به گزارش خبرگزاری ایمنا، شهرهای تاریخی تنها با دیوارهای کهن، گنبدهای فیروزهای و کوچههای خاطرهانگیز شناخته نمیشوند؛ آنچه به این شهرها هویت میبخشد، جریان مداوم زندگی در دل فضاهای تاریخی، پیوند نسلهای مختلف با میراث فرهنگی و استمرار تمدنی است که طی قرنها شکل گرفته و به امروز رسیده است، با این حال این میراث ارزشمند بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدیدهای گوناگون قرار دارد؛ از تغییرات اقلیمی و بحران کمآبی گرفته تا توسعه شتابزده شهری، فرسودگی زیرساختها، مخاطرات طبیعی، جنگ و حتی دگرگونیهای اجتماعی و در چنین شرایطی، حفاظت از شهرهای تاریخی دیگر تنها به مرمت چند بنای ارزشمند محدود نمیشود، بلکه نیازمند نگاهی جامع به آینده شهر و افزایش تابآوری آن در برابر بحرانهای پیشرو است.
در دهههای اخیر «تابآوری شهری» به یکی از مهمترین مفاهیم برنامهریزی شهری در جهان تبدیل شده است. امروزه شهرهای پیشرو تلاش میکنند علاوهبر توسعه زیرساختها، ظرفیت خود را برای پیشگیری، مقابله، سازگاری و بازگشت سریع پس از بحرانها افزایش دهند.
تابآوری تنها به آمادگی در برابر زلزله یا سیل خلاصه نمیشود، بلکه مجموعهای از راهبردهای کالبدی، اجتماعی، اقتصادی، زیستمحیطی و مدیریتی را در بر میگیرد که هدف آن حفظ پایداری شهر و استمرار زندگی در دشوارترین شرایط است؛ اهمیت این رویکرد در شهرهای تاریخی دوچندان میشود، زیرا هر بحران میتواند بخشی از میراثی را از میان ببرد که حاصل قرنها فرهنگ، هنر و معماری است.
آسیب دیدن یک بنای تاریخی، فراتر از تخریب یک سازه، به معنای از دست رفتن بخشی از حافظه جمعی، هویت فرهنگی و روایت تاریخی یک سرزمین است، از همینرو بسیاری از شهرهای تاریخی جهان، حفاظت از میراث فرهنگی را با برنامههای افزایش تابآوری شهری گره زدهاند تا میان توسعه، حفاظت و کیفیت زندگی تعادل برقرار کنند.
اصفهان نیز بهعنوان یکی از ارزشمندترین شهرهای تاریخی ایران و جهان، نمونهای روشن از این ضرورت است. شهری که میدانها، پلها، بازارها، مساجد، مدارس، خانههای تاریخی و محلههای قدیمی آن، تنها آثار معماری نیستند، بلکه روایتگر بخش مهمی از تاریخ و تمدن ایران بهشمار میروند و همین جایگاه ویژه، مسئولیت حفاظت از این میراث را سنگینتر کرده و ضرورت برنامهریزی برای افزایش تابآوری شهر را بیش از گذشته آشکار ساخته است.
کارشناسان معتقدند یکی از مهمترین چالشهای پیشروی بافت تاریخی اصفهان، فرسودگی تدریجی زیرساختهای شهری است. شبکههای آب، برق، فاضلاب، تأسیسات و معابر در بسیاری از بخشهای تاریخی نیازمند بازسازی و نوسازی هستند، اما این اقدامات باید با نهایت دقت و بر پایه مطالعات تخصصی انجام شود تا کوچکترین آسیبی به اصالت و ارزش تاریخی این محدودهها وارد نشود. به همین دلیل، مدیریت یکپارچه شهری و استفاده از فناوریهای نوین به یکی از الزامات حفاظت از این بافت ارزشمند تبدیل شده است.
در کنار این موضوع، تغییرات اقلیمی نیز تهدیدی جدی برای آینده شهرهای تاریخی محسوب میشود. افزایش دمای هوا، خشکسالیهای پیدرپی، کاهش منابع آب، فرونشست زمین و وقوع پدیدههای حدی آبوهوایی، تنها محیط زیست شهری را تحت تأثیر قرار نمیدهد، بلکه میتواند استحکام بناهای تاریخی را نیز با مخاطره روبهرو کند. از اینرو، تابآوری محیطی امروز به اندازه مرمت معماری اهمیت یافته و به بخش جداییناپذیر برنامههای حفاظت از میراث فرهنگی تبدیل شده است.
