به گزارش خبرگزاری ایمنا از آذربایجان شرقی، سالها بود که نام دریاچه ارومیه بیش از آنکه یادآور پهنهای آبی و چشمنواز باشد، با تصاویر ترکخورده بستر، کاهش تراز آب و هشدارهای پیاپی درباره یکی از مهمترین بحرانهای زیستمحیطی کشور گره خورده بود.
«نگین شور ایران» که زمانی میزبان میلیونها پرنده مهاجر و یکی از ارزشمندترین زیستبومهای منطقه به شمار میرفت، در سایه خشکسالیهای پیدرپی و فشار روزافزون بر منابع آبی، روزهای دشواری را پشت سر گذاشت.
بارشهای مناسب در سال آبی جاری، اما روایت این دریاچه را تا حدی تغییر داده است. افزایش ورودی آب، بالا آمدن تراز دریاچه و بازگشت بخشی از پهنه آبی، بار دیگر امید را در دل مردم و دوستداران محیطزیست زنده کرده است؛ امیدی که نشان میدهد طبیعت هنوز ظرفیت ترمیم خود را از دست نداده است.
با این حال، کارشناسان بر این باورند که بارندگی، هرچند نقش مهمی در بهبود شرایط داشته است، اما بهتنهایی نمیتواند ضامن احیای پایدار دریاچه ارومیه باشد. مدیریت مصرف آب، اصلاح الگوی کشت، کنترل برداشت از منابع زیرزمینی، ساماندهی صنایع آببر و اجرای دقیق برنامههای حفاظتی، حلقههای مفقودهای هستند که بدون آنها، دستاوردهای امروز میتواند در سالهای کمبارش دوباره از دست برود.
اکنون «نگین شور ایران» در نقطهای ایستاده که آینده آن بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهای امروز گره خورده است، جایی که معجزه باران، فرصت تازهای برای احیا فراهم کرده، اما ماندگاری این فرصت در گرو مدیریت علمی و مسئولانه منابع آب خواهد بود.
دریاچه ارومیه سال ۱۳۵۲ در فهرست پارکهای ملی ایران به ثبت رسید و با قرارگیری میان دو استان آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی محل توقف پرندگان مهاجر همچون فلامینگوها است که این دریاچه را به یکی از مناطق مهم شمالغرب کشور تبدیل کرده است.
خشکسالی دریاچه ارومیه بهطور جدی از اوایل دهه ۱۳۸۰ آغاز شد، اما نشانههای اولیه آن به اواخر دهه ۱۳۷۰ نیز بازمیگردد؛ در این دوره سطح آب دریاچه بهتدریج شروع به کاهش کرد و تا سال ۱۳۹۴ بیش از ۸۰ درصد از وسعت آن از بین رفت.
از علل کاهش تراز آبی دریاچه ارومیه میتوان به سدسازی، تغییرات اقلیمی و برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی اشاره کرد که در سالهای اخیر رو به فزونی رفته و موجب تغییر اکولوژیکی آب دریاچه ارومیه شده است.
به علاوه در دهههای اخیر الگوهای بارش در شمالغرب ایران دچار نوسان شد و میانگین بارش سالانه کاهش پیدا و همزمان دمای هوا افزایش پیدا کرد، همچنین تبخیر سطحی آب دریاچه شدت گرفت که این دو عامل موجب کاهش ورودی طبیعی آب به دریاچه شدند، اما این دریاچه در ماههای اخیر بهویژه با ورود سامانههای بارشی، شاهد احیا و افزایش تراز آبی خود است، به نحوی که تفریحات آبی و گردشگری این دریاچه، جانی دوباره گرفته است و گردشگران بسیاری را جذب میکند.
احیا و تعادلبخشی آبهای زیرزمینی یکی از راهکارهای احیای دریاچه است
یوسف غفارزاده، مدیرعامل شرکت آب منطقهای آذربایجان شرقی درباره عملکرد و پروژههای اجرایی این شرکت در حوزه احیای دریاچه ارومیه به خبرنگار ایمنا میگوید: عملیات رهاسازی بیش از ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب از فروردین سال جاری از سدهای قلعهچای، علویان و رودخانه آجیچای به پیکره این دریاچه آغاز شده است و ادامه دارد.
