به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، آنچه تا یک دهه پیش ایدهای حاشیهای در زمینه رایگان شدن حملونقل عمومی تلقی میشد، امروز به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری شهری و ملی در بسیاری از کشورها تبدیل شده است. تا سال ۲۰۲۶، بیش از ۴۰۰ نمونه از اجرای حملونقل عمومی رایگان در سراسر جهان، از شهرهای کوچک تا پایتختها، به ثبت رسیده است.
با استناد به جدیدترین پژوهشهای علمی و مطالعات موردی بین سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶، حذف کرایه «راهحلی جادویی» برای کاهش ترافیک نیست، اما ابزاری بسیار مؤثر برای تحقق عدالت اجتماعی، افزایش مسافران و بهبود سلامت عمومی محسوب میشود. با این حال پایداری مالی و طراحی هدفمند، کلید موفقیت این سیاست است. از شهرهای شلوغ چین و برزیل گرفته تا مقیاس ملی استفاده از حملونقل عمومی در لوکزامبورگ، سیاستگذاران بهطور فزایندهای از اهرم «حذف کرایه» برای مقابله با ترافیک، آلودگی هوا، نابرابری اجتماعی و بحران هزینههای زندگی استفاده میکنند. شواهد تجربی در سالهای اخیر، تصویری دقیقتر و واقعبینانهتر از ظرفیتها و محدودیتهای این استراتژی ارائه میدهد.
بر اساس جدیدترین اجماع دانشگاهی معاصر، چهار انگیزه اصلی برای حذف کرایه وجود دارد. مورد نخست، انگیزه اقتصادی شامل سادهسازی عملیات با حذف زیرساختهای فروش بلیت و کاهش هزینههای ترافیکی است. هرچند درآمد ناشی از کرایه بهندرت بهطور کامل جبران میشود، «بازگشت سرمایه» از طریق کاهش هزینههای سلامت عمومی و تراکم ترافیک مورد تأکید قرار دارد. مورد دوم، انگیزه زیستمحیطی با هدف اولیه جابهجایی سفرها از خودروهای شخصی به حملونقل عمومی است؛ با این وجود شواهد نشان میدهد با رایگان شدن حملونقل عمومی، شمار مسافران افزایش پیدا میکند، اما مسافران جدید، پیش از این پیاده یا دوچرخهسوار بودهاند، نه رانندگان خودرو.
سومین مورد، انگیزه اجتماعی است که قویترین دلیل بهشمار میرود؛ حذف کرایه بهعنوان مداخلهای در «عدالت جابهجایی» عمل میکند و برای خانوارهای کمدرآمد، سالمندان و معلولان، مانع مهمی را برای دسترسی به اشتغال، بهداشت و مشارکت اجتماعی از میان برمیدارد و مورد چهارم، انگیزه سیاسی محسوب میشود، زیرا این سیاست، بسیار محبوب و خبرساز است.
نمونههای جهانی از رایگان شدن حملونقل عمومی
در حوزه شواهد میدانی جدید، اروپا همچنان بهعنوان آزمایشگاه تثبیتشده طرح رایگان شدن حملونقل عمومی عمل میکند. ارزیابیهای اخیر از لوکزامبورگ و تالین نشان میدهد که رایگان شدن قطارها، ترامواها و اتوبوسها در لوکزامبورگ، مانع هزینه را برای مسافران فرامرزی حذف کرده، اما تغییر قابلتوجهی از خودرو به حملونقل عمومی ایجاد نکرده است. در مارس ۲۰۲۰، لوکزامبورگ بهعنوان نخستین کشور جهان، کرایه حملونقل عمومی را در سراسر این کشور حذف کرد. پنج سال بعد، یافتههای کلیدی نشان داد که پیش از حذف کرایهها، این کشور سرمایهگذاری زیادی در توسعه خطوط تراموا، بهبود خطوط ریلی و احداث پارک سواری انجام داده بود.
وزیر سابق حملونقل لوکزامبورگ اظهار کرد که حملونقل عمومی رایگان بهتنهایی کافی نیست و هرچند کرایه رایگان فشار مالی را بهویژه برای افراد کمدرآمد، دانشجویان و کارآموزان کاهش داده است، هنوز نزدیک به ۷۰ درصد سفرهای کاری همچنان با خودرو انجام میشود. دادههای جیپیاس نشان میدهد رانندگان در لوکزامبورگ سالانه معادل سه روز کامل را در ترافیک میگذرانند. علاوهبر این، بودجه وزارت حملونقل این کشور در سال ۲۰۲۶ به ۳.۵ میلیارد یورو رسیده است. نتیجه مهم آنکه در ترافیک فرامرزی، «راحتی و سرعت» بسیار مهمتر از قیمت است. درس اصلی از لوکزامبورگ این است که کرایه رایگان تنها زمانی مؤثر واقع میشود که درون یک فرایند مستمر و سرمایهبرِ ایجاد ظرفیت و قابلیت اطمینان قرار گیرد.
