به گزارش خبرگزاری ایمنا، اصفهان همواره در طول تاریخ مهد علم، هنر، عرفان و تمدن بوده است، شهری که هر گوشهاش از مساجد و مدارس تاریخی گرفته تا میدانها و کاخهای باشکوه صفوی روایتی از شکوه گذشته را در خود جای داده است، اما میان این همه عظمت، جایی وجود دارد که شاید کمتر از سایر بناهای تاریخی نامش برده میشود، اما بیتردید یکی از ارزشمندترین گنجینههای فرهنگی و معنوی این شهر است.
در قلب کویر فرهنگ و تمدن ایران، در دامن شهر اصفهان، جایی فراتر از یک گورستان عادی قرار دارد؛ «تختفولاد» این قبرستان کهن و وسیع با بیش از ۷۵ هکتار وسعت، در جنوب غربی اصفهان واقع شده و نهتنها مدفن مردگان، که روایتگر زندهای از عرفان، هنر، دانش و حماسه است؛ حماسهای که قرنها در بطن این سرزمین جریان داشته است.
این گورستان تاریخی، در کنار آرامستانهایی همچون بقیع در مدینه و وادیالسلام در نجف، بهعنوان یکی از مهمترین و متبرکترین مراقد جهان اسلام شناخته میشود.
تختفولاد تا سال ۱۳۶۳ بهعنوان قبرستان عمومی شهر اصفهان مورد استفاده قرار میگرفت و محل دفن بسیاری از شخصیتهای برجسته از جمله رجال، شاعران، هنرمندان و بزرگان این دیار بوده است؛ با احداث آرامستان باغ رضوان در همان سال، دفن عمومی در تختفولاد متوقف شد و از آن پس، تنها افراد برجسته و نامآور شهر در این مجموعه تاریخی به خاک سپرده میشوند.
این مجموعه ارزشمند، شامل بیش از ۲۰ تکیه و بیش از ۴۰ عرصه دفن است و مجموعهای از بناهای آرامگاهی و عمارتهای تاریخی را در خود جای داده که تعداد آنها به بیش از ۶۰ اثر تاریخی میرسد؛ بعضی از این آثار بهطور جداگانه نیز در فهرست میراث ملی به ثبت رسیدهاند.
بهدنبال پیگیریهای انجامشده در دهه ۷۰ این قبرستان تاریخی بیستوششم خرداد ۱۳۷۵ به ثبت ملی رسید، و از آن روز، این روز بهعنوان «روز نکوداشت تختفولاد» گرامی داشته میشود، اما نقطه عطف توجه به این میراث ارزشمند، سال ۱۳۸۰ بود؛ سالی که سفر مقام معظم رهبری به اصفهان، تختفولاد را در کانون توجه قرار داد و احیای آن در دستور کار مدیریت شهری و اداره کل میراث فرهنگی استان قرار گرفت.
تختفولاد نهتنها برای مردم اصفهان، بلکه برای تمام ایران از اهمیت ویژهای برخوردار است. این مجموعه در واقع یک گورستان تاریخی است که طی سالها تبدیل به یکی از مراکز مهم فرهنگی و مذهبی شهر اصفهان شده است.
۱۵ تکیه تختفولاد در فهرست آثار ملی ثبت شده است
ابراهیم عمرانی، مدیر مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تختفولاد به خبرنگار ایمنا میگوید: تختفولاد بهعنوان یکی از عرصههای تاریخی، گورستان تاریخی شهر اصفهان است که به گواهی سنگ آرامگاهها و اشیاء کشف شده، پیشینه آن را میتوان در قرن چهارم و پنجم هجری قمری جستوجو کرد؛ وجود آرامگاه یوشع در تکیه لسانالارض سابقه آن را حتی به پیش از اسلام نیز بازمیگرداند.
وی میافزاید: سرزمین تختفولاد بهعنوان دومین گورستان بزرگ جهان تشیع بعد از قبرستان وادیالسلام در نجف، یکی از مجموعههای بینظیر در معماری آرامگاهی است تا آنجا که علماء و پژوهشگران شیعهشناسی، تختفولاد را بهلحاظ قداست والا و تعداد بزرگان مدفون در آن «وادی السلام ثانی» مینامند.
