به گزارش خبرگزاری ایمنا از کرمان، در تاریخ فرهنگی و ادبی کرمان، نامهایی وجود دارند که فراتر از یک شاعر یا نویسنده، به بخشی از حافظه تاریخی و هویت معنوی این سرزمین تبدیل شدهاند و آثارشان در حوزه ادبیات و در پیوند با باورهای دینی، سنتهای روایی، آیینهای مذهبی و حافظه جمعی مردم معنا پیدا میکند.
در میان این نامها، ملا بمانعلی راجی کرمانی جایگاهی ویژه دارد؛ شاعری که در تذکرهها از او با عنوان «فردوسی ثانی» یاد شده و منظومه سترگ «حمله حیدری» او، یکی از مهمترین نمونههای حماسهسرایی دینی در زبان فارسی به شمار میرود و زندگی، باور، تجربه زیسته و شعر در وجود او بهگونهای درهم تنیده شده که نمیتوان یکی را بدون دیگری شناخت.
روایتهای مربوط به زندگی او، از تولد در خانوادهای زردشتی در کرمان تا مسلمان شدن، تحصیل علوم دینی، اقامت در یزد و تفت، امامت جماعت، وعظ و خطابه و در نهایت بازگشت به کرمان و تکمیل مهمترین اثرش، نشان میدهد که او تنها یک شاعر در معنای رایج نبوده، بلکه شخصیتی برخاسته از متن تحولات اجتماعی، مذهبی و فرهنگی روزگار خود بوده است.
همین ویژگی، شعر او را از سطح یک متن منظوم فراتر میبرد و آن را به سندی از یک تجربه تاریخی، اعتقادی و فرهنگی تبدیل میکند، از این رو «حمله حیدری» راجی کرمانی در عین اینکه دنبالهای از سنت حماسهسرایی فارسی و متأثر از ساختار و زبان شاهنامه فردوسی است، مسیر مستقلی را نیز در ادبیات فارسی طی کرده است.
مسیری که در آن، حماسه با ایمان، روایت با عاطفه، و تاریخ با تخیل شاعرانه در هم میآمیزد. این منظومه، تنها بازگویی جنگها و رخدادهای صدر اسلام نیست، بلکه بازتاب نوعی ارادت عمیق و پیوند قلبی شاعر با شخصیتهای محوری جهان تشیع، بهویژه پیامبر اسلام(ص)، امام علی(ع) و امام حسین(ع) است.
این اثر در سنتهای آیینی و منقبتخوانی جایگاهی ماندگار پیدا کرده و زمینهساز شکلگیری شیوهای با عنوان «حملهخوانی» شده است؛ از این رو بازخوانی راجی، بیش از آنکه به معرفی یک شاعر کلاسیک محدود باشد، به ضرورت بازشناسی حلقههای کمتر دیدهشده ادبیات فارسی و میراث فرهنگی کرمان بازمیگردد.
در روزگاری که بسیاری از چهرههای محلی و منطقهای ادبیات ایران، زیر سایه نامهای بزرگتر کمتر دیده شدهاند، پرداختن به راجی فرصتی است برای مرور بخشی از تاریخ ادبی ایران که در آن، شهرهایی همچون کرمان نیز نقشی فعال و اثرگذار در تولید متون ادبی و مذهبی داشتهاند.
از سوی دیگر، جایگاه آرامگاه او در بافت تاریخی شهر، پیوند نامش با مسجد جامع مظفری و بازار کرمان و نیز تلاشهای سالهای اخیر برای مرمت مزار و بازخوانی میراث او، همگی نشان میدهد که راجی تنها یک نام در تذکرهها نیست، بلکه بخشی زنده از هویت فرهنگی این دیار است.
آنچه این چهره را برجستهتر میکند، فقط حجم و گستردگی اثر او نیست؛ بلکه کیفیت ارتباطی است که میان شاعر و موضوع اثر شکل گرفته است. راجی نه با فاصلهای سرد و صرفاً روایی، بلکه با حضوری عاطفی، باورمندانه و درگیر با متن تاریخ دینی، دست به سرایش زده است.