وی درباره انجام بعضی طرحهای زیربنایی میافزاید: یکی از این طرحها، ساماندهی رودخانهها است که با هدف هدایت حداکثری روانابها به سمت دریاچه و حذف برداشتهای غیرمجاز و کاهش اثرات مخرب سیلاب انجام شده و از سال ۱۳۹۳ تاکنون از رودخانههای استان ۷۸۵ کیلومتر عملیات نقشهبرداری و ۷۸۵ کیلومتر عملیات تعیین حدود بستر و حریم، ۴۵ کیلومتر روپرگذاری حد بستر و ۲۴۱ کلیومتر بازگشایی و اصلاح مسیر انجام شده است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای آذربایجان شرقی با بیان اینکه یکی از طرحها احیا و تعادلبخشی آبهای زیرزمینی است، عنوان میکند: با توجه به اینکه محافظت از آبهای زیرزمینی در احیای این دریاچه اثر مستقیم دارد، سال گذشته ۱۱ هزار و ۸۱۰ حلقه چاه، مسدود و مصلوبالمنفعه شده است که ۶۰ درصد کل چاههای غیرمجاز را تشکیل میدهد.
غفارزاده تصریح میکند: ۶۷۴ مورد استخرهای حاشیه رودخانه قلعوقمع شده و ۱۵۶۰ دستگاه حفاری غیرمجاز توقیف و ۱۱ هزار و ۵۵۹ دستگاه کنتر هوشمند برای کنترل برداشت از چاهها نصب شده است، همچنین یکی از روشها طرح مدیریت توأمان آب و برق کشاورزی است که با همکاری شرکت توزیع نیروی برق استان انجام شده است؛ سالانه برق ۸۸۲۷ حلقه چاه کشاورزی بعد از فصل زراعی، معادل ۱۰۰ درصد چاههای کشاورزی برقدار، قطع میشود.
وی خاطرنشان میکند: در فصول غیرزراعی ۱۰۰ درصد اَنهار استان مسدود میشود تا آب به سمت دریاچه ارومیه روان شود و ۵۴۷ دستگاه موتور پمپهای حاشیه رودخانههای منتهی به دریاچه، جمعآوری و توقیف شده است، از طرحهای دیگر این شرکت میتوان به طرح سردهنهسازی، تکمیل و تجهیز نقاط تحویل آب با هدف جلوگیری از برداشت در فصل غیرزراعی بهویژه در رودخانه آجیچای و ارتقای بهرهوری صوفیچای اشاره کرد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای آذربایجان شرقی ادامه میدهد: انتقال پساب تصفیهخانههای فاضلاب به دریاچه ارومیه یکی دیگر از طرحهای این شرکت است که شامل دو طرح میشود؛ نخست انتقال پساب تصفیهخانه فاضلاب تبریز به پیکره آبی است که در صورت تکمیل اجرا، اکنون ۱۰ کیلومتر در حال بهرهبرداری بوده و لولهگذاری خط انتقال نیز ادامه دارد؛ دوم، انتقال پساب تصفیهخانه فاضلاب عجبشیر به پیکره آبی است.
غفارزاده با اشاره به اجرای پروژههای دیگر میگوید: طرحهای تکمیل و تجهیز شبکههای اندازهگیری آبهای سطحی و زیرزمینی، ارتقای بهرهوری شبکه آبیاری و زهکشی زرینهرود با هدف کاهش ۴۰ درصدی مصرف آب کشاورزی، ارتقای بهرهوری شبکه آبیاری و زهکشی قلعهچای از دیگر اقدامات این شرکت است.
