به گزارش خبرگزاری ایمنا، در شهری که هویت آن قرنها با جریان زایندهرود و مادیهای پرآب گره خورده بود، امروز مهمترین دغدغه مدیریت شهری نه توسعه فضای سبز، بلکه حفظ درختانی است که سالها در سایه کمآبی و خشکسالی تاب آوردهاند. اصفهان در دو دهه اخیر با یکی از پیچیدهترین چالشهای زیستمحیطی خود روبهرو بوده است؛ کاهش منابع آبی، افت سطح سفرههای زیرزمینی، خشکی زایندهرود و محدودیت روزافزون برداشت از چاهها، تأمین آب مورد نیاز فضای سبز شهر را با دشواریهای جدی روبهرو کرده است.
فضای سبز اصفهان تنها مجموعهای از پارکها و درختان نیست؛ این پهنه سبز نقش مهمی در کاهش آلودگی هوا، کنترل جزیره حرارتی، افزایش کیفیت زندگی شهروندان و حفظ تعادل زیستمحیطی کلانشهر اصفهان ایفا میکند؛ با این حال ادامه حیات این سرمایه ارزشمند نیازمند منابع آبی پایدار است؛ منابعی که دیگر نمیتوان همچون گذشته آنها را از زایندهرود یا چاههای زیرزمینی تأمین کرد.
برآوردها نشان میدهد فضای سبز اصفهان در شرایط مطلوب به حدود سه هزار لیتر بر ثانیه آب نیاز دارد، اما در سالهای خشکسالی حتی تأمین حداقل نیاز آبی درختان نیز به یکی از دغدغههای اصلی مدیریت شهری تبدیل شده است؛ در چنین شرایطی استفاده از آبهای بازچرخانیشده و پساب تصفیهشده از یک انتخاب به ضرورت تبدیل شده است؛ ضرورتی که میتواند بخشی از فشار وارد بر منابع طبیعی را کاهش دهد و آینده فضای سبز شهر را تضمین کند.
در همین راستا، شهرداری اصفهان اجرای رینگ پساب را بهعنوان یکی از مهمترین پروژههای زیستمحیطی و زیرساختی خود در دستور کار قرار داده است؛ طرحی که از آن بهعنوان نخستین شبکه یکپارچه استفاده از پساب برای آبیاری فضای سبز در کشور یاد میشود. این پروژه قرار است آب تصفیهشده را از تصفیهخانههای پیرامونی به نقاط مختلف شهر منتقل کند تا سهم زایندهرود و چاهها در آبیاری فضای سبز بهتدریج کاهش یابد و درختان اصفهان از وابستگی به منابع آبی ناپایدار رها شوند.
اکنون پرسش اصلی این است که پساب تا چه اندازه میتواند جایگزین منابع سنتی آب شود؟ چه سهمی از نیاز آبی فضای سبز اصفهان از این طریق تأمین میشود و رینگ پساب تا چه اندازه در نجات درختان شهر از تنش آبی نقش خواهد داشت؟ موضوعی که بررسی آن، تصویری روشنتر از آینده مدیریت آب در اصفهان ارائه میدهد.
رینگ پساب؛ گام بزرگ شهرداری اصفهان برای تأمین ۶۰ میلیون متر مکعب آب فضای سبز
مهدی بقایی، معاون محیط زیست و خدمات شهری شهردار اصفهان درباره فلسفه شکلگیری رینگ پساب شهر اصفهان به خبرنگار ایمنا اظهار میکند: سالها تأمین آب فضای سبز اصفهان بر پایه منابع سنتی همچون چاهها و جریان زایندهرود استوار بود، اما تداوم خشکسالی، افت سفرههای زیرزمینی و محدودیتهای آبی نشان داد که ادامه این مسیر امکانپذیر نیست. به همین دلیل شهرداری اصفهان از چند سال گذشته رویکرد جدیدی را در مدیریت منابع آبی شهر در پیش گرفت؛ رویکردی که بر بازچرخانی آب و استفاده از پساب تصفیهشده استوار است و رینگ پساب مهمترین زیرساخت تحقق آن بهشمار میرود.