پژوهشگران ادبی نیز بر همین نکته تأکید دارند که در «حمله حیدری»، عنصر تخیل، عاطفه و درآمیختگی شاعر با موضوع از بسیاری آثار مشابه پررنگتر است؛ ویژگی که موجب شده این منظومه با وجود همه تفاوتها در حافظه ادبی و آیینی ایرانیان ماندگار شود.
نام ملا بمانعلی راجی کرمانی در تذکرههای ادبی با عنوانی پرطنین «فردوسی ثانی» همراه است. لقبی که بیش از هر چیز، به انتخاب آگاهانه او در پیروی از سنت حماسهسرایی فردوسی با همان زبان پرطنین، همان وزن آشنا و همان میل به روایتگری منظوم بازمیگردد.
اسلام، کیخسرو را به بمانعلی تغییر داد
علی جمیل کرمانی، پژوهشگر و کارشناس میراث فرهنگی، در روایت خود از زندگی راجی بر این نکته تأکید میکند و به خبرنگار ایمنا میگوید: راجی حدود سال ۱۱۸۰ هجری قمری در خانوادهای زرتشتی در کرمان زاده شد و نام او را «بهمن» و به روایتی «کیخسرو» نوشتهاند.
وی اضافه میکند: در روایتهای محلی و تذکرهای آمده است که راجی پس از شفای خود از بیماری سخت (احتمالاً فلج) در روز عاشورا و در مسجد جامع مظفری کرمان به اسلام گروید و نام «بمانعلی» را برگزید.
این پژوهشگر ادامه میدهد: برخی منابع تغییر نام و تثبیت تخلص «راجی» را به توصیه علما و عرفای کرمان نسبت دادهاند که نشان میدهد زیست دینی و فضای فرهنگی شهر، در شکلگیری هویت تازه شاعر بیاثر نبوده است.
وی بیان میکند: پس از مسلمان شدن، راجی به تحصیل علوم دینی پرداخت و سپس به یزد رفت و در شهر تفت به امامت جماعت، وعظ و خطابه مشغول شد و همزمان سرودن «حمله حیدری» را آغاز کرد؛ منظومهای که گفته میشود حدود ۱۵۰۰ بیت از آن در تفت و یزد سروده شد.
جمیل کرمانی میگوید: این نقطه، آغاز مسیری بود که راجی نزدیک به دو دهه از عمر خود را صرف آن کرد؛ مسیری که او را از منبر و محراب، به میدان روایتهای حماسی صدر اسلام کشاند و «حمله حیدری» را به پروژه اصلی زندگی ادبیاش تبدیل کرد.
وی اظهار میکند: پس از بازگشت به کرمان، ابراهیمخان ظهیرالدوله حاکم کرمان و پسرعموی فتحعلیشاه، از او خواست سرودن منظومه را هرچه زودتر به پایان برساند؛ از این رو راجی اثر خود را به نام ظهیرالدوله کرد که ضمن تقویت انگیزه ادامه کار، به منظومه، پشتوانه اجتماعی و سیاسی بخشید.
این کارشناس میراث فرهنگی بیان میکند: مشهورترین اثر راجی دارای مقدمهای در «وصف آفرینش، ساقینامه و تولد حضرت امیر» و سپس هفت بخش/کتاب درباره رخدادهایی چون بدر، احد، احزاب، خیبر، فتح مکه، حجةالوداع و استقرار امیرمؤمنان(ع) بر مسند خلافت است.
وی میگوید: بر سنگ مزار راجی، تاریخ درگذشت او سال ۱۲۶۱ هجری قمری ثبت شده است. او بنا به وصیت خود در محور بازار مظفری و در بیرون مسجد جامع مظفری، دقیقاً پشت محراب مسجد به خاک سپرده شد که نشان از پیوند عمیق شاعر با هسته مذهبی ـ تاریخی شهر دارد
جمیل کرمانی بیان میگند: در سالهای اخیر، آرامگاه راجی توسط اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مرمت و نوسازی شده و همزمان با برگزاری همایش و یادمان راجی کرمانی، بازسازی آن نیز انجام گرفته است که حفاظت کالبدی یادمان توجه عمومی به این چهره ادبی را دوباره زنده کرده است.
