به گزارش خبرگزاری ایمنا؛ علی باقری، مدرس و محقق دانشگاه در یادداشتی نوشت: «پدیده جزیره گرمایی شهری» به افزایش چشمگیر دمای شهرها نسبت به حومه و مناطق روستایی اطراف گفته میشود؛ این پدیده که نخستین بار در سال ۱۸۱۰ شناسایی شد، امروزه در همه کلانشهرهای جهان از جمله اصفهان به مشکلی جدی تبدیل شده است. اما آنچه این پدیده را در اصفهان حادتر میکند، چرخه معیوب گرمایش شهری است که متأسفانه خود شهروندان ناآگاهانه در تداوم آن نقش دارند.
مراحل این چرخه معیوب به این صورت است: نخست، سطوح تیره شهری همچون آسفالت خیابانها، پشتبامهای تیره و نمای ساختمانها انرژی خورشید را جذب کرده و دمای سطح را تا ۱۰ تا ۱۵ درجه بالاتر از هوای محیط میرسانند. سپس ساختمانهای بلند و متراکم، آسفالت و بتن، این گرمای جذب شده را در خود نگه میدارند و به آهستگی در شب آزاد میکنند. به همین دلیل، اختلاف دمای شبانه اصفهان با حومه میتواند به ۱۲ درجه سانتیگراد برسد.
اما نکته کلیدی اینجاست: در روزهای گرم تابستان، شهروندان اصفهانی برای مقابله با گرمای محیط، از کولرهای آبی و گازی و اسپلیتها استفاده میکنند. بر اساس آخرین دادههای شرکت توزیع نیروی برق شهرستان اصفهان، نزدیک به ۴۱ درصد از انرژی برق مصرفی در شهر اصفهان مربوط به بخش ساختمانها و مسکونی است و بخش عمده این مصرف در فصل تابستان صرف سیستمهای سرمایشی میشود.
واقعیت تلخ اما پنهان این است: سیستمهای سرمایشی حرارت تولید میکنند. کولرهای گازی گرمای جذب شده از داخل ساختمان را به هوای بیرون تخلیه میکنند. کولرهای آبی نیز با تبخیر آب، هوای بیرون را مرطوب و گرمتر میکنند. نتیجه این فرایند افزایش دمای محیط شهری به جای کاهش آن است. بدین ترتیب شهروندان برای فرار از گرما، کولر روشن میکنند، کولر هوا را گرمتر میکند، آنها کولر را بیشتر روشن میکنند و این چرخه معیوب ادامه مییابد.
برآوردهای علمی نشان میدهد که در یک روز گرم تابستانی، گرمای تولید شده توسط سیستمهای سرمایشی در یک منطقه پرتراکم شهری میتواند دمای محیط را تا ۱ تا ۲ درجه افزایش دهد که خود به معنای افزایش ۵ تا ۱۰ درصدی مصرف برق در همان منطقه است.
ساختمان سبز؛ راهکاری کلیدی برای شکست چرخه معیوب
ساختمان سبز رویکردی است که تمام مراحل طراحی، ساخت، نگهداری و بهرهبرداری از ساختمان را با هدف کاهش اثرات منفی زیستمحیطی بازتعریف میکند. در شرایط اصفهان، ساختمان سبز میتواند نقش کلیدی در شکستن چرخه معیوب گرمایش شهری ایفا کند.
مهمترین مؤلفههای ساختمان سبز متناسب با اقلیم اصفهان:
نخست، بام سرد به معنای استفاده از پوشش سفید یا رنگهای روشن روی پشتبام ساختمان که تابش خورشید را بازتاب میدهد. این اقدام ساده دمای داخلی ساختمان را تا ۵ درجه کاهش میدهد، نیاز به کولر را کم میکند و مهمتر از همه گرمای تخلیه شده از کولر به محیط را کاهش میدهد.