مدیر مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تختفولاد ادامه میدهد: آرامستان تختفولاد با دارا بودن ظرفیتهای فراوان فرهنگی، هنری و گردشگری، همچنین غنای مشاهیر و علمای آرمیده در آن، بخش عمدهای از هویت اصفهان و حتی ایران را در خود جای داده است و این گنجینه ارزشمند بهعنوان میراث معنوی، هنری و تاریخی میتواند روایت تاریخ و تمدن مردمان شهر باشد.
عمرانی تصریح میکند: این گورستان تاریخی بخش مهمی از مناظر طبیعی و هویت مصنوع محیط پیرامونی ما را تشکیل داده است و بهواسطه ارتباطات ساختاری خود با جنبههای اسطورهای، اخلاقی و دینی، سهم مهمی در باورهای اعتقادی انسانها ایفا میکند، همچنین ارزشهای ملموس و ناملموس مستتر در آن سبب اهمیت یافتن این محوطه تاریخی شده است.
وی بیان میکند: وجود بیش از ۵۰ تکیه و بنای آرامگاهی به جا مانده از دورههای مختلف ایلخانی، صفویه، قاجار و معاصر در کنار مساجد، کاروانسرا، آبانبارها و چلهخانههای بینظیر و منحصربهفرد به جذابیتهای گردشگری این پهنه تاریخی افزوده است و این سرزمین را به گنجینهای شگفتانگیز از هنر و معماری تبدیل کرده است.
مدیر مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تختفولاد با اشاره به توصیف علامه استاد جلالالدین همایی اظهار میکند: استاد همایی در توصیف تختفولاد بیان میکند که «تختفولاد در نوع خود منحصربهفرد و نظیرش در هیچ کجای ایران یافت نمیشود؛ مجموعهای است از عمارات عالی متجمل که از جهت اشتمال بر انواع هنرهای زیبا، دست کمی از مساجد و مدارس عهد صفویه ندارد. هوش صنعتی و ذوق زیباپسند هنرآفرین مردم اصفهان، در قبرستان نیز تأثیر کرده و آن را به مجموعهای از عمارات مرتفع زیبا و باغچههای گلکاری و درختان خرم و سرسبز و حوضها و آب انبارهای با طراوت شاداب، مبدل ساخته است.»
ایجاد کتابخانه تخصصی با ۱۰ هزار جلد و تدوین دانشنامه تختفولاد در ۴ جلد انجام شده است
عمرانی با بیان اینکه از سال ۱۳۶۳ شمسی، تدفین عمومی در گورستان تختفولاد اصفهان متوقف شده است، میافزاید: دهم خرداد سال ۱۳۸۲ شمسی، حدود ۱۵ تکیه از این مجموعه شامل: لسانالارض، میرزا رفیعا، خوانساری، خاتون آبادی، فاضل سراب، بیدآبادی، فیض، واله، مادرشاهزاده، آبادهای، آغاباشی، شهشهانی، صاحب روضات، کلباسی، تویسرکانی، کازرونی، ریزی، خادم الشریعه، سیدالعراقین و بروجردی، در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.
وی ادامه میدهد: با توجه به جایگاه ویژه تختفولاد در آینده گردشگری شهر اصفهان بهعنوان بخشی وسیع از بافت شهری، اقدامات متعددی در محورهای مرمت و نگهداری، مطالعات و پژوهش، همچنین توسعه گردشگری صورت گرفته و به مرحله اجرا درآمده است.
مدیر مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تختفولاد در تشریح فعالیتهای فرهنگی و پژوهشی دهه اخیر اظهار میکند: در کنار اقدامات عمرانی و عملیاتی گسترده، در دهه اخیر فعالیتهای فرهنگی چشمگیری در این مجموعه به انجام رسیده است که از جمله میتوان به ایجاد کتابخانه تخصصی با بیش از ۱۰ هزار جلد کتاب تخصصی، تدوین دانشنامه تختفولاد در چهار جلد، راهاندازی درگاه الکترونیکی و سامانه گردشگری مجازی، برگزاری مراسم بزرگداشت مشاهیر، نمایشگاهها و رویدادهای فرهنگی، هنری و گردشگری و برگزاری دورههای «تختفولاد شناسی» اشاره کرد.