اگر گامهای درست برداشته شود، دریاچه ارومیه قابل احیا خواهد بود
محمدحسین حسنزاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی نیز به خبرنگار ایمنا اظهار میکند: مطابق آخرین اطلاعات مربوط به بیستوهفتم اردیبهشت ۱۴۰۵، در حال حاضر سطح دریاچه ارومیه که در طولانیمدت ۶۰۰۰ کیلومترمربع بود، بهواسطه بارشهای اخیر در این منطقه به حدود ۱۵۰ کیلومتر مربع رسیده است، بهنحوی که تراز آبی به بیش از ۵۰ درصد رسیده که امیدوارکننده است.
وی میافزاید: نزدیک به ۲/۴ میلیارد مترمکعب آب در این دریاچه وجود دارد در حالی که پاییز ۱۴۰۴ تنها ۲۵۰ میلیون متر مکعب آب، وجود داشت، همچنین از منظر سطح تراز نیز ۱۲۷۱ است که در سالهای اخیر بسیار بیسابقه بوده است؛ سطح تراز اکولوژیکی که برای احیای دریاچه ارومیه تعریف شده ۱۲۷۴ است و کمتر از سه متر آب مورد نیاز است تا به سطح تعریفشده برسد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی تاکید میکند: قدردان نعمات الهی و مدیریتی که در سطح منطقه میان استانهای آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و کردستان و تخصیص حقابه اکولوژیکی این دریاچه وجود دارد، هستیم.
حسنزاده تاکید میکند: آبگیری به آن معنا نیست که دریاچه ارومیه احیا شده است بلکه نشاندهنده آن است که اگر گامهای درست برداشته شود، این دریاچه قابل احیا خواهد بود، اما اگر روند مدیریت مصرف همچون گذشته باشد، حتی بارشها نیز ما را به سرمنزل نمیرساند و این دریاچه احیا نمیشود.
وی ادامه میدهد: اکنون بیش از ۸۰ درصد آب تجدیدپذیر سالانه در بخش کشاورزی مصرف میشود که نشان میدهد باید به مقوله مدیریت مصرف توجه ویژهای شود و اصلاح رفتار در این حوزه انجام گیرد تا به زیر۴۰ درصد برسد.
نظام پایش دقیق، شفاف و بیندستگاهی ایجاد شود
احمد بایبوردی، کارشناس و فعال محیط زیست نیز به خبرنگار ایمنا میگوید: با توجه به افزایش نسبی تراز آبی دریاچه ارومیه، مهمترین مسئله در مقطع فعلی این است که این وضعیت تنها یک «بهبود مقطعی» تلقی نشود، بلکه بهعنوان یک فرصت مدیریتی برای تثبیت شرایط و جلوگیری از بازگشت بحران مورد استفاده قرار گیرد.
وی میافزاید: به نظر میرسد برای حفظ وضع موجود چند اقدام فوری و جدی ضروری است؛ نخست تداوم و تثبیت حقابه زیستمحیطی دریاچه و جلوگیری از کاهش رهاسازیها در ماههای گرم سال؛ زیرا با آغاز فصل گرما، تبخیر میتواند بخش مهمی از دستاوردهای اخیر را از بین ببرد.
این کارشناس محیط زیست عنوان میکند: دوم لایروبی و بازگشایی مسیرهای انتقال آب، رودخانهها و کانالهای منتهی به دریاچه است تا آبی که رهاسازی یا ناشی از بارشهاست، به پیکره دریاچه برسد، در مسیر تلف نشود یا به مصارف دیگر نرسد.
بایبوردی خاطرنشان میکند: کنترل برداشتهای غیرمجاز از منابع آب سطحی و زیرزمینی در حوضه آبریز نیز مهم است، بدون مدیریت برداشتها هرگونه افزایش تراز، ناپایدار خواهد بود، به علاوه اصلاح الگوی کشت و کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی باید با حمایت واقعی از کشاورزان همراه باشد و نمیتوان تنها با دستور اداری مصرف آب را کاهش داد؛ باید معیشت کشاورز، بهرهوری آب، کشتهای کمآببر و روشهای نوین آبیاری همزمان دیده شود.
