اصفهان و افسانه چوگان...

شهریار که ساعتی از عصر جمعه خود را در ایوان عمارت به تماشای پرهیجان‌ترین تفریح سال‌های جوانی‌اش مشغول است با لبخندی سرشار از رضایت ایستاده پشت به میدان و می‌گوید: امروز یکی از زیباترین روزهای عمر شاه عباس بود!
میزبان این رقابت جایی نبود جز میدان نقش جهان. علاقه شاه عباس به ورزش باستانی و رسمی ایرانیان بر کسی پوشیده نبود، پس میدان نقش جهان را ساخت تا برای احیای مجدد کهن ورزش ایران، قدمی بزرگ بردارد.
چوگان که قدمتش در تاریخ، به ایران ششصد سال پیش از میلاد مسیح می‌رسد چهارصد سال قبل در اصفهان بار دیگر زنده شد اما امروز...
امروز آفتاب اولین روزهای اردیبهشت از پشت گنبد فیروزه‌ای مسجد تاریخی شیخ لطف‌الله نورافشانی می‌کند و صدای سم اسبان روی سنگفرش‌های میدان است که سکوت صبح را می‌شکند. شکوه افسانه‌ای نقش جهان همچنان پابرجاست، اما بخشی از تاریخ اصفهان در پس این شکوه گم شده است.
از افسانه چوگان در اصفهان بیش از دو نماد باقی نمانده است، دو دروازه سنگی، یکی کمی دورتر از درب اصلی مسجد امام و دیگری درست در مقابل سر در بازار قیصریه. اما همین دو نماد کافی است تا اصفهان میراث دار کهن‌ترین رقابت ورزشی ایرانیان باشد.
از چوگان چه می‌دانیم؟
به دنبال نام چوگان در اسناد و کتاب‌هایی که از تاریخ گفته‌اند می‌گردیم، چوگان را در موتورهای جستجوگر اینترنتی وارد می‌کنیم و به اطلاعات زیاد اما مشابهی می‌رسیم. اما عجیب و قابل تأمل است در شهری که مهد چوگان بوده و قدیمی‌ترین میدان چوگان جهان در آن بنا شده امروز هیچ سند زنده‌ای برای پاسخ به پرسش‌های خود نمی‌یابیم.
سراغ پیرمردی نجار را در بازار قیصریه می‌گیریم، شاید آخرین بازمانده نسل چوگان بازان قدیمی. می‌گویند رقم سنش با قدیمی‌ترین عکس‌های میدان نقش جهان برابری می‌کند! کمی عجیب است...
مغازه‌اش چند روزی بسته است همسایه‌ها هم خبری از او ندارند، چاره‌ای نیست جز اینکه پاسخ پرسش‌های خود را در همان اسناد اینترنتی و دستی تاریخی بیابیم. 



قدمت چوگان به ایران ششصد سال قبل از میلاد می‌رسد
از اشعار و آثار هنری تا بقایای میادین چوگان همه به امپراطوری ایران باستان برمی‌گردد. چوگان تفریح درباری نجیب زادگان بوده است. به حد اعلا رساندن مهارت سوارکاری و سواره نظام در نبردها اهمیت بسیاری داشته و حتماً ریشه چوگان را نیز همین مسئله ساخته است.
چوگان به هنگام کشور گشايی داريوش اول در هند، در آن سرزمين رواج يافت. اروپاييان در زمان صفويان و در زمان استعمار خود در هند، با اين بازی آشنا شدند و آن را در سراسر اروپا پخش کردند. بعدها نيز ورزش‌هايی از قبيل گلف و هاکی پديد آوردند که چوب‌های استفاده شده در اين بازی‌ها به همان چوب چوگان شبيه است.
میدان نقش جهان اولین میدان چوگان جهان
در عصر حکومت شاه عباس اول نقشه میدان حسن پادشاه تبریز در میدان نقش جهان اصفهان پیاده شد، باغ را تا حدود امروزی آن گسترش دادند و در پیرامون آن مشهورترین و عظیم‌ترین بناهای تاریخی اصفهان مانند مسجد شاه عباسی، مسجد شیخ لطف الله، عمارت عالی قاپو و سر در قیصریه ساخته شد. طول این میدان از شمال به جنوب بالغ بر ۵۰۰ متر و عرض آن حدود ۱۶۵ متر است. نکته طلایی همین جاست. ابعاد میدان نقش جهان برابری می‌کند با ابعاد میادین مسابقات رسمی چوگان، ابعادی که فدراسیون جهانی این رشته آن را ارائه کرده و این شاهدی است بر قدمت قدیمی‌ترین میدان چوگان جهان.