وی میافزاید: در الگوی گذشته، هر پارک یا پهنه سبز شهری به یک یا چند حلقه چاه متکی بود و در عمل شبکهای مستقل برای تأمین آب داشت، اما در طرح جدید تلاش شده است تأمین آب از حالت جزیرهای خارج و به سامانه یکپارچه شهری تبدیل شود. بر همین اساس تصفیهخانههای متمرکز، اطراف شهر احداث میشود و آب پس از طی مراحل تصفیه، از طریق شبکه گسترده انتقال به مناطق مختلف اصفهان میرسد.
معاون محیط زیست و خدمات شهری شهردار اصفهان ادامه میدهد: رینگ پساب در واقع ستون فقرات شبکه جدید آبرسانی فضای سبز اصفهان است. این شبکه از دو حلقه اصلی تشکیل شده که حلقه بیرونی آن حدود ۹۶ کیلومتر طول دارد و عملیات اجرایی آن تا حدودی به پایان رسیده است. حلقه داخلی نیز با طول ۲۶ کیلومتر در حال اجراست و پس از تکمیل، امکان توزیع آب تصفیهشده در سراسر شهر را فراهم میکند.
بقایی با اشاره به تفاوت این پروژه با شبکه فاضلاب شهری میگوید: فاضلاب شهری وظیفه انتقال پساب خام از سطح شهر به محلهای تصفیه را برعهده دارد، اما رینگ پساب دقیقاً مسیر معکوس را طی میکند. در این سامانه، آب پس از تصفیه و رسیدن به استانداردهای لازم، دوباره به شهر بازمیگردد تا در خدمت فضای سبز، درختان و برخی کاربریهای شهری قرار گیرد.
آب تصفیهشده قابلیت احیای مادیهای اصفهان و تغذیه آبخوانها را دارد
وی میافزاید: برآوردهای فنی نشان میدهد فضای سبز اصفهان در شرایط مطلوب به حدود ۹۰ میلیون متر مکعب آب در سال نیاز دارد و حتی در دورههای کمآبی نیز این نیاز کمتر از ۶۰ میلیون متر مکعب نیست، در حالی که طی سالهای اخیر حجم آب در دسترس برای آبیاری فضای سبز فاصله محسوسی با این نیاز داشته و همین موضوع موجب بروز تنش آبی در بخشی از پوشش گیاهی شهر شده است.
معاون محیط زیست و خدمات شهری شهردار اصفهان ادامه میدهد: هدفگذاری ما این است که در افق ۱۴۱۰ بخش عمده نیاز آبی فضای سبز از محل پساب تأمین شود. در واقع بهجای آنکه حیات درختان شهر وابسته به وضعیت بارندگی یا جاری بودن زایندهرود باشد، یک منبع پایدار و قابل برنامهریزی در اختیار مدیریت شهری قرار گیرد.
بقایی با اشاره به کیفیت آب تولیدی در تصفیهخانههای جدید میگوید: تفاوت مهم طرحهای جدید با گذشته در کیفیت خروجی آب است. بخشی از پساب موجود تنها برای آبیاری گونههای محدود قابل استفاده است، اما در تصفیهخانههای جدید، فناوریهای نوین موجب تولید آب با استانداردهای بسیار بالاتر میشود و امکان استفاده از آن در طیف گستردهای از فضاهای سبز شهری فراهم میشود.
وی ادامه میدهد: شرکتهای دانشبنیان اصفهانی نقش مهمی در این پروژه ایفا کردهاند. استفاده از فناوریهای نوین گندزدایی و همچنین طراحی نسل جدید تصفیهخانههای کوچک و قابل حمل، بخشی از ظرفیتهایی است که امروز در اختیار مدیریت شهری قرار گرفته است و میتواند آینده مدیریت آب شهری را متحول کند.
معاون محیط زیست و خدمات شهری شهردار اصفهان تأکید میکند: رینگ پساب تنها یک پروژه عمرانی نیست؛ این طرح بخشی از راهبرد بلندمدت اصفهان برای سازگاری با کمآبی، کاهش فشار بر منابع زیرزمینی، حفظ سرمایه سبز شهر و افزایش تابآوری زیستمحیطی اصفهان در دهههای آینده محسوب میشود.
