به گزارش خبرگزاری ایمنا از کرمان، در شهرهایی که تاریخ هنوز در کوچهها، دیوارها و حیاطهای فرورفته در خاک نفس میکشد، بعضی خانهها بیش از آنکه فقط یک بنای قدیمی باشند، روایتی زنده از هویت یک سرزمین هستند، خانههایی که اگر درست دیده شوند، میتوانند از سکوت و فراموشی بیرون بیایند و به کانونی برای فرهنگ، هنر و اقتصاد خلاق بدل شوند.
خانه قرچهداغی کرمان یکی از همین بناهاست؛ خانهای قاجاری در مجاورت باغموزه هرندی که امروز نه فقط به عنوان یک اثر تاریخی، بلکه به عنوان ظرفیتی ارزشمند برای احیای فرهنگی و تبدیل شدن به خانه خلاق صنایع دستی مورد توجه قرار گرفته است.
در میان بناهای تاریخی کرمان، خانه قرچهداغی شاید به اندازه برخی عمارتهای شناختهشده نامآشنا نباشد، اما در لایههای معماری و تاریخی خود، بخشی مهم از حافظه شهری کرمان را حفظ کرده است. این خانه در محدوده چهارراه طهماسبآباد و در همسایگی باغ هرندی قرار دارد و در سالهای گذشته با مداخلات حفاظتی و مرمتی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان کرمان از آسیبهای جدی نجات پیدا کرده است؛ وضعیتی که اکنون امکان تعریف آیندهای تازه برای این بنای تاریخی را فراهم کرده است.
آنچه خانه قرچهداغی را واجد اهمیت میکند، فقط قدمت آن نیست؛ بلکه ویژگیهای معماری آن است که از یک سو به اقلیم گرم و خشک کرمان پاسخ داده و از سوی دیگر، الگوی زیست ایرانی را در کالبدی روشن و قابل مطالعه حفظ کرده است. این بنا با معماری درونگرا، استفاده از مصالح بومی همچون خشت، کاهگل و گچ و نیز برخورداری از عنصر شاخص «گودالباغچه»، از نمونههای قابل توجه معماری سنتی کرمان به شمار میرود.
بازگشت زندگی به دیوارهای خشتی کرمان
حمیدرضا محمدیفر، سرپرست حوزه حفظ و احیا اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان درباره این بنا به خبرنگار ایمنا میگوید: خانه قرچهداغی دارای معماری درونگرا است؛ سبکی که در آن فضاهای اصلی بنا به سوی داخل ساماندهی میشوند و همین ویژگی، هم در حفظ حریم خصوصی و هم در تأمین آسایش اقلیمی نقش مؤثری دارد.
به گفته وی، در این شیوه معماری، سازماندهی فضاهای داخلی، کنترل نور و دما و ایجاد محیطی متناسب با سبک زندگی سنتی اهمیت زیادی داشته و این موضوع در خانه قرچهداغی نیز بهخوبی قابل مشاهده است.
از مهمترین عناصر متمایزکننده این خانه، گودالباغچه آن است؛ عنصری که در معماری مناطق گرم و خشک ایران، راهکاری هوشمندانه برای تعدیل دما، استفاده بهتر از ظرفیتهای طبیعی و ایجاد فضایی مطلوبتر برای سکونت به شمار میرفته است. این بخش که در تراز پایینتری نسبت به سطح عمومی بنا قرار دارد، معمولاً با فضاهای زیرزمینی در پیوند بوده و در تابستانهای گرم، شرایط زیستی مناسبتری فراهم میکرده است. وجود چنین ویژگی در خانه قرچهداغی، آن را فراتر از یک خانه تاریخی معمولی قرار میدهد و به نمونهای مهم از دانش بومی در معماری کرمان تبدیل میکند.