عمرانی تاکید میکند: گنجینه سنگ نبشتهها (حجاری روی سنگ)، عکسخانه و باغ طوبی از دیگر ظرفیتهای فرهنگی و پژوهشی مجموعه تختفولاد محسوب میشود.
جایگاه تختفولاد اقتضای اقدامات گستردهتری در سطح ملی و بینالمللی دارد
بهمن زینلی، دانشیار گروه تاریخ و ایرانشناسی دانشگاه اصفهان در این باره به خبرنگار ایمنا میگوید: تختفولاد اصفهان به عنوان «وادیالسلام ثانی» و دومین گورستان بزرگ جهان تشیع، بخشی مهم از هویت تاریخی، مذهبی و فرهنگی ایران اسلامی محسوب میشود. این مجموعه صرفاً یک آرامستان نیست، بلکه موزهای زنده از تاریخ تشیع، عرفان، فلسفه، هنر و تمدن اسلامی است که قرنها محل دفن برجستهترین عالمان، فقها، حکما، هنرمندان و عرفای جهان اسلام بوده است.
وی میافزاید: از این منظر، اقدامات شهرداری اصفهان در سالهای اخیر از جمله تأسیس کتابخانه تخصصی، تدوین دانشنامه چندجلدی تختفولاد، ایجاد سامانه گردشگری مجازی و توسعه فعالیتهای پژوهشی را باید گامی ارزشمند در مسیر حفاظت و معرفی این میراث کمنظیر دانست.
دانشیار گروه تاریخ و ایرانشناسی دانشگاه اصفهان تصریح میکند: این اقدامات موجب شده است که تختفولاد از یک مکان تنها زیارتی به یک مرکز علمی، پژوهشی و گردشگری فرهنگی تبدیل شود. بهویژه دانشنامه تختفولاد نقش مهمی در مستندسازی تاریخ این مجموعه و معرفی شخصیتهای مدفون در آن ایفا کرده است. همچنین گردشگری مجازی امکان آشنایی پژوهشگران و علاقهمندان خارج از اصفهان و حتی خارج از کشور را با این مجموعه فراهم کرده است.
زینلی خاطرنشان میکند: با این حال، جایگاه تختفولاد اقتضا میکند که اقدامات گستردهتری در سطح ملی و بینالمللی انجام شود. نخستین گام، ثبت و معرفی گستردهتر این مجموعه در مجامع علمی، فرهنگی و میراثی جهان اسلام است. همکاری با سازمانهای بینالمللی مرتبط با میراث فرهنگی و گردشگری میتواند زمینه معرفی جهانی تختفولاد را فراهم سازد، همچنین تولید مستندهای چندزبانه، انتشار آثار پژوهشی به زبانهای مختلف، راهاندازی تورهای تخصصی برای گردشگران خارجی و ایجاد پایگاههای اطلاعرسانی بینالمللی ضروری است.
وی میافزاید: اصفهان بهعنوان پایتخت فرهنگ و تمدن ایران اسلامی و یکی از مهمترین مقاصد گردشگری کشور، ظرفیت آن را دارد که تختفولاد را به یکی از کانونهای اصلی گردشگری مذهبی و فرهنگی جهان تشیع تبدیل کند. استفاده از ظرفیت دانشگاهها، حوزههای علمیه، رسانههای ملی و بینالمللی و همچنین بهرهگیری از فناوریهای نوین همچون هوش مصنوعی، واقعیت مجازی و برنامههای چندزبانه میتواند در این مسیر بسیار مؤثر باشد؛ افزون بر این، توسعه زیرساختهای رفاهی، خدماتی و اطلاعرسانی برای زائران و گردشگران باید به عنوان یک اولویت مورد توجه شهرداری و سایر نهادهای مسئول قرار گیرد.