استفاده از پساب در فضای سبز، مشروط به رعایت دقیق الزامات زیستمحیطی و بهداشتی است
سامره شیران، کارشناس ارشد محیط زیست با اشاره به نقش نظارتی سازمان حفاظت محیط زیست در حوزه مدیریت پساب به خبرنگار ایمنا میگوید: وظیفه اصلی اداره کل حفاظت محیط زیست بهعنوان یک دستگاه نظارتی و حاکمیتی، پایش و کنترل کیفیت پساب خروجی تصفیهخانههای فاضلاب شهری و مطابقت با استانداردهای زیستمحیطی است و در صورتی که شاخصهای آلایندگی از حدود مجاز تعیینشده فراتر رود، اقدامات قانونی و نظارتی لازم را در دستور کار قرار میدهد.
وی میافزاید: هدف اصلی از این پایشها، جلوگیری از ورود آلایندهها به محیط زیست و صیانت از منابع آب، خاک و سلامت عمومی است؛ به همین دلیل تمام تصفیهخانهها موظف هستند کیفیت پساب خروجی خود را مطابق استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست برسانند و در صورت بروز هرگونه مغایرت، ملزم به رفع نواقص و اصلاح فرایندهای تصفیه خواهند بود.
کارشناس ارشد محیط زیست ادامه میدهد: موضوع استفاده از پساب در فضای سبز شهری، علاوهبر ملاحظات زیستمحیطی، ابعاد بهداشتی و سلامت عمومی نیز دارد؛ استانداردهای زیستمحیطی موجود بیشتر برای آبیاری فضای سبز غیرمثمر و فضاهای خارج از محدوده شهری تدوین شده است، اما زمانی که پساب در فضاهای شهری و در محلهایی مورد استفاده قرار میگیرد که شهروندان بهصورت مستقیم با آن در ارتباط هستند، موضوع سلامت عمومی اهمیت دوچندان پیدا میکند.
شیران میگوید: در چنین شرایطی، علاوهبر سازمان حفاظت محیط زیست که نظارت بر خروجی پساب ها را دارد، مرکز بهداشت و دانشگاه علوم پزشکی نیز باتوجه به استفاده از پساب در فضای شهری، مسئولیت نظارت بر کیفیت پسابهای مورد استفاده در فضاهای سبز شهری را مطابق با استانداردهای ثانویه ابلاغشده توسط وزارت بهداشت دارند تا هیچگونه تهدیدی متوجه سلامت شهروندان نباشد و به همین دلیل کنترل شاخصهای میکروبی، شیمیایی و بهداشتی پساب در این نوع کاربریها ضروری است.
وی با اشاره به الزامات قانونی شهرداریها در این حوزه اظهار میکند: یکی از مهمترین اقداماتی که طی سالهای اخیر مورد تأکید سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفته، احداث و بهرهبرداری از واحدهای تصفیه تکمیلی پساب است، اما صرف تصفیه اولیه برای استفاده گسترده از پساب در محیطهای شهری کافی نیست و لازم است کیفیت آب تا سطح استانداردهای مورد تأیید مراجع بهداشتی ارتقا پیدا کند.
کارشناس ارشد محیط زیست ادامه میدهد: تصفیه تکمیلی موجب کاهش بار میکروبی، حذف آلایندههای باقیمانده و افزایش ایمنی استفاده از پساب میشود. در واقع هرچه کیفیت تصفیه بالاتر باشد، امکان بهرهبرداری مطمئنتر از این منبع آبی در فضای سبز شهری نیز افزایش پیدا خواهد کرد .
پایش مستمر شرط تداوم استفاده از پساب در شهرها است
شیران با اشاره به سازوکارهای نظارتی موجود میگوید: علاوهبر پایشهای انجامشده توسط کارشناسان، این اداره کل بهمنظور انجام نظارتهای بیشتر، تصفیهخانههای فاضلاب شهری، همچنین شهرداریها را بهعنوان بهرهبرداران ثانویه ملزم به انجام پایشهای مستمر از طریق آزمایشگاههای معتمد کرده است؛ این پایشها در قالب طرح خوداظهاری انجام میشود و نتایج آن توسط این اداره کل مورد ارزیابی و کنترل قرار میگیرد.