میدان نقش جهان بزرگ‌ترین میدان دنیا در سده هفدهم میلادی و دومین میدان بزرگ تاریخی جهان در عصر حاضر است. این میدان از چهارصد سال پیش میزبان جشن‌های بزرگ ملی و میهنی بود، زمانی برگزاری مسابقات چوگان با هنرنمایی جنگاوران و خانواده اشراف در این میدان مرسوم شد که اولین بار به شکرانه فتح جزیره هرمز از سوی امام قلی‌خان جشنی حماسی در این میدان برپا شد. از آن پس تفریح اشراف چوگان بازی در میدان نقش جهان شد.
آخرین بار چه زمانی میدان نقش جهان میزبان برگزاری یک مسابقه چوگان بوده است؟
پاسخ این پرسش در عکسی قدیمی از میدان نقش جهان پنهان است. گویا در دوران حکومت پهلوی اول و زمانی که هنوز خبری از تغییر کاربری میدان نقش جهان به بوستان شهری نبود این میدان محل چوگان بازی بوده است.
چوگان مال ماست، ما رها كرديم، ديگران گرفتند...
تا همین چند سال پیش زمانی که رقابت‌های رسمی چوگان در هرنقطه از جهان حتی بدون حضور تیمی از ایران برگزار می‌شد در میان پرچم کشورهای شرکت کننده پرچم ایران نیز قرار می‌گرفت. این یعنی اینکه بنیان‌گذار رشته ورزشی چوگان در جهان، ایران است.
اما چه کسی می تواند باور کند از هند و چین و انگلیس گرفته تا آرژانتین همه مدعی اصالت این رشته به نام خودشان شده‌اند؟ جالب اینکه در این بین قطر به دنبال ثبت جهانی آن بود! همین دو، سه سال پیش بود که قطری‌ها در تکاپوی ثبت جهانی چوگان به نام خود بودند. دوستی می‌گفت: چوگان چطور یک اسم عربی است وقتی آنها نه چ دارند و نه گ!!! بی راه هم نمی گفت...
چوگان وقتی بیشتر باید مورد مهر ایرانی‌ها قرار بگیرد که صحبت‌های مقام معظم رهبری را بار دیگر در مورد این رشته مرور کنیم. وقتی از مسوولان ورزش کشور خواستند تا برای ثبت سریع‌تر چوگان به نام ایران تلاش کنند: «دنبال ورزش‌هايی بگرديد که بومی ماست و مردم از آنها خبر ندارند. مثلاً ورزش چوگان که يک ورزش ايرانی است، الان هم در دنيا معمول است و چوگان بازی می‌کنند، ولی ما اصلاً بازی چوگان بلد نيستيم، اصلاً نمی‌دانيم چوگان چيست، بيایيد اينها را احيا و زنده کنيد چون جزو فرهنگ و مليت شماست. چوگان مال ماست، ما رها كرديم، ديگران گرفتند...»
پروژه قطری‌ها با شکایت ایران ناکام ماند، چوگان به نام آنها ثبت جهانی نشد اما زمام‌داران ورزش کشور خیلی زود پرونده ثبت جهانی چوگان را در گوشه‌ای رها کردند و به فراموشی سپردند.
چوگان از اصفهان زنده می‌شود؟
«تا پیش از مرگ سردار محمدرضا عابدی رئیس پرتلاش هیات چوگان استان اصفهان مقدمات این کار در حال انجام بود. اصفهان میزبانی مسابقات چوگان جهانی را در سال ۲۰۱۲ برعهده گرفت اما برای احداث میدان چوگان اصفهان هیچ تلاشی نشد. اگر این میدان احداث شده بود یوسنکو چوگان را به نام اصفهان در ردیف میراث فرهنگی جهان ثبت می‌کرد. در نهایت کوتاهی مسوولان هم میزبانی را از اصفهان و ایران گرفت و هم این فرصت بزرگ را.» این را شمس دبیر وقت هیات چوگان استان اصفهان می‌گوید و ادامه می دهد: «ثبت ملی چوگان در زمره میراث فرهنگی انجام شده است اما مهم‌تر از آن ثبت در سازمان جهانی یونسکو است. چند سال پیش بحث آن مطرح شد اما ناکام ماند. با توجه به اینکه قدیمی‌ترین میدان چوگان جهانی در ایران و اصفهان قرار دارد و دروازه های آن مقابل مسجد امام و بازار قیصریه همچنان دیده می‌شود باید به نام اصفهان ثبت شود. اما چون میدان امام سالیان سال است که تغییر کاربری داده و اکنون بوستان شهری است نمی‌توان فعلاً چوگان را به شكل گذشته احيا كرد. مگر اینکه میدان دیگری برای انجام مسابقات چوگان احداث شود.»
/گزارش از مریم قمریان/