نقش شهرداری اصفهان در حفاظت از تختفولاد در دوران بحران و ضرورت تقویت پدافند غیرعامل
زینلی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع آسیبپذیری میراث فرهنگی در شرایط بحرانی اشاره میکند و میگوید: آسیبپذیری میراث فرهنگی در شرایط بحرانی، بهویژه در زمان جنگ و تهدیدات امنیتی، یکی از مهمترین دغدغههای مدیریت شهری و متولیان میراث فرهنگی است. تختفولاد اصفهان به عنوان یکی از ارزشمندترین مجموعههای تاریخی و مذهبی کشور، در جریان جنگ تحمیلی و برخی حملات موسوم به جنگ رمضان، بهدلیل همجواری با نقاط مورد اصابت، در معرض تهدید و خسارت قرار گرفت. این موضوع نشان داد که حفاظت از میراث فرهنگی صرفاً به مرمت بناها محدود نمیشود، بلکه نیازمند برنامهریزی جامع در حوزه مدیریت بحران و پدافند غیرعامل است.
وی میافزاید: شهرداری اصفهان در سالهای گذشته در کنار سازمان میراث فرهنگی، نقش مهمی در حفظ، نگهداری، مرمت و احیای مجموعه تختفولاد ایفا کرده است. اجرای طرحهای مستندسازی، مرمت تکیهها و بقاع تاریخی، حفاظت از سنگقبرهای ارزشمند و ساماندهی فضای پیرامونی از جمله اقدامات مؤثر در این زمینه بوده است. پس از وقوع آسیبها نیز تلاشهایی برای بازسازی و احیای بخشهای آسیبدیده صورت گرفته است.
دانشیار گروه تاریخ و ایرانشناسی دانشگاه اصفهان تصریح میکند: با این حال، شرایط امروز ایجاب میکند که موضوع پدافند غیرعامل در حفاظت از میراث فرهنگی با جدیت بیشتری دنبال شود. تختفولاد نهتنها یک میراث شهری، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت تمدنی جهان تشیع است و هرگونه آسیب به آن، خسارتی جبرانناپذیر برای فرهنگ اسلامی محسوب میشود. در این راستا، تهیه بانک اطلاعاتی جامع دیجیتال از تمامی آثار، مستندسازی سهبعدی بناها، ایجاد آرشیوهای الکترونیکی، تقویت سازههای تاریخی در برابر ارتعاشات و حوادث، تدوین برنامههای مدیریت بحران و آموزش نیروهای تخصصی از جمله اقدامات ضروری بهشمار میرود.
زینلی خاطرنشان میکند: اطلاعرسانی و مطالبهگری از سازمانها و نهادهای بینالمللی مرتبط با میراث فرهنگی اهمیت ویژهای دارد. جامعه جهانی باید نسبت به خطراتی که میراث فرهنگی را تهدید میکند آگاه شود و سازوکارهای حمایتی لازم را برای حفاظت از این آثار فراهم آورد. تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که همکاری میان شهرداریها، نهادهای میراث فرهنگی، دانشگاهها و مراکز تخصصی پدافند غیرعامل میتواند نقش مؤثری در کاهش آسیبپذیری آثار تاریخی داشته باشد. در نهایت، حفاظت از تختفولاد باید به عنوان بخشی از امنیت فرهنگی کشور تلقی شود؛ زیرا حفظ این مجموعه، حفظ بخش مهمی از تاریخ، هویت و تمدن ایران اسلامی است.
راهکارهای آشنایی نسل جوان با مفاخر تختفولاد و تبدیل آن به قطب گردشگری مذهبی و فرهنگی
زینلی در ادامه به چالش ایجاد ارتباط میان نسل جوان و سرمایههای تاریخی و هویتی کشور اشاره میکند و میگوید: یکی از مهمترین چالشهای حوزه میراث فرهنگی در عصر حاضر، ایجاد ارتباط میان نسل جوان و سرمایههای تاریخی و هویتی کشور است؛ تختفولاد اصفهان با وجود آنکه آرامگاه شخصیتهای بزرگی همچون فیض کاشانی، بابارکنالدین، میرفندرسکی، جهانگیرخان قشقایی، استاد جلالالدین همایی و دهها عالم، فیلسوف، عارف و اندیشمند برجسته است، هنوز برای بسیاری از جوانان ناشناخته مانده است و این مسئله نشان میدهد که صرف وجود آثار ارزشمند برای انتقال هویت تاریخی کافی نیست و باید از شیوههای نوین فرهنگی و آموزشی بهره گرفت.
