به گزارش خبرگزاری ایمنا، در میانه فشارهای سیاسی، بحرانهای امنیتی و شرایطی که برخی از آن بهعنوان «جنگهای ترکیبی» یاد میکنند، میراث فرهنگی کشور نیز از گزند آسیبها در امان نمانده است. امروز دیگر مفهوم جنگ تنها به میدانهای نظامی محدود نیست، بلکه در لایههای پنهانتری از زندگی ملتها جریان دارد؛ جایی که اقتصاد، رسانه، روان جامعه و حتی حافظه تاریخی هدف قرار میگیرد. در چنین فضایی، میراث فرهنگی بیش از هر زمان دیگری به یک میدان حساس و راهبردی تبدیل شده است؛ میدانی که در آن، هر ضربه به یک بنای تاریخی، در واقع ضربهای به حافظه جمعی و هویت یک ملت تلقی میشود.
بناها، محوطهها و موزههایی که نهتنها حامل تاریخ و هویت یک ملتاند، بلکه بخشی از حافظه تمدنی بشر محسوب میشوند، امروز در معرض تهدید و خسارت قرار گرفتهاند. این آثار تنها سازههای سنگی یا اشیای موزهای نیستند، بلکه روایتهای زندهای از زیست تاریخی، فرهنگی و تمدنی ملتها هستند؛ روایتهایی که در گذر قرنها شکل گرفتهاند و اکنون در برابر موجهای جدیدی از آسیبپذیری قرار گرفتهاند. آنچه این وضعیت را پیچیدهتر میکند، همزمانی تهدیدهای فیزیکی با فشارهای سیاسی و محدودیتهای ناشی از بحرانهای منطقهای است؛ شرایطی که روند حفاظت، مرمت و مستندسازی را دشوارتر از گذشته کرده است.
در چنین بستری، حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، در گفتوگو با خبرگزاری ایمنا به تشریح ابعاد خسارات، روند مرمت، سازوکارهای حقوقی بینالمللی و نقش یونسکو در صیانت از میراث فرهنگی پرداخته است. این گفتوگو نهتنها گزارشی از وضعیت موجود، بلکه تلاشی برای ترسیم نقشهای از آینده حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران است. فرطوسی در این گفتوگو با نگاهی چندلایه، هم به آمار و ارقام خسارات اشاره میکند، هم به فرایندهای تخصصی مرمت و مستندسازی و هم به سازوکارهای حقوقی و بینالمللی که میتواند در مسیر جبران خسارتها و جلوگیری از تکرار آسیبها نقشآفرین باشد.
ایمنا: طبق آخرین گزارش وزارت میراث در زمینه خسارات جنگ تحمیلی به محوطههای میراث، وضعیت آسیبها چگونه است و کدام مناطق بیشترین خسارت را داشتهاند؟
فرطوسی: طبق آخرین گزارش وزارت میراث در زمینه خسارات جنگ تحمیلی به محوطههای میراث، حدود ۲۳ اثر در استان اصفهان دچار آسیب شدهاند. براساس همین گزارش ۱۳۴ اثر تاریخی و موزه در ۱۷ استان کشور در جریان حملات آسیب دیدهاند که محوطههای میراث جهانی نیز در میان آنها قرار دارد. استان تهران بیشترین تعداد را شامل میشود، البته این رقم هنوز نهایی نیست و احتمال افزایش وجود دارد.
ایمنا: آیا فرایند مرمت و پایش فنی آثار آغاز شده است یا هنوز در مرحله برآورد خسارت هستید؟
فرطوسی: درحال حاضر در مرحله ارزیابی آسیبها و مستندسازی و برآورد هزینه ناشی از خسارات به ابنیه میراث فرهنگی و موزههای ایران و برآورد هزینه مرمت آن هستیم.
ایمنا: برآورد شما از زمان احیای آثار آسیبدیده چیست؟
فرطوسی: با توجه به گستردگی و شدت آسیب در بعضی سایتها، در این مرحله برآورد دقیق زمان احیا ممکن نیست. آنچه روشن است این است که در بعضی موارد، بهویژه در صورت از دست رفتن عناصر اصیل، بازگرداندن کامل اصالت امکانپذیر نخواهد بود، هرچند مستندسازی، ارزیابی خسارت، و پیگیری برای جلب حمایتها و کمکهای بینالمللی آغاز شده است. مدت زمان احیا به عواملی همچون میزان و نوع خسارت، امکان تثبیت اضطراری، سطح مستندسازی پیشین، دسترسی به منابع مالی و فنی، شرایط امنیتی، و همکاریهای ملی و بینالمللی وابسته است.