وی میگوید: لازم است یک نظام پایش دقیق، شفاف و بیندستگاهی ایجاد شود تا مشخص باشد چه میزان آب از سدها رهاسازی شده، چه مقدار وارد رودخانهها شده و چه میزان به دریاچه رسیده است، درباره ارتقای نگاه از سطح استانی به سطح ملی نهتنها این مهم امکانپذیر بلکه ضروری است.
این کارشناس محیط زیست اضافه میکند: دریاچه ارومیه تنها مسئله آذربایجان شرقی یا آذربایجان غربی نیست؛ یک موضوع ملی در حوزه محیطزیست، امنیت غذایی، سلامت عمومی، مدیریت آب، مهاجرت، اقتصاد منطقهای و حتی امنیت اجتماعی است.
بایبوردی ادامه میدهد: پیشنهاد میشود موضوع احیای دریاچه ارومیه مجدد در سطح ملی و با محوریت دولت، سازمان برنامه و بودجه، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیطزیست و استانداریهای مرتبط فعال شود، اگر این مسئله تنها در سطح استانها باقی بماند، دستگاهها با نگاه بخشی عمل میکنند، اما زمانی که موضوع در سطح ملی پیگیری شود، امکان تأمین اعتبار، هماهنگی بیندستگاهی، ضمانت اجرایی و پاسخگویی دقیقتر فراهم خواهد شد.
وی با بیان اینکه افزایش تراز آبی دریاچه یک فرصت ارزشمند است، تصریح میکند: اگر با حکمرانی صحیح آب، استمرار حقابه، مدیریت مصرف، لایروبی مسیرها و تصمیمگیری ملی همراه نشود، ممکن است این فرصت نیز مانند برخی دورههای گذشته از دست برود؛ حفظ وضع موجود کمتر از احیا اهمیت ندارد چراکه تثبیت شرایط فعلی، پایه و مقدمه احیای پایدار دریاچه ارومیه است.
روز گذشته مسعود پزشکیان، رئیسجمهور در نشست بررسی روند احیای دریاچه ارومیه بر ضرورت تدوین نقشهای جامع برای مدیریت منابع آب، خاک و ظرفیتهای منطقه تأکید کرد و گفت: احیای این دریاچه تنها با اجرای طرحهای مقطعی امکانپذیر نیست، بلکه تصمیمگیریها باید بر پایه اطلاعات دقیق، مطالعات علمی و با در نظر گرفتن الزامات توسعه پایدار انجام شود.
به گفته وی، ایجاد تعادل میان منابع و مصارف، شرط اصلی حفظ دریاچه و تداوم زندگی در منطقه است.
رئیسجمهور با اشاره به ضرورت اصلاح الگوی کشت و مدیریت مصرف آب، اظهار کرد: صرف کاهش مصرف آب از طریق تغییر شیوههای آبیاری کافی نیست و باید متناسب بودن محصولات کشاورزی با شرایط اقلیمی نیز مورد بازنگری قرار گیرد و بر کنترل توسعه صنایع آببر و جلوگیری از برداشت بیرویه منابع زیرزمینی تأکید کرد و این اقدامات را از الزامات حفاظت از منابع آبی منطقه دانست.
پزشکیان تقویت نظام نظارتی و بهرهگیری از فناوریهای هوشمند برای پایش اراضی و جلوگیری از تغییر کاربریهای غیرمجاز را ضروری دانست و گفت: حمایتهای دولتی باید به بهرهبردارانی اختصاص پیدا کند که الگوی صحیح مصرف آب را رعایت میکنند و احیای دریاچه ارومیه نیازمند هماهنگی سیاستهای مدیریتی، مشارکت مردم و پاسخگویی دستگاههای مسئول است.
به گزارش ایمنا، اکنون «نگین شور ایران» در نقطهای ایستاده که آینده آن بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهای امروز گره خورده است؛ جایی که معجزه باران، فرصت تازهای برای احیا فراهم کرده است، اما ماندگاری این فرصت در گرو مدیریت علمی و مسئولانه منابع آب خواهد بود.
گزارش از سولماز کاظمی
نظر شما