وی میافزاید: شهرداری اصفهان طی سالهای اخیر تلاش کرده است با برگزاری برنامههای فرهنگی، تورهای آموزشی، نشستهای علمی، تولید محتوای دیجیتال و توسعه فعالیتهای پژوهشی، زمینه آشنایی بیشتر شهروندان بهویژه نسل جوان را با تختفولاد فراهم کند که این اقدامات ارزشمند است، اما برای تأثیرگذاری بیشتر باید متناسب با زبان و نیازهای نسل جدید توسعه یابد.
دانشیار گروه تاریخ و ایرانشناسی دانشگاه اصفهان تصریح میکند: در این زمینه، استفاده از فناوریهای نوین نقش بسیار مهمی دارد. طراحی اپلیکیشنهای تعاملی، تولید مستندهای کوتاه برای شبکههای اجتماعی، ایجاد تورهای واقعیت مجازی و واقعیت افزوده، ساخت پادکستهای تاریخی و معرفی زندگی مفاخر به زبان ساده میتواند ارتباط نسل جوان با این گنجینه هویتی را تقویت کند. همچنین گنجاندن ظرفیتهای تختفولاد در برنامههای آموزشی مدارس و دانشگاهها میتواند موجب آشنایی عمیقتر دانشآموزان و دانشجویان با این میراث ارزشمند شود.
زینلی خاطرنشان میکند: برای تبدیل تختفولاد به قطب گردشگری مذهبی و فرهنگی نیز باید نگاه جامعتری شود. این مجموعه میتواند در کنار دیگر ظرفیتهای اصفهان به عنوان پایتخت فرهنگ و تمدن ایران اسلامی، به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری معنوی کشور تبدیل شود. توسعه امکانات رفاهی، ایجاد مراکز راهنمای گردشگری، نصب تابلوهای چندزبانه، راهاندازی مراکز معرفی مفاخر، برگزاری جشنوارههای علمی و فرهنگی و طراحی مسیرهای گردشگری تخصصی از جمله اقدامات ضروری است.
وی میافزاید: علاوه بر این، باید از تمام ظرفیتهای رسانهای، فرهنگی، آموزشی و مردمی برای معرفی تختفولاد بهره گرفت تا همه آحاد ملت با این میراث گرانبها آشنا شوند. هرچه شناخت جامعه از شخصیتهای مدفون در تختفولاد بیشتر شود، پیوند نسلهای جدید با هویت تاریخی و تمدنی ایران اسلامی نیز عمیقتر خواهد شد. در چنین شرایطی، تختفولاد نهتنها یک آرامستان تاریخی، بلکه دانشگاهی زنده برای انتقال فرهنگ، معنویت و تمدن اسلامی به نسلهای آینده خواهد بود.
به گزارش ایمنا، تختفولاد، این شهر خاموش، قرنهاست که در سکوت خود، روایتگر تلاشها، اندیشهها و آرزوهای مردمان این سرزمین است. از عارفان و فیلسوفانی که در خلوت خود به تأمل در هستی نشستهاند، تا هنرمندانی که ذوق خود را در سنگ و کاشی به یادگار گذاشتهاند. هر سنگ مزار، یک کتاب نانوشته، هر تکیه، دانشگاهی بدون کلاس و هر کوچه پسکوچه، مسیری برای رسیدن به شناخت هویت است.
شاید امروز، بیش از هر زمان دیگری، نیاز داریم که به این گنجینه ارزشمند با نگاهی فراتر از یک قبرستان معمولی بنگریم؛ تختفولاد نهفقط میراثی برای امروز، که امانتی برای فردا است؛ امانتی که باید آن را شناخت، حفظ کرد و به نسلهای بعد سپرد. امانتی که اگر غفلت کنیم، نه فقط سنگهایی که به تاریخ تعلق دارند، بلکه بخشی از هویت خودمان را از دست دادهایم.
نظر شما