دوم، بام سبز شامل ایجاد پوشش گیاهی کمآببر روی پشتبام با سیستم آبیاری قطرهای هوشمند. بام سبز علاوه بر عایق حرارتی بودن، دیاکسید کربن جذب میکند و روانآبهای سطحی را کاهش میدهد.
سوم، عایقکاری حرارتی با نصب عایق روی دیوارها و سقف و استفاده از پنجرههای دوجداره که میتواند نیاز به سرمایش را ۳۰ تا ۵۰ درصد کاهش دهد.
چهارم، سایهبانهای متحرک همچون سازههای شرجی (شبکههای چوبی یا فلزی با الهام از معماری سنتی اصفهان) که تابش مستقیم به پنجرهها را بدون مسدود کردن نور و جریان هوا کاهش میدهند.
پنجم، جریان هوای طبیعی با طراحی بازشوها برای تهویه متقابل و استفاده از بادگیرهای مدرن که میتواند در ساعات خنک شب و صبح جایگزین کولر شود.
ششم، استفاده از مصالح بازتابنده شامل رنگهای روشن و مصالح با آلبیدوی بالا در نما و محوطه که جذب حرارت را کاهش و انعکاس آن را به محیط افزایش میدهند.
نمونههای موفق جهانی:
برج بانک آمریکا در نیویورک نخستین ساختمان بلند با رتبه پلاتین LEED در آمریکاست. بام سبز، سیستم جمعآوری آب باران و پنجرههای با بازتاب حرارتی بالا در این برج باعث کاهش ۵۰ درصدی مصرف انرژی شده است.
مرکز بولیت در سیاتل ساختمانی ۶ طبقه با سازه تمام چوبی (مصالح تجدیدپذیر)، بام سبز گسترده و تهویه طبیعی است که به «سبزترین ساختمان تجاری جهان» معروف شده است.
پارک رویال (One Central Park) در سیدنی دارای باغهای عمودی معلق و آینههای بزرگی است که نور خورشید را به فضاهای سایه منعکس میکنند، بدون نیاز به روشنایی مصنوعی در ساعات روز.
برج کربن صفر در دبی که در اقلیم گرم و خشک مشابه اصفهان قرار دارد، با پوشش فتوولتائیک، بام سبز و سیستم سرمایش تبخیری کممصرف به تعادل کربن صفر دست یافته است.
نقشها و مسئولیتها؛ حکمرانی چندلایه برای تحقق «شهر زندگی»
برای شکستن چرخه معیوب گرمایش شهری و تحقق شعار «اصفهان شهر زندگی»، همه کنشگران باید نقش خود را ایفا کنند.
حکمرانی هوشمند شامل شهرداری، شورای شهر و وزارت کشور مسئولیت تدوین استانداردها و الزام ساختمانهای جدید دولتی و تجاری به رعایت استاندارد «ساختمان سبز» را بر عهده دارند. آنها باید با اعطای تخفیف عوارض ساختمان به پروژههای سبز و ارائه وام کمبهره برای عایقکاری و نصب پنجره دوجداره، مشوقهای مالی ایجاد کنند. نصب سایهبانهای هوشمند فتوولتائیک در ایستگاههای اتوبوس و پیادهروهای اصلی، راهاندازی «مغز آب و برق شهری» با پایش لحظهای دما، رطوبت و مصرف، ممنوعیت استفاده از مصالح تیره در نما و محوطهسازی عمومی، و طراحی کمپینهای شهروندی و آموزش در مدارس و مساجد از دیگر مسئولیتهای این سطح است.
متخصصان و دانشگاهیان ، سازمان نظام مهندسی و پژوهشگران مسئولیت تدوین نقشه حرارتی شهر اصفهان با استفاده از دادههای ماهوارهای و حسگرهای زمینی، طراحی «آییننامه اجرایی ساختمان سبز در اقلیم خشک» متناسب با اصفهان، برگزاری دورههای الزامی برای مهندسان (بر اساس مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان)، توسعه حسگرهای ارزان قیمت اینترنت اشیاء برای پایش دمای محلهها و محاسبه شاخص «ظرفیت تعدیل گرما» برای مناطق مختلف شهر را بر عهده دارند.
