به گزارش خبرگزاری ایمنا، هفتم ذیحجه یادآور شهادت امامی است که در تاریکترین روزگار انحراف و تحریف، چراغ دانایی را در جهان اسلام برافروخت؛ حضرت امام محمد باقر (ع)، پیشوایی که نهضت علمی و فرهنگیاش، اسلام را از غربت نجات داد و پایههای تمدنی را بنا نهاد که قرنها بعد، جهان را تحت تأثیر خود قرار داد. امامی از تبار نور؛ فرزند امام سجاد (ع) و بانویی از نسل امام حسن مجتبی (ع) که در میانه آشفتگیهای سیاسی و اخلاقی عصر بنیامیه، رسالتی فراتر از یک مبارزه سیاسی را بر دوش گرفتند؛ احیای اندیشه ناب اسلامی و بازگرداندن جامعه اسلامی به سرچشمه معرفت اهلبیت (ع).
دوران امامت امام باقر (ع)، مقطعی سرنوشتساز در تاریخ اسلام بود؛ روزگاری که خلافت اموی با گسترش دنیاطلبی، ترویج لهو و فاصلهانداختن میان مردم و اهلبیت (ع)، هویت دینی جامعه را هدف گرفته بود. در چنین فضایی، امام باقر (ع) با بهرهگیری از ضعف تدریجی بنیامیه، بزرگترین خیزش علمی جهان اسلام را بنیان نهادند؛ نهضتی که از دل آن، هزاران روایت، شاگردان برجسته و بنیانهای فکری مکتب شیعه شکل گرفت و به همین سبب، تاریخ ایشان را با لقب ماندگار «باقرالعلوم» میشناسد؛ شکافنده دانشها و گشاینده افقهای معرفت.
سرانجام، این خورشید فروزان علم و حقیقت در سال ۱۱۴ هجری، به دسیسه خلفای اموی مسموم و به شهادت رسید اما میراث علمی و تمدنی ایشان، همچنان ستون استوار هویت اسلامی باقی ماند. اکنون و همزمان با سالروز شهادت آن امام همام، در گفتوگو با یکی از کارشناسان برجسته حوزه دین به بازخوانی ابعاد سیاسی، اجتماعی و تمدنی عصر امام باقر (ع) و نقش بیبدیل ایشان در حفظ و احیای معارف اسلامی پرداختهایم.
حجت الاسلام حمید سبحانی، پژوهشگر و نویسنده در زمینه تاریخ اسلام و عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی در تحلیل دوران امامت امام باقر (ع) در گفتوگو با خبرنگار ایمنا اظهار کرد: حکومت بنیامیه که تا سال ۱۳۲ هجری، یعنی حدود ۱۸ سال پس از شهادت امام باقر (ع) پابرجا بود، حکومتی اسلامستیز به شمار میرفت که بسیاری از معارف اسلام را منحرف کرد. دشمنی این حکومت با اهل بیت پیامبر (ص) بهطور طبیعی تأثیر تربیتی منفی خود را بر مردم گذاشت و آنان را از آستان اهل بیت دور کرد.
وی افزود: روایت معروفی از امام سجاد (ع) پس از واقعه کربلا وجود دارد که میفرمایند در تمام مکه و مدینه، حتی بیست نفر را پیدا نمیکنیم که ما اهل بیت را دوست داشته باشند. این، واقعیت جهان اسلام در آن مقطع بود؛ مکه و مدینهای که هم مهد ظهور اسلام بود، هم مرکز زندگی اهل بیت پیامبر و خود امام سجاد (ع) هم در آن منطقه زیست میکردند.
این کارشناس دینی با اشاره به جریان ترویج لهو و لعب در آن دوران گفت: ترویج لهو بهویژه موسیقیهای لهوی در دوران بنیامیه و به طور مشخص در دورهای که مصادف با امامت امام سجاد (ع) و امام باقر (ع) بود، در اوج قرار داشت. امام سجاد (ع) با راهکارهایی توانستند محبت اهل بیت را به دلهای مردم بازگردانند و همان شیعیان حقیقی اندک را آگاه سازند و معارف را در قالب دعا منتقل کنند تا اینکه پس از سی و اندی سال، فضای جامعه اسلامی از اهلبیتگریزی به اهلبیتگرایی تبدیل شد. همزمان، بنیهاشم و آلابیطالب که از واقعه کربلا بیدار شده بودند، به فکر ایستادن در برابر حکومت سراسر فساد بنیامیه افتادند و فعالیتهای سیاسی خود را به صورت مخفی و آشکار آغاز کردند.
