، واشنگتن با مجموعهای از اقدامات سیاسی، اقتصادی و نظامی، درعمل مهمترین بندهای این توافق را زیر پا گذاشته است. لغو ناگهانی معافیتهای نفتی، حملات مستقیم به سواحل جنوبی ایران، تشدید تهدیدهای نظامی، تلاش برای تغییر موازنه امنیتی در تنگه هرمز و محدودسازی داراییهای آزادشده ایران، تنها بخشی از اقداماتی است که از نگاه تهران، تفاهمنامه را از محتوا تهی کرده است.
همزمان، دونالد ترامپ در حاشیه اجلاس ناتو در ترکیه، با ادبیاتی تند و توهینآمیز علیه ایران اعلام کرد که دیگر علاقهای به ادامه مسیر توافق ندارد. این مواضع، در کنار اقدامات میدانی آمریکا، این پرسش را مطرح کرده است که آیا واشنگتن از اساس از ابتدا ارادهای برای اجرای تعهدات خود داشته یا تفاهم را تنها ابزاری برای گرفتن امتیاز از ایران میدانسته است؟
هدف اصلی؛ گرفتن برگ برنده ایران
آنچه امروز بیش از هر موضوع دیگری در کانون اختلاف قرار گرفته، تنگه هرمز است. ابتکار ایران در مدیریت این آبراه راهبردی و ایجاد محدودیت برای عبور کشتیها، مهمترین عاملی بود که آمریکا را به پذیرش مذاکره واداشت. اکنون نیز به نظر میرسد واشنگتن تلاش میکند همان برگ برنده را از دست ایران خارج کند.
طی هفتههای اخیر، آمریکا با همراهی برخی متحدان خود، پروژه ایجاد مسیرهای جایگزین کشتیرانی در آبهای عمان را دنبال کرده است؛ طرحی که هدف آن کاهش نقش ایران در مدیریت تردد دریایی و بیاثر کردن موقعیت راهبردی تنگه هرمز عنوان میشود. از نگاه تهران، عقبنشینی از این موضوع به معنای از دست دادن مهمترین اهرم بازدارندگی کشور خواهد بود؛ مسئلهای که حتی در صورت فروپاشی کامل مذاکرات نیز قابل معامله نیست.
حمله نظامی؛ پایان عملی تفاهم؟
بامداد چهارشنبه، ارتش آمریکا حملات گستردهای را علیه بخشهایی از سواحل جنوبی ایران انجام داد. واشنگتن مدعی شد این عملیات در واکنش به حمله به چند کشتی تجاری در تنگه هرمز صورت گرفته است؛ ادعایی که ایران آن را رد کرد و حملات آمریکا را تجاوز آشکار به تمامیت ارضی کشور و نقض صریح تفاهمنامه دانست.
در واکنش به این حملات، نیروهای مسلح ایران اعلام کردند هرگونه تجاوز، با پاسخ متقابل روبهرو خواهد شد. همچنین گزارشهایی از حملات ایران به برخی پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه منتشر شد. تهران علاوهبر اقدامات نظامی، بار دیگر به کشورهای حاشیه خلیج فارس هشدار داد که اجازه استفاده از خاک و تأسیسات خود علیه ایران را ندهند؛ زیرا هرگونه همکاری در این زمینه، مشارکت در تجاوز تلقی خواهد شد.
از سوی دیگر، مقامات ایرانی تأکید کردهاند تا زمانی که حملات و تهدیدهای آمریکا ادامه داشته باشد، آغاز مذاکرات درباره توافق نهایی منتفی خواهد بود.
چرا ترامپ عصبانی است؟
بخش دیگری از تحولات اخیر را باید در فضای سیاسی و اجتماعی منطقه جستوجو کرد. حضور گسترده میلیونها نفر در مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب در ایران و عراق، از تهران و قم تا نجف و کربلا، تصویری از انسجام اجتماعی و منطقهای را به نمایش گذاشت که با روایتهای مورد نظر کاخ سفید فاصله زیادی داشت.
ترامپ که پیشتر تلاش کرده بود حمایت مردمی از جمهوری اسلامی را زیر سؤال ببرد، اکنون با صحنههایی روبهرو شد که روایتهای پیشین را به چالش کشید. از همین رو، بسیاری معتقدند تشدید ادبیات تهدیدآمیز و اقدامات نظامی اخیر، بیش از آنکه ناشی از موفقیت آمریکا باشد، واکنشی به برهم خوردن محاسبات واشنگتن در قبال ایران است.
بررسی روند چند هفته اخیر نشان میدهد آمریکا بخش قابل توجهی از تعهدات اولیه خود را نقض کرده است.
نخست، بندهای مربوط به توقف جنگ و احترام به تمامیت ارضی با حملات مستقیم به خاک ایران و ادامه حمایت از عملیات نظامی رژیم صهیونیستی در لبنان درعمل بیاثر شدهاند.
دوم، آمریکا برخلاف تعهدات خود، نهتنها محاصره دریایی را کاهش نداده، بلکه با افزایش حضور نظامی و حمایت از مسیرهای جایگزین دریایی، بهدنبال کاهش نقش ایران در امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز رفته است.
سوم، واشنگتن وضعیت موجود را نیز حفظ نکرد. حملات نظامی، تشدید تهدیدها، افزایش فشارهای سیاسی و اعلام رسمی پایان تفاهم از سوی ترامپ، درعمل فضای مذاکرات را از بین برد.
چهارم، در حوزه اقتصادی نیز وزارت خزانهداری آمریکا معافیتهای صادرات نفت ایران را که طبق تفاهم صادر شده بود، بهطور ناگهانی لغو کرد و بار دیگر مسیر فروش نفت را محدود ساخت.
پنجم، درباره داراییهای بلوکهشده نیز آمریکا برخلاف تعهد خود، امکان استفاده آزادانه ایران از این منابع را نپذیرفت و استفاده از آنها را به خرید کالاهای آمریکایی محدود کرد؛ اقدامی که از نگاه تهران، نقض آشکار تعهدات مالی واشنگتن محسوب میشود.
بخش دیگری از تفاهمنامه مربوط به توافق نهایی بود؛ از جمله لغو کامل تحریمها، آزادسازی کامل منابع مالی ایران، سرمایهگذاری در بازسازی اقتصادی، تعیینتکلیف پرونده هستهای و کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه.
این تعهدات هنوز اجرایی نشدهاند، نه بهدلیل پایبندی واشنگتن، بلکه به این علت که آمریکا با نقض تعهدات اولیه، از اساس مسیر رسیدن به توافق نهایی را مسدود کرده است. از همینرو، در تهران این برداشت تقویت شده که اگر مذاکرات حتی به مراحل پایانی نیز میرسید، احتمال دارد آمریکا همچون گذشته از اجرای تعهدات بزرگتر خود نیز سر باز میزد.
برآیند تحولات اخیر نشان میدهد تفاهمنامهای که قرار بود مقدمه کاهش تنش باشد، اکنون خود به یکی از مصادیق بیاعتمادی میان دو طرف تبدیل شده است؛ وضعیتی که بار دیگر این گزاره را در فضای سیاسی ایران پررنگ کرده که تجربههای گذشته از عهدشکنی آمریکا، همچنان در رفتار امروز واشنگتن تکرار میشود.
نظر شما