در سوی دیگر اروپا، تالین، پایتخت استونی، از سال ۲۰۱۳ حملونقل عمومی رایگان را به ساکنان ثبتشده ارائه میدهد و آن را به یکی از طولانیترین آزمایشهای این حوزه تبدیل کرده است. نکته کلیدی در تالین، سازوکار تأمین مالی آن است. نظام مالیاتی استونی، درآمد مالیات بر درآمد را بهطور مستقیم به ساکنان ثبتشده پیوند میزند و هرچه ساکنان یک شهر بیشتر باشند، بودجه بیشتری دریافت میکند. این امر، حملونقل رایگان را به یک جاذبه مهم برای مهاجرت به تالین تبدیل کرده است. با این حال از سال ۲۰۱۳، رشد استفاده از خودرو در این شهر کند نشده است و تعداد خودروها در تالین هر سال حدود ۵ درصد افزایش دارد. با این وجود بسیاری از ساکنان همچنان حملونقل عمومی را بر خودرو ترجیح میدهند. مهمتر اینکه پیش از ۲۰۱۳ دانشجویان و ساکنان کمدرآمد مجبور بودند ترفندهایی برای فرار از خرید بلیت بهکار گیرند، اما حملونقل رایگان این بار را از دوش آنها حذف کرد و اطمینان داد که همه افراد صرفنظر از درآمد بتوانند جابهجا شوند. در لهستان نیز بهعنوان یکی از نقاط داغ جدید رایگان شدن حملونقل عمومی، بیشترین تراکم اجرای حملونقل رایگان در شهرهای کوچک دیده میشود. در این شبکههای کوچکتر، بهدنبال ریسک مالی پایینتر، افزایش مسافران چشمگیرتر است.
در آسیا، مطالعات کمی و دقیقی روی پیامدهای حملونقل رایگان انجام شده است. مطالعهای در شهر فوژو چین در سال ۲۰۲۵ نشان داد که رایگان شدن مترو، مسافران روزانه را ۴۹.۸ درصد افزایش و غلظت ذرات معلق (PM2.5) را ۲.۱ درصد کاهش داده است. مزایای سلامت (کاهش مرگومیر و هزینههای درمانی) سالانه نیز ۴۷۸.۹ میلیون دلار برآورد شد که ۶ برابر درآمد ازدسترفته از کرایه است. همچنین در هند (۲۰۲۶)، طرح اتوبوس رایگان برای زنان در ۵ ایالت، مشارکت زنان در بازار کار را بهطور قابلتوجهی افزایش و نشان داد که حذف کرایه میتواند «موانع غیرمالی» بر پایه هنجارهای مردسالارانه را کاهش دهد. به بیان ساده، با رایگان کردن اتوبوسها، خانوادهها تمایل بیشتری پیدا میکنند که به زنان خود اجازه سفر برای کار بدهند.
مطالعه دیگری که در آوریل ۲۰۲۶ در ژورنال اقتصاد کاربردی منتشر شد، تأثیر احداث خطوط مترو را بر رفاه ساکنان در سراسر چین بررسی کرد. با استفاده از دادههای ۵ دوره از نظرسنجی مالی خانوارهای چین بین سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۹، محققان دریافتند که احداث خطوط مترو با بهبود کارایی حملونقل شهری و کیفیت هوا، رفاه ساکنان را افزایش میدهد. این تأثیر بهگونهای است که احداث خطوط مترو حدود ۱۹.۶ درصد از تغییرات مشاهدهشده در رفاه را در دوره مطالعه توضیح میدهد.
برزیل یکی از گستردهترین شبکههای حملونقل عمومی رایگان را در جهان دارد. شهر ماریکا در ایالت ریو دو ژانیرو، پیشگام این جنبش در برزیل بود و از سال ۲۰۱۴ کرایه را حذف کرد. این شهر سیستمی با ناوگان اختصاصی خود، تحت مدیریت یک شرکت عمومی حملونقل شهری، با اتوبوسهای قرمز رنگی راهاندازی کرده است که با کرایه صفر کار میکنند. منبع تأمین مالی این سیستم، بهطور عمده بهای نفت حاصل از اکتشاف حوضه نمکی است و تا سال ۲۰۲۵ بیش از سه میلیارد رئال از این محل درآمد کسب شده است.
امروزه روزانه بیش از ۱۱۵هزار سفر رایگان در ماریکا انجام میشود و صرفهجویی برای مردم بین ژانویه و آگوست ۲۰۲۵ به ۱۲۷.۴ میلیون رئال رسیده است. اما مهمتر از آن، مطالعه بنیاد گتولیو وارگاس با مقایسه ۵۷ شهر برزیلی دارای کرایه رایگان با ۲۷۳۱ شهر بدون آن نشان داد که شهرهای دارای کرایه رایگان به ترتیب تا ۳.۲ درصد اشتغال بیشتر، ۷.۵ درصد کسبوکار بیشتر و ۴.۲ درصد انتشار آلاینده کمتر داشتهاند. از سال ۲۰۲۶، بیش از ۱۴۵ شهر برزیل نوعی حملونقل عمومی رایگان کلی و جزئی ارائه میدهند. دادههای رسمی درباره برنامه «وای دی گراسا» بهمعنای «رایگان برو» در برازیلیا، پایتخت برزیل که در مارس ۲۰۲۵ راهاندازی شد، پس از یکساله شدن در مارس ۲۰۲۶ نشان داد که در این ۱۲ ماه، بیش از ۳۸.۲ میلیون سفر رایگان انجام شده و میانگین سفرهای رایگان هر یکشنبه از ۲۷۲هزار و ۶۶۰ به ۴۷۸هزار و ۲۳۵ سفر رسیده است که رشد بیش از ۷۵