وی میافزاید: در پروژههایی همچون رینگ پساب اصفهان، استمرار پایشهای فنی و بهداشتی اهمیت ویژهای دارد، زیرا هرچه دامنه استفاده از پساب در سطح شهر گستردهتر شود، ضرورت کنترل کیفیت نیز افزایش پیدا میکند، استفاده از پساب در فضای سبز شهری زمانی میتواند به راهکاری پایدار برای مدیریت بحران آب تبدیل شود که در کنار تأمین نیازهای زیستمحیطی، سلامت و بهداشت شهروندان نیز بهطور کامل تضمین شود.
کارشناس ارشد محیط زیست تأکید میکند: در مجموع، بازچرخانی آب و استفاده از پساب یکی از مهمترین راهکارهای سازگاری با کمآبی در کلانشهرها بهشمار میرود، مشروط بر آنکه در چارچوب استانداردهای زیستمحیطی و بهداشتی، نظارت مستمر، بهرهبرداری اصولی و هماهنگی بین دستگاههای مسئول اجرا شود.
شیران تاکید میکند: تجربه مدیریت پایدار آب در شهرهای دارای محدودیت منابع نشان میدهد که استفاده از پساب اگر درست مدیریت شود، یکی از واقعبینانهترین مسیرها برای حفظ فضای سبز شهری و کاهش فشار بر منابع آبی در شرایط کم آبی است.
وی تصریح میکند: در شرایطی که شهر اصفهان با محدودیتهای جدی منابع آب و تداوم تنش آبی روبهروست، بهرهگیری از پساب تصفیهشده بهعنوان یک منبع آب جایگزین، میتواند یکی از ابزارهای مهم البته در کنار مدیریت مصرف، بهمنظور حفظ و نگهداری فضای سبز شهری باشد.
۱۰ سال برنامهریزی برای نجات فضای سبز اصفهان از بحران آب/ پساب جای زایندهرود را نمیگیرد
مجتبی حقشناس، مدیرعامل سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری شهرداری اصفهان با اشاره به اهمیت برنامهریزی بلندمدت در حوزه مدیریت منابع آبی فضای سبز شهر به خبرنگار ایمنا میگوید: دستیابی به الگوی پایدار برای آبیاری فضای سبز اصفهان حاصل یک فرایند کوتاهمدت نبوده است. تدوین طرح جامع آبیاری فضای سبز این کلانشهر حدود یک دهه زمان برد تا مجموعهای از مطالعات فنی، اقلیمی، هیدرولوژیک و زیستمحیطی در کنار یکدیگر قرار گیرد و نقشه راهی برای آینده فضای سبز اصفهان ترسیم شود. امروز این طرح جامع بهعنوان یکی از کاملترین اسناد مدیریت آب فضای سبز شهری در کشور شناخته میشود و بسیاری از پروژههای زیرساختی سالهای اخیر بر پایه همین سند راهبردی تعریف و اجرا شده است.
وی میافزاید: یکی از مهمترین خروجیهای این طرح جامع، طراحی و اجرای شبکه یکپارچه انتقال پساب یا همان رینگ پساب شهر اصفهان است؛ پروژهای که از نظر گستره، حجم عملیات اجرایی و اهداف تعریفشده در سطح کشور کمنظیر بهشمار میرود و میتواند الگوی مدیریت آب در سایر کلانشهرهای کشور باشد.
مدیرعامل سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری شهرداری اصفهان ادامه میدهد: رینگ پساب اصفهان از دو بخش اصلی تشکیل شده است؛ رینگ پیرامونی که طول آن به حدود ۹۰ کیلومتر میرسد و بخش عمده آن تکمیل شده است و رینگ مرکزی که حدود ۲۵ کیلومتر طول دارد و عملیات اجرایی آن با پیشرفت قابل توجهی در حال انجام است.
حقشناس میگوید: در رینگ مرکزی از خطوط انتقال با قطرهای بالا از جمله لولههای ۵۰۰ و ۷۰۰ میلیمتری استفاده شده است تا امکان انتقال حجم قابل توجهی از آب تصفیهشده به نقاط مختلف شهر فراهم شود. در حال حاضر نیز عملیات اجرایی در بخشهایی از شهر از جمله محدوده میدان فرزانگان و چند محور مهم شهری ادامه دارد.