همزمان، بازآفرینی شهری نیز میتواند فرصتی برای احیای دوباره این بافتها باشد. بازآفرینی به معنای تخریب و ساختوساز مجدد نیست، بلکه فرایندی است که تلاش میکند ضمن حفظ اصالت تاریخی، کیفیت زندگی، رونق اقتصادی و کارآمدی فضاهای شهری را نیز ارتقا دهد.
امروزه فناوری نیز به یاری حفاظت از شهرهای تاریخی آمده است؛ سامانههای هوشمند پایش، نقشههای سهبعدی، دوقلوی دیجیتال، حسگرهای سازهای، پایش فرونشست زمین و سیستمهای هشدار سریع، امکان شناسایی کوچکترین تغییرات را فراهم میکنند تا پیش از بروز خسارتهای جبرانناپذیر، اقدامات پیشگیرانه انجام شود. در کنار این ابزارها، تدوین نقشههای خطرپذیری، آموزش نیروهای امدادی، طراحی سناریوهای واکنش اضطراری و ایجاد مسیرهای امدادرسانی نیز بخش مهمی از مدیریت بحران در بافتهای تاریخی محسوب میشود.
تجربه شهرهای موفق جهان نشان داده است که حفاظت از میراث تاریخی تنها زمانی پایدار خواهد بود که میان سه اصل «حفاظت»، «توسعه» و «کیفیت زندگی» تعادل برقرار شود. شهری که تنها به گذشته خود بیندیشد، از پاسخگویی به نیازهای امروز بازمیماند و شهری که تنها توسعه را دنبال کند، هویت تاریخی خود را از دست خواهد داد. هنر مدیریت شهری، ایجاد همین تعادل هوشمندانه است.
اصفهان برای مدیریت بحران و افزایش تابآوری شهری آمادگی کامل دارد
محمد نورصالحی، رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان با اشاره به برنامهریزیهای انجام شده برای ارتقای تابآوری شهری به خبرنگار ایمنا اظهار میکند: در ساختار شهرداری اصفهان مجموعهای تحت عنوان مدیریت بحران تشکیل شده است که از پیش از وقوع جنگ بهویژه در سال ۱۴۰۴، با توجه به پیشبینیهای انجام شده، اقدامات گستردهای را برای آمادگی در برابر شرایط بحرانی در دستور کار قرار داد.
وی با بیان اینکه مدیریت بحران بر پایه شناسایی ظرفیتهای مناطق و بررسی نقاط ضعف و قوت برنامهریزی شده است، ادامه میدهد: تجهیز نیروها، پیشبینی امکانات، سازماندهی ظرفیتها و هماهنگی میان دستگاههایی که باید در لحظه وقوع بحران در صحنه حضور داشته باشند، از مهمترین اقداماتی بوده که از قبل مورد توجه قرار گرفته است.
رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان با تاکید بر اینکه برنامهریزیها تنها در حد تدوین دستورالعمل باقی نماند، تاکید میکند: در جریان دو جنگی که سال گذشته به کشور تحمیل شد، این برنامهها در میدان عمل ارزیابی شد و اجرای واقعی آنها موجب شد ضعفهای ساختاری موجود شناسایی و برطرف شود.
نورصالحی با اشاره به دستاوردهای این تجربه عملی میگوید: شهرداری اصفهان اکنون مجموعهای کارآمد در حوزه مدیریت بحران در اختیار دارد که از مرحله مقابله با پیامدهای ناشی از بمبارانها و آسیبها تا اسکان موقت، بازسازی و رفع خسارتها، برای انجام مأموریتهای خود آمادگی لازم را کسب کرده است.
وی با بیان اینکه ارتقای تابآوری شهری یکی از مهمترین اهداف مدیریت شهری است، اضافه میکند: امروز اگر خدای ناکرده حوادث و مشکلات مشابهی رخ دهد، آمادگی لازم وجود دارد تا با کمترین خسارت و بیشترین سرعت، مراحل مدیریت بحران، امدادرسانی، رفع آسیبها و بازگشت شرایط شهر به وضعیت عادی انجام شود.
خسارت آثار تاریخی اصفهان مستندسازی و به یونسکو گزارش شده است
رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان با اشاره به موضوع حفاظت از بافتهای تاریخی در شرایط بحران خاطرنشان میکند: مسئولیت اصلی این حوزه بر عهده دستگاههای متولی میراث فرهنگی است و این مجموعهها نیز بر اساس ضوابط و مقررات بینالمللی، آثار تاریخی را به مراجع ذیربط معرفی و هشدارهای لازم را به نهادهای بینالمللی ارائه کردهاند.