«حمله حیدری»؛ حماسه دینی با زبان حماسی
سیدعلی میرافضلی، پژوهشگر ادبیات و شاعر و عضو وابسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز در گفتوگو با خبرنگار ایمنا در کرمان تأکید میکند: ارزیابی امروز ما از راجی، عمدتاً بر یک اثر استوار است؛ زیرا از او تنها «حمله حیدری» به چاپ رسیده و دیوان احتمالی او در دسترس نیست.
وی بیان میکند: «حمله حیدری» نوعی تاریخ منظوم از زندگی پیامبر اسلام(ص)، جنگهای صدر اسلام و نقش محوری امام علی(ع) است و در کنار آن به وقایع کربلا نیز میپردازد. از همین رو، مدح و منقبت بزرگان دین، شالوده موضوعی اثر را شکل میدهد و مضامینی چون ایمان، شجاعت، ازجانگذشتگی، شهادتطلبی، صبر و مصائب خاندان پیامبر در جایجای روایت پررنگ است.
این پژوهشگر ادامه میدهد: طبق این روایت، منظومه در قالب مثنوی و در بحر متقارب (با پیروی از شاهنامه فردوسی) سروده شده و در چاپ موجود، در سه جلد منتشر شده است. درباره حجم نیز عددی برجسته نقل میشود که حدود ۳۰ هزار بیت است.
وی مهمترین شاخصه سبک راجی را «داستانپردازی با زبان حماسی» میداند؛ زبانی که از شاهنامه الگو میگیرد؛ البته این اثر از نظر کیفیت ادبی به پای شاهنامه نمیرسد، اما توان راجی در روایت حماسی جنگها و صحنهآرایی نبردها، سبب شده همعصرانش او را «فردوسی ثانی» بنامند.
میرافضلی ادامه میدهد: نکته جالب که در خود منظومه نیز بازتاب پیدا کرده است، این است که راجی از فردوسی ستایش میکند و میگوید فردوسی تنها سه بیت در شأن امام علی(ع) آورده، اما او در این منظومه هزاران بیت به مدح آن حضرت اختصاص داده است.
وی تصریح میکند: پیوند این منظومه با سنتهای آیینی است؛ راجی صدای رسا و غرّایی داشته و اشعار را با صدای بلند در جمع میخوانده و بر مخاطب اثر میگذاشته است. همین زمینه، همراه با رواج خوانش بخشهایی از «حمله حیدری» در مجالس، به شکلگیری نوعی منقبتخوانی انجامید که از آن با عنوان «حملهخوانی» یاد میشد.
هرچند بنا بر گفته میرافضلی، از متن منظومه اطلاعات مستقیم زیادی درباره زندگی شخصی شاعر به دست نمیآید، اما او اشاره میکند: راجی در بخشی از داستان (غزوه خندق، جلد دوم) به سبب تألیف اشاره میکند و از ابراهیمخان حاکم کرمان نام میبرد.
عضو وابسته به فرهنگستان ادب فارسی ادامه میدهد: افزون بر این، ابیاتی در وصف کرمان در منظومه آمده که تعلّق خاطر شاعر به زادگاهش را نشان میدهد؛ وصفی که از «عز و شرف» و «اهل دل» میگوید و کرمان را سرزمینی بلندمرتبه تصویر میکند.
به گزارش ایمنا، راجی را باید شاعری با زیست دینی پرحادثه، خطیبی آشنا با منبر و حماسهسرایی که پروژه عمر خود را صرف روایت منظوم تاریخ و ایمان کرد، شناخت. «حمله حیدری» او، با وجود فاصله ادبی از شاهنامه، به دلیل زبان صمیمیتر، روایتپردازی پرحرارت و اثرگذاری در آیینهای خوانش مذهبی، جایگاهی ماندگار پیدا کرده است و آرامگاهش نشانهای از پیوند میان شعر، تاریخ و شهر کرمان باقی مانده است.
گزارش از بهناز شریفی، خبرنگار ایمنا در کرمان
نظر شما