وی میافزاید: رینگ پیرامونی بیشتر در حاشیه شهر و در مسیرهایی همچون اتوبان شهید دستجردی و محدوده جنگل شرق اجرا شده است و امروز میتوان گفت بخش عمده زیرساخت انتقال آب در این بخش تکمیل شده است. برآورد ما این است که مجموع پروژه رینگ پساب اصفهان اکنون به پیشرفت حدود ۹۰ درصدی رسیده باشد.
توزیع عادلانه آب مهمترین دستاورد رینگ پساب است؛ فقط ۱۶ درصد فضای سبز اصفهان با پساب آبیاری میشود
مدیرعامل سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری شهرداری اصفهان با اشاره به مزایای فنی این پروژه میگوید: مهمترین ویژگی رینگ پساب، ایجاد سیستم مدیریت یکپارچه آبیاری در مقیاس شهری است. در گذشته هر منطقه و هر پارک تا حد زیادی به منابع مستقل متکی بود، اما اکنون با تکمیل این شبکه، امکان مدیریت متمرکز، توزیع عادلانه آب و جابهجایی منابع آبی در سطح شهر فراهم میشود.
وی ادامه میدهد: انعطافپذیری این شبکه یکی دیگر از مزایای مهم آن است. رینگ پساب این قابلیت را دارد که بسته به شرایط، آب حاصل از تصفیهخانهها، چاهها یا سایر منابع تأمین آب را دریافت و در نقاط مختلف شهر توزیع کند. چنین ظرفیتی در شرایط کمآبی و بحرانهای احتمالی اهمیت بسیار بالایی دارد و تابآوری شهر را افزایش میدهد.
حقشناس با اشاره به وضعیت منابع آبی فضای سبز اصفهان میگوید: بر اساس استانداردهای اعلامی وزارت نیرو، حدود ۵۷۰۰ هکتار فضای سبز شهر اصفهان سالانه به حدود ۷۲ میلیون متر مکعب آب نیاز دارد تا بتواند در شرایط مطلوب نگهداری شود، اما واقعیت این است که امروز کمتر از نیمی از این میزان آب در اختیار مدیریت شهری قرار دارد.
وی میافزاید: طی سالهای اخیر برای جلوگیری از آسیب گسترده به درختان و پوشش گیاهی شهر، مجموعهای از اقدامات مدیریتی انجام شده است؛ از جمله حذف چمنهای پرمصرف، توسعه گونههای مقاوم به کمآبی، اصلاح الگوی کاشت، مدیریت هوشمند آبیاری و استفاده حداکثری از منابع جایگزین. در واقع بخش زیادی از فضای سبز اصفهان امروز با نوعی مدیریت تنش آبی اداره میشود.
مدیرعامل سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری شهرداری اصفهان ادامه میدهد: در حال حاضر حدود ۱۵ تا ۱۶ درصد نیاز آبی فضای سبز شهر از طریق پساب تصفیهشده تأمین میشود. هرچند این عدد هنوز فاصله زیادی با اهداف بلندمدت شهرداری دارد، اما روند توسعه زیرساختهای تصفیه و انتقال پساب نشان میدهد سهم این منبع در سالهای آینده به شکل قابل توجهی افزایش خواهد یافت.
حقشناس میگوید: کیفیت پساب مورد استفاده به صورت مستمر پایش میشود و تمامی مراحل تحت نظارت آزمایشگاههای معتمد سازمان حفاظت محیط زیست و مراکز مورد تأیید وزارت بهداشت انجام میگیرد. تاکنون نتایج پایشها نشان داده است که استفاده از این پسابها در چارچوب استانداردهای تعریفشده، مشکلی برای فضای سبز شهری ایجاد نکرده است.
افق ۱۴۰۶؛ کاهش وابستگی به چاهها و حفاظت از آبخوانهای اصفهان
وی میافزاید: هدفگذاری مدیریت شهری این است که تا پایان سال ۱۴۰۶ شبکه رینگ پساب به بهرهبرداری کامل برسد و سهم منابع زیرزمینی در تأمین آب فضای سبز به حداقل ممکن کاهش پیدا کند. در شرایطی که اصفهان با پدیده فرونشست زمین و افت شدید سفرههای آب زیرزمینی روبهرو است، تداوم برداشت از چاهها نمیتواند راهکار پایداری برای آینده شهر باشد.