نورصالحی با بیان اینکه با وجود این اقدامات، رژیم صهیونیستی و آمریکا هیچگونه پایبندی به قوانین و موازین بینالمللی از خود نشان ندادند، ادامه میدهد: این دو رژیم حتی به معیارهای حقوق بشری نیز پایبند نیستند و در تجاوزات خود هیچ محدودیتی برای آسیب رساندن به زیرساختها و آثار تاریخی قائل نشدهاند.
رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان با تاکید بر اینکه در جریان جنگ اخیر برخی آثار تاریخی نیز دچار آسیب شدند، تاکید میکند: این خسارتها توسط دستگاههای متولی میراث فرهنگی شناسایی و مستندسازی شده و گزارشهای مربوط به مراجع بینالمللی مرتبط از جمله سازمان ملل متحد و یونسکو ارسال شده است.
نورصالحی میگوید: علاوه بر اطلاعرسانی به نهادهای بینالمللی، موضوع مطالبه خسارتهای وارد شده نیز از سوی دستگاههای مسئول پیگیری شده است و انتظار میرود این نهادها ضمن هشدار به عاملان این تجاوزات، نسبت به جلوگیری از تکرار چنین اقدامات و جبران خسارتهای واردشده اقدام کنند.
۴ رکن افزایش تابآوری بافت تاریخی اصفهان
علیمحمد ظهرابی، دکتری برنامهریزی و تابآوری شهری با بیان اینکه بافت تاریخی اصفهان یکی از ارزشمندترین میراثهای فرهنگی و تمدنی ایران بهشمار میرود، به خبرنگار ایمنا میگوید: این بافت تنها مجموعهای از بناهای تاریخی و آثار معماری نیست، بلکه تجلی هویت تاریخی، حافظه جمعی و سرمایه اجتماعی شهری است که طی قرنها شکل گرفته و امروز به نمادی از فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی تبدیل شده است.
وی ادامه میدهد: در عصر حاضر، افزایش مخاطرات طبیعی و انسانی از جمله زلزله، فرونشست زمین، تغییرات اقلیمی بهویژه تهدیدات ناشی از جنگ و درگیریهای نظامی، ضرورت توجه به مفهوم تابآوری شهری را در حفاظت، مدیریت و صیانت از این میراث ارزشمند بیش از هر زمان دیگری آشکار کرده است.
دکتری برنامهریزی و تابآوری شهری با تاکید بر اینکه تابآوری شهری مفهومی فراتر از مقاومت فیزیکی سازهها است، تاکید میکند: این مفهوم به توانایی شهر در پیشبینی، آمادگی، مقابله، انطباق و بازیابی سریع پس از وقوع بحران اشاره دارد و در بافتهای تاریخی، به معنای حفظ ارزشهای کالبدی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در کنار تضمین تداوم حیات شهری است.
ظهرابی میگوید: از این منظر، حفاظت از بافت تاریخی اصفهان فقط محدود به مرمت بناها نیست، بلکه فرایندی جامع برای حفظ هویت، عملکرد و پویایی این محدوده ارزشمند در شرایط بحرانی محسوب میشود و باید همه ابعاد آن بهصورت همزمان مورد توجه قرار گیرد.
وی اضافه میکند: امروزه جنگ و منازعات نظامی به یکی از جدیترین تهدیدها علیه میراث فرهنگی جهان تبدیل شده است و تجربه شهرهای تاریخی در نقاط مختلف دنیا نشان میدهد آثار تاریخی علاوهبر تخریب مستقیم ناشی از حملات و انفجارها، از پیامدهایی همچون ارتعاشات ناشی از موج انفجار، آتشسوزی، اختلال در زیرساختهای شهری، کاهش منابع مالی و توقف برنامههای حفاظتی نیز آسیبهای جدی و گاه جبرانناپذیر میبینند.
دکتری برنامهریزی و تابآوری شهری خاطرنشان میکند: بافت تاریخی اصفهان نیز به دلیل تراکم بالای بناهای ارزشمند، ساختار کالبدی حساس و قدمت بسیاری از سازههای آن، نیازمند برنامهریزی ویژه برای افزایش تابآوری است تا بتواند در برابر بحرانهای احتمالی، کمترین آسیب را متحمل شود.