سبحانی با اشاره به شعار «الرضا من آل محمد» گفت: بنیعباس از نوادگان عباس، تحرکات سیاسی خود را آغاز کردند. برای نمونه، ابراهیم امام، از نوادگان عبدالله بن عباس و از رجال بزرگ اواخر بنیامیه، یکی از سردمداران مبارزه با آن حکومت بود. آنها با شعار فریبنده «شخص پسندیده از خاندان پیغمبر است»، مبلغان خود را به شهرهای مختلف میفرستادند تا مردم را به حمایت از خاندان پیغمبر و مبارزه با بنیامیه دعوت کنند. این فضا، زمینه گرایش جامعه به سوی اهل بیت را فراهم میکرد. از سوی دیگر، نوادگان امام حسن مجتبی (ع) مانند عبدالله بن حسن مثنی و فرزندانش محمد نفس زکیه و ابراهیم نیز در دوره امامت امام باقر و امام صادق (ع) قیام کردند.
وی تصریح کرد: در چنین فضایی که بنیامیه سرگرم فساد و زوال بودند و بسیاری از تحرکات سیاسی حتی در میان بنیهاشم نیز لزوماً خالصانه نبود، امام باقر (ع) به این نتیجه رسیدند که بزرگترین کار، آشنا کردن مردم با معارف اسلامی است، زیرا جامعهای که از درون تهی باشد و بویی از اسلام نبرده باشد، در راه حراست از ولایت اهل بیت و پاسداشت قرآن هیچ حرکتی نخواهد کرد.
پژوهشگر و نویسنده در زمینه تاریخ اسلام تاکید کرد: این همان خطی است که در نهضت اسلامی ایران نیز با تلاش روحانیون مبارز برای تقویت معارف اسلامی دنبال شد و پیروزی انقلاب در سال ۵۷ مرهون آن آگاهیبخشی بود. در همین راستا، مشاهده میکنیم که بخشی از شاگردان امام باقر (ع) پدرانشان از تربیتشدگان امام سجاد (ع) بودند. برای مثال، زراره بن اعین که از بزرگترین صحابه مکتب علمی اهل بیت است، نوه غلام آزادشدهای تحت تربیت امام سجاد (ع) بود.
سبحانی در پاسخ به پرسشی درباره نقشی که امام باقر (ع) در ایجاد و حفظ تمدن اسلامی داشتند، اظهار داشت: در دورهای که جامعه در تمام جنبهها از اسلام منحرف شده بود و معماری رومی و ایرانیِ برگرفته از پادشاهان ساسانی رواج یافته بود، امام سجاد (ع) و امام باقر (ع) کوشیدند شتاب جامعه به سمت شعر و موسیقی لهوی را به یک جریان معارفی و آیینی هدایت کنند. برای مثال گفته شده که امام باقر (ع) در تشییع جنازه هنرمندی با گرایشهای آیینی شرکت کردند که این، نشاندهنده رویکرد اهل بیت برای سوق دادن جریان گسترده لهو به سمت ارزشها بود.
وی با تأکید بر تدبیر اقتصادی اهل بیت خاطرنشان کرد: اهل بیت شیعیان را از همکاری با حکومت طاغوت نهی میکردند و برای تأمین اقتصاد آنان تدبیری جدی داشتند. خود امام باقر (ع) به کشاورزی اشتغال داشتند و میکوشیدند شیعیان با رسیدن به استقلال اقتصادی، به دربار وابسته نباشند. این قدرت اقتصادی، زمینهساز حرکتهای سیاسی بعدی بود.
سبحانی با اشاره به هدایت جریان دانش در آن دوران متذکر شد: با گسترش فتوحات، دانشهای کهن زرتشتی، مسیحی و فلسفی به جهان اسلام وارد میشد. امام باقر (ع) به دو تن از اصحاب خود که به مطالعه آن کتب علاقه داشتند، فرمودند «اگر به شرق یا غرب بروید، علم صحیحی جز آنچه از ما اهل بیت به دست شما میرسد، نصیبتان نخواهد شد» و این حراست از اندیشه اسلامی در برابر هجوم فرهنگی زمانه، به حفظ تمدن اسلامی کمک کرد.