مدیرعامل سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری شهرداری اصفهان ادامه میدهد: استفاده از آبهای غیرمتعارف، بازچرخانی پساب و بهرهگیری از آبهای خاکستری، راهبرد اصلی مدیریت شهری برای سازگاری با شرایط اقلیمی جدید است. آینده فضای سبز اصفهان ناگزیر به سمت استفاده گستردهتر از این منابع حرکت خواهد کرد.
حقشناس با اشاره به جایگاه زایندهرود در حیات اکولوژیک شهر میگوید: هرچند توسعه استفاده از پساب میتواند وابستگی فضای سبز به منابع طبیعی را کاهش دهد، اما نباید تصور کرد که پساب میتواند بهطور کامل جایگزین زایندهرود شود.
وی میافزاید: مادیهای تاریخی اصفهان و بخش قابل توجهی از درختان کهنسال ناژوان و سایر پهنههای طبیعی شهر همچنان به جریان آب زایندهرود وابسته هستند. آب رودخانه علاوهبر آبیاری، نقش مهمی در تغذیه آبخوانها، حفظ رطوبت خاک و کنترل فرونشست زمین دارد؛ نقشی که هیچ شبکه انتقال پسابی قادر به جایگزینی کامل آن نیست.
مدیرعامل سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری شهرداری اصفهان خاطرنشان میکند: پساب یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت بحران آب در اصفهان است، اما آینده پایدار شهر زمانی محقق خواهد شد که توسعه بازچرخانی آب در کنار حفظ حقابههای قانونی زایندهرود و احیای جریان طبیعی آن دنبال شود. تنها در این صورت میتوان هم درختان شهر را حفظ کرد، هم سفرههای زیرزمینی را نجات داد و هم میراث طبیعی و تاریخی اصفهان را برای نسلهای آینده ماندگار نگه داشت.
پساب؛ پشتوانه آینده فضای سبز اصفهان
به گزارش ایمنا، اگر تا چند سال پیش آینده فضای سبز اصفهان به میزان بارشها و باز شدن دریچههای زایندهرود گره خورده بود، امروز نگاه مدیریت شهری در حال تغییر است. رینگ پساب نماد این تغییر نگاه است؛ تغییری از مصرف آب خام به بازچرخانی، از اتکا به منابع محدود طبیعی به استفاده دوباره از آبی که پیشتر از چرخه خارج میشد. در چنین مدلی، هر متر مکعب پساب تصفیهشده میتواند سهمی در حفظ درختان، کاهش برداشت از سفرههای زیرزمینی و افزایش تابآوری شهر داشته باشد.
اهمیت این پروژه تنها در عدد ۱۲۲ کیلومتر شبکه انتقال یا ظرفیت تصفیهخانهها خلاصه نمیشود؛ ارزش واقعی آن در ایجاد یک زیرساخت پایدار برای دهههای آینده است. شهری که بتواند بخش عمده نیاز آبی فضای سبز خود را از منابع بازچرخانیشده تأمین کند، کمتر در برابر خشکسالی، نوسانات بارندگی و بحرانهای آبی آسیبپذیر خواهد بود. این همان مسیری است که بسیاری از شهرهای خشک جهان طی کردهاند و اکنون اصفهان نیز گامهای جدی برای ورود به آن برداشته است.
رینگ پساب اصفهان اگرچه قرار نیست جای زایندهرود را بگیرد، اما میتواند بخشی از بار سنگین تأمین آب فضای سبز را از دوش منابع طبیعی بردارد؛ پروژهای که موفقیت آن نه فقط به کیلومترها لولهگذاری و احداث تصفیهخانهها، بلکه به تداوم نظارتهای زیستمحیطی، رعایت استانداردهای بهداشتی و تکمیل زیرساختهای بازچرخانی آب وابسته است.
آینده درختان اصفهان بیش از هر زمان دیگری به مدیریت هوشمند منابع آب گره خورده و پساب، یکی از مهمترین برگهای برنده نبرد خاموش با کمآبی است.
نظر شما