ایمنا: سازوکار حقوقی بینالمللی برای مطالبه خسارت چیست؟
فرطوسی: در چارچوب یونسکو و بهویژه پروتکل دوم کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴، مطالبه خسارت از دو مسیر اصلی انجام میشود: نخست از طریق ارائه گزارش خسارت به کمیته بیندولتی در قالب سازوکار نظارت موردی (Ad hoc Monitoring) و دریافت کمک مالی و فنی از یونسکو و دوم ایجاد مسئولیت کیفری برای افراد مرتکب تخریب. در صورت ثبت محوطههای پیشنهادی کشورمان در فهرست حفاظت تقویتشده، طبق ماده ۱۵ پروتکل دوم میتوان بهدنبال پیگرد قضایی رفت.
ایمنا: بازگشایی آثار آسیبدیده چگونه انجام خواهد شد؟
فرطوسی: بازگشایی بناها و مجموعههای تاریخی آسیبدیده بر اساس ارزیابی تخصصی ایمنی، پایداری سازه، میزان خسارت، و رفع خطرات فوری توسط مراجع صلاحیتدار میراث فرهنگی، مهندسی و مدیریت بحران انجام میشود. تا پیش از مستندسازی خسارت، تثبیت اضطراری و تأیید امکان بهرهبرداری ایمن، بازگشایی کامل مجاز نیست و بهطور معمول بهصورت مرحلهای و تحت نظارت فنی انجام میشود.
ایمنا: آیا نگاه به «حفاظت اضطراری در شرایط بحران» تغییر کرده است؟
فرطوسی: امیدوارم. درواقع تعریف حفاظت در کنوانسیون لاهه به معنای آمادگی در زمان صلح برای حفاظت از اموال فرهنگی در برابر آثار قابل پیشبینی جنگ است. اقداماتی نظیر تهیه فهرست ملی اموال فرهنگی بسیار مهم است. ما در کمیسیون ملی اقداماتی را در دست انجام داریم که از جمله آن احیای کمیته ملی سپر آبی و ایجاد یک پایگاه داده آفلاین شامل ترجمه راهنماها و دستورالعمل اجرایی یونسکو برای آمادگی در زمان بحران است.
ایمنا: نقش یونسکو در توقف تهدیدات علیه میراث فرهنگی چقدر مؤثر بوده است؟
فرطوسی: یونسکو بهتنهایی ابزار اجرایی یا نظامی برای توقف حملات ندارد، اما از طریق محکومیت رسمی، فعالسازی ظرفیتهای کنوانسیون لاهه و همراهسازی نهادهایی همچون ایکوموس و ایکوم، در محکومیت حملات علیه سایتهای میراث جهانی و سایر بناهای تاریخی ایران نقش مهمی ایفا کرده است، البته مکاتبه و پیگیری نهادهای ملی از جمله کمیسیون ملی ایران با یونسکو بهیقین در گرفتن این محکومیتها تأثیرگذار بوده است.
ایمنا: ایران چگونه میتواند از میراث فرهنگی در دیپلماسی عمومی استفاده کند؟
فرطوسی: ایران میتواند با بهرهگیری از ظرفیتهای ثبت جهانی یونسکو، دیپلماسی میراث، نمایشگاههای بینالمللی، همکاریهای علمی و فرهنگی و روایتسازی فراگیر از تنوع تاریخی و تمدنی خود، میراث فرهنگی را به ابزار «قدرت نرم» و دیپلماسی عمومی تبدیل کند.
ایمنا: هشدار نهایی شما به جهان چیست؟
فرطوسی: بزرگترین هشدار این است که تخریب میراث فرهنگی تنها نابودی بناها نیست، بلکه نابودی حافظه جمعی، هویت فرهنگی، گفتوگو میان فرهنگها و یکی از پایههای صلح پایدار به شمار میآید.
نظر شما