بخش خصوصی و شرکتهای دانشبنیان باید به تولید مصالح سبز همچون رنگهای بازتابنده، عایقهای حرارتی و پنجرههای دوجداره با استاندارد بپردازند. مشارکت در طراحی و اجرای ساختمانهای سبز نمونه در شهر، توسعه اپلیکیشنهای مدیریت مصرف و سامانههای کنترل هوشمند کولرها و ارائه خدمات دورهای عایقکاری و بازبینی تجهیزات سرمایشی با تخفیف به شهروندان از دیگر مسئولیتهای این بخش است.
مردم و جامعه مدنی اما ستون اصلی تحقق «شهر زندگی» هستند. تجربه چنگدو نشان داد که ۳۰۰ هزار داوطلب محیط زیست در ۱۵۰ شعبه سازماندهی شدهاند. در اصفهان، نقش مردم در چند حوزه کلیدی تعریف میشود:
در حوزه کاهش مصرف برق در تابستان که اولویت اول است، هر خانوار اصفهانی میتواند دمای کولر گازی را روی ۲۴ درجه تنظیم کند (هر ۱ درجه افزایش، ۵ تا ۱۰ درصد مصرف را کاهش میدهد)، از کولر آبی با درب بسته و سایبان استفاده کند، پردههای ضخیم و روشن را در ساعات اوج گرما (۱۲ تا ۱۸) بکشد، وسایل پرمصرف همچون اتو و جاروبرقی و ماشین لباسشویی را به ساعات شب (بعد از ۲۲) موکول کند و مهمتر از همه تهویه شبانه یعنی باز کردن پنجرهها از ساعت ۲۲ تا ۶ صبح را برای خنک کردن ساختمان بدون مصرف برق انجام دهد.
در حوزه مشارکت در سایهاندازی و فضای سبز، شهروندان میتوانند درختان سایهانداز بومی همچون سنجد و توت را در حیاط و کوچه با آبیاری قطرهای بکارند، بام سبز کوچک با گیاهان کمآببر در پشتبام ساختمان ایجاد کنند و سرپرستی یک درخت در محله را برای نگهداری و آبیاری بر عهده بگیرند.
در حوزه تغییر رفتار در استفاده از کولر، نظافت سالانه کولرهای آبی و گازی برای افزایش راندمان (کاهش مصرف برق تا ۲۰ درصد)، استفاده از سایبان کولر آبی برای خنکتر کردن آب ورودی و خاموش کردن کولر در ساعاتی که خانه خالی است توصیه میشود.
در حوزه مشارکت در تصمیمسازیهای شهری، شهروندان میتوانند در بودجهبندی مشارکتی محله برای اولویتبندی پروژههای کاهش جزیره گرمایی (سایهاندازی، کاشت درخت، روسازی خنک) شرکت کنند، پیشنهادات خود را به شورایاریهای محله برای بهبود وضعیت سایه و مصرف انرژی ارائه دهند و نواقصی همچون سایه ناکافی، آسفالت تیره و چمنهای غیرضروری را به سامانه ۱۳۷ گزارش دهند.
تأثیر جمعی این مشارکتها شگفتانگیز است: اگر هر خانوار اصفهانی تنها ۱۰ درصد مصرف برق تابستانی خود را کاهش دهد، معادل خاموشی یک نیروگاه متوسط است. اما اگر این کاهش از طریق کاهش نیاز به سرمایش با سایهاندازی، عایقکاری و تهویه طبیعی حاصل شود، اثر آن دوچندان خواهد بود زیرا هم مصرف کاهش یافته و هم گرمای تولید شده توسط کولرها به محیط تخلیه نمیشود.