این عضو هیئت علمی در ادامه به نمونهای تاریخی از استقلالطلبی فرهنگی-اقتصادی اشاره کرد و گفت: در دوره امام باقر (ع)، هنگامی که پادشاه روم تصمیم گرفت روی سکههای رایج در قلمرو اسلامی، شعارهایی علیه اسلام درج کند، خلیفه اموی مستأصل شد؛ وقتی خبر به امام باقر (ع) رسید، ایشان راهکار ضرب سکه مستقل اسلامی را ارائه دادند تا فشار اقتصادی و فرهنگی دشمن خنثی شود. این نمونهای از تلاش ایشان برای حفظ و تقویت تمدن اسلامی با ابزارهای راهبردی است.
سبحانی در پاسخ به این پرسش که ثمرات تربیت شاگردان امام باقر (ع) در کجا خود را نشان داد، تصریح کرد: ثمره این مکتب در دوره امام رضا (ع) آشکار شد، زمانی که بخش زیادی از قلمرو اسلامی از سیطره بنیعباس خارج شده بود. مدینه، فرزند امام صادق (ع) اعلام خلافت کرد، دولتهای شیعی در شمال آفریقا شکل گرفتند و قیامهای فرزندان موسی بن جعفر (ع) و نوادگان امام حسن (ع) بخشهایی از ایران، عراق و حجاز را گرفت. این در حالی بود که روزگاری کوفه در زمان امام حسین (ع) با ایشان همراهی نکرد، اما در دوره امام رضا (ع) حاضر به بیعت با عباسیان نبود و با قیامهای شیعی همراهی میکرد. این تغییر بزرگ، نتیجه مستقیم مکتب تربیتی امام باقر (ع) و انسجامبخشی تشکیلات شیعه بود.
وی تصریح کرد: امام صادق (ع) نقل میکنند که در نوجوانی با پدرشان وارد مسجد پیامبر شدند و جمعی از شیعیان را دیدند که گرد هم نشسته و حدیث میخواندند. امام باقر (ع) بوی خوش آن جمع را ستودند و بر پرهیزکاری، کوشش و دیدار با یکدیگر برای زنده نگهداشتن امر اهل بیت تأکید کردند. این سازماندهی و انسجام تشکیلات شیعه که در دوره امام باقر (ع) آغاز و در عصر امام صادق (ع) تقویت شد، آنچنان قدرتمند شد که هارونالرشید از آن احساس خطر کرد و امام موسی بن جعفر (ع) را به زندان انداخت. اما این اقدام نیز فایده نکرد و در زمان امام رضا (ع)، قیامهای علویان ثمره همان آموزههایی بود که از مکتب امام باقر (ع) به یادگار مانده بود.
به گزارش ایمنا، نقش امام محمد باقر (ع) در پایهریزی تمدن اسلامی، نقشی بیبدیل و سرنوشتساز بود. در روزگاری که انحرافات اعتقادی و تهاجم فرهنگی بیگانگان، هویت اصیل اسلامی را تهدید میکرد، ایشان با درایت، نهضتی علمی را بنیان نهادند که ثمره آن، احیای معارف ناب محمدی و شکلگیری یک شبکه منسجم از عالمان و اندیشمندان شیعی بود.
امام باقر (ع) با تربیت شاگردانی برجسته و تدوین نظاممند دانش فقه، کلام و تفسیر، پادزهر جهل و تحریف را فراهم کردند و توانستند جامعه تشنه حقیقت را از سرچشمه زلال وحی سیراب سازند. این میراث عظیم علمی که به دست امام صادق (ع) گسترش پیدا کرد، هسته اصلی تمدن شکوهمند اسلامی را شکل داد. اگر بنیانهای فکری و فرهنگی که توسط امام باقر (ع) پیریزی شد، نبود، اسلام در برابر شبیخون فرهنگی امویان تاب مقاومت نمیآورد. امروز عزت و هویت جهان اسلام، مرهون مجاهدتهای خاموش و روشنگرانه آن امام همام است.
نظر شما