محمدیفر با اشاره به مصالح بهکاررفته در این خانه تأکید میکند که همچون بسیاری از خانههای سنتی این منطقه در ساخت آن از خشت، کاهگل و اندود گچ استفاده شده و در دورهای نیز نمای آجری به آن افزوده شده که احتمالاً مربوط به دوره پهلوی است. این مصالح نهتنها با محیط و اقلیم منطقه سازگار بودهاند، بلکه به عنوان عایق حرارتی طبیعی در کاهش گرمای ورودی به فضای داخلی نقش داشتهاند. در واقع، پیوند میان اقلیم، مصالح و شیوه ساخت، یکی از مهمترین دلایل ارزشمندی خانههایی از این دست است؛ بناهایی که بر پایه تجربه نسلها و شناخت دقیق محیط شکل گرفتهاند.
خانه قرچهداغی در مسیر یک تولد دوباره
بررسی کالبدی خانه قرچهداغی نشان میدهد که این بنا دارای پلان L شکل است و راهروهایی در آن، فضاها را از یکدیگر جدا میکنند. این راهروها فقط مسیر عبور نبودهاند، بلکه در حفظ حریم، تنظیم رفتوآمد، کنترل جریان هوا و تفکیک عملکردی فضاها نقش داشتهاند. همچنین ارتباط فضاهای زیرزمینی با گودالباغچه، نشان میدهد که بنا از الگوی خانههای سنتی ایران پیروی کرده و در عین حال، هویتی ویژه و متناسب با شرایط بومی کرمان پیدا کرده است.
با این حال، اهمیت خانه قرچهداغی فقط به وجه کالبدی و معماری آن محدود نمیشود. آنچه امروز این بنا را در کانون توجه قرار داده، امکان تبدیل آن به یک فضای زنده فرهنگی است؛ فضایی که به جای آنکه صرفاً حفظ شود، بتواند کار کند، مخاطب جذب کند، روایت بسازد و به حیات فرهنگی شهر بازگردد. اینجاست که ایده تبدیل خانه قرچهداغی به خانه خلاق صنایع دستی اهمیتی دوچندان پیدا میکند.
سرپرست حوزه حفظ و احیا اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان میگوید: این بنا تاکنون در سه دوره مرمت شده و بخش مهمی از خطرات ناشی از آبهای سطحی و زیرزمینی، نمزدگی و فرسایش در آن کنترل شده است.
به گفته وی، بنا اکنون از مرحله خطر عبور کرده و از نظر ایستایی در وضعیت خوبی قرار دارد. این مسئله بسیار تعیینکننده است؛ زیرا حفاظت از بناهای تاریخی فقط به جلوگیری از تخریب ختم نمیشود، بلکه مرحله مهمتر، تعریف کاربری سازگار و احیای هوشمندانه آنهاست.
به گزارش ایمنا، در سالهای اخیر، یکی از رویکردهای موفق در حوزه میراث فرهنگی، بازگرداندن بناهای تاریخی به چرخه زندگی شهری از طریق کاربریهای فرهنگی، هنری و خلاق بوده است. تجربه نشان داده خانههای تاریخی زمانی بهتر حفظ میشوند که به فضاهایی زنده و پویا بدل شوند؛ فضاهایی که مردم در آن رفتوآمد کنند، هنرمندان در آن حضور داشته باشند، گردشگران برای دیدن آن برنامهریزی کنند و شهر از آن منفعت فرهنگی و اقتصادی ببرد. در این میان، تبدیل خانههای قدیمی به خانههای خلاق صنایع دستی، یکی از بهترین و سازگارترین الگوها برای احیای چنین بناهایی است.
کرمان با برخورداری از عنوان شهر ملی صنایع دستی، ظرفیت ممتازی برای این نوع احیا دارد. اگر خانهای مانند قرچهداغی به خانه خلاق صنایع دستی تبدیل شود، این اتفاق فقط به معنای استفاده از یک ساختمان قدیمی نیست؛ بلکه به معنای پیوند میان میراث معماری و میراث ناملموس است. در چنین فضایی، معماری تاریخی فقط پسزمینهای زیبا برای بازدید نخواهد بود، بلکه خود به بخشی از تجربه زیسته هنر تبدیل میشود؛ جایی که میتواند محل نمایش، فروش، آموزش، رویدادهای تخصصی، نشستهای هنری و معرفی ظرفیتهای بومی باشد.
گزارش از بهناز شریفی، خبرنگار ایمنا در کرمان
نظر شما