ظهرابی میگوید: از منظر تخصصی، تابآوری بافت تاریخی اصفهان بر چهار رکن اساسی شامل تابآوری کالبدی، تابآوری اجتماعی، تابآوری مدیریتی و تابآوری اقتصادی استوار است و تحقق هر یک از این ابعاد، نیازمند برنامهریزی دقیق و اجرای سیاستهای منسجم در مدیریت شهری است.
آینده بافت تاریخی اصفهان در گرو مدیریت بحران است
وی ادامه میدهد: در بعد کالبدی، تقویت سازهای بناهای تاریخی، مستندسازی دقیق، استفاده از فناوریهای نوین پایش و تدوین نقشههای آسیبپذیری میتواند میزان خسارات احتمالی را کاهش دهد و در بعد اجتماعی نیز آگاهیبخشی به ساکنان، مشارکت جامعه محلی در حفاظت از میراث فرهنگی و تقویت حس تعلق مکانی از عوامل کلیدی افزایش تابآوری به شمار میرود.
دکتری برنامهریزی و تابآوری شهری تاکید میکند: در حوزه مدیریتی نیز وجود برنامههای جامع مدیریت بحران، هماهنگی میان دستگاههای اجرایی و تشکیل تیمهای تخصصی حفاظت اضطراری از آثار تاریخی اهمیت ویژهای دارد و در بعد اقتصادی نیز حمایت از گردشگری پایدار و تأمین منابع مالی لازم برای نگهداری و بازسازی بناها، زمینه تداوم حیات بافت تاریخی را فراهم میکند.
ظهرابی میگوید: رویکردهای نوین مدیریت شهری نشان میدهد هدف نهایی تنها حفاظت نیست، بلکه بازآفرینی تابآور باید در کانون برنامهریزی قرار گیرد؛ رویکردی که بر احیای ظرفیتهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بافت تاریخی پس از بحران و تبدیل تهدیدها به فرصتهای توسعه تأکید دارد.
وی اضافه میکند: در این مسیر، بهرهگیری از فناوریهای دیجیتال، مدلسازی سهبعدی، سامانههای اطلاعات مکانی، آرشیوهای هوشمند میراث فرهنگی و برنامههای مشارکتمحور میتواند نقش مؤثری در بازسازی و احیای ارزشهای از دسترفته ایفا کند و مسیر مدیریت علمی بحران را هموار سازد.
دکتری برنامهریزی و تابآوری شهری خاطرنشان میکند: اصفهان بهعنوان شهری که بخش مهمی از اعتبار جهانی خود را مدیون میراث تاریخی بیبدیلش است، نیازمند نگاهی آیندهنگر در مدیریت بحران و حفاظت از میراث فرهنگی است و افزایش تابآوری بافت تاریخی این شهر، علاوهبر حفظ آثار ارزشمند، ضامن تداوم هویت شهری، پایداری اجتماعی، توسعه اقتصادی و پاسداری از حافظه تمدنی یک ملت خواهد بود؛ چراکه تابآوری شهری پلی میان حفاظت و بازآفرینی است و میتواند اصفهان را از آسیبپذیری به سوی پایداری و آیندهای ایمنتر و ماندگارتر هدایت کند.
به گزارش ایمنا، امروز دیگر حفاظت از میراث تاریخی تنها به معنای مرمت بناهای ارزشمند یا ثبت آثار در فهرستهای ملی و جهانی نیست، بلکه مستلزم ایجاد شهری تابآور است که بتواند در برابر بحرانهای طبیعی، تغییرات اقلیمی، تهدیدهای انسانی و چالشهای پیشبینینشده، از هویت و سرمایههای فرهنگی خود صیانت کند.
تجربههای اخیر نیز نشان داده است که آمادگی پیش از بحران، مدیریت یکپارچه، بهرهگیری از فناوریهای نوین، مشارکت شهروندان و برنامهریزی بلندمدت، حلقههای مکمل حفاظت از بافتهای تاریخی هستند و غفلت از هر یک، میتواند خسارتهایی جبرانناپذیر به میراث یک ملت وارد کند.
اصفهان با برخورداری از یکی از غنیترین بافتهای تاریخی جهان، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند نگاهی است که توسعه شهری و حفاظت از میراث فرهنگی را نه در تقابل، بلکه در امتداد یکدیگر تعریف کند. آینده این شهر تاریخی، در گرو تصمیمهایی است که امروز برای افزایش تابآوری آن گرفته میشود؛ تصمیمهایی که میتواند اصفهان را به الگویی ملی و حتی بینالمللی در مدیریت تابآور میراث تاریخی تبدیل کند.
نظر شما