نقشه راه پیشنهادی با رویکرد حکمرانی چندلایه
در فاز اول که ۶ ماهه در نظر گرفته شده است، تشکیل کارگروه تخصصی با مشارکت شهرداری، دانشگاه های اصفهان، شرکت توزیع نیروی برق شهرستان اصفهان، سازمان نظام مهندسی و نمایندگان و موثران محلات، تدوین نقشه حرارتی شهر اصفهان با شناسایی نقاط داغ جزیره گرمایی و طراحی کمپین رسانهای «هر درجه، یک زندگی» با آموزش رفتارهای کاهش مصرف انجام میشود.
در فاز دوم که ۱۲ ماهه است، اجرای پایلوت «ساختمان سبز» در ۱۰ ساختمان دولتی و ۵۰ ساختمان مسکونی با ارائه مشوق، نصب ۱۰۰۰ سایهبان هوشمند فتوولتائیک در ایستگاههای اتوبوس و پیادهروهای اصلی و راهاندازی اپلیکیشن «من شهر زندگی» با پایش لحظهای دمای محله و توصیههای مصرف صورت میگیرد.
در فاز سوم که ۲۴ ماهه در نظر گرفته شده است، الزام تمام ساختمانهای جدید (دولتی و خصوصی) به رعایت استاندارد «ساختمان سبز اصفهان»، ایجاد شبکه محلهای «سفیران خنکی» با آموزش و سازماندهی داوطلبان محله و توسعه حسگرهای اینترنت اشیاء برای پایش دمای تمام محلههای شهر اجرا میشود.
در فاز چهارم که ۳۶ ماهه است، تدوین «استاندارد ملی ساختمان سبز در اقلیم خشک» با همکاری وزارت راه و شهرسازی و سازمان استاندارد و تبدیل اصفهان به قطب دانش و فناوری شهرهای تابآور در منطقه غرب آسیا هدفگذاری شده است.
جمعبندی؛ شکستن چرخه معیوب با حکمرانی چندلایه
چنگدو نشان داد که یک شهر میتواند با بازتعریف رابطه خود با طبیعت، به الگوی جهانی تبدیل شود. اما اصفهان در اقلیمی خشک و با خشکی زایندهرود، موفق نخواهد شد اگر همان نسخه را کپی کند.
موفقیت اصفهان در گرو چهار اصل است: نخست بومیسازی یعنی طراحی متناسب با آب کم، آفتاب زیاد و گرمای تابستان اصفهان؛ دوم هوشمندی یعنی استفاده از اینترنت اشیاء، هوش مصنوعی و مدلسازی دادهها برای مدیریت بهینه آب و برق و پایش جزیره گرمایی؛ سوم حکمرانی چندلایه یعنی نقشآفرینی همزمان و هماهنگ حکمرانی هوشمند (قانون، مشوق، زیرساخت)، متخصصان (پژوهش، آموزش، استاندارد)، بخش خصوصی (تولید، اجرا، فناوری) و مردم (مصرف بهینه، مشارکت، درختکاری، گزارشدهی)؛ و چهارم واقعبینی یعنی پذیرش محدودیت منابع و طراحی بر اساس همان منابع موجود.
شعار «اصفهان شهر زندگی» اگر در قالب استانداردهای بومی، قابل اندازهگیری و متناسب با اقلیم خشک تعریف شود، و اگر همه کنشگران از حکمرانی تا شهروند در آن سهیم باشند، نه یک برند تبلیغاتی، بلکه یک نقشه راه عملی برای شکستن چرخه معیوب گرمایش شهری خواهد بود.
چرخه معیوب را میتوان شکست، اما نه با یک نهاد، نه با یک قانون و نه با یک فناوری، با هم؛ با حکمرانی هوشمند، دانش بومی، سرمایهگذاری هدفمند و مشارکت مردمی.
اصفهان میتواند الگوی شهرهای خشک جهان باشد، اما این بار، با مسیر خودش و با دستان همه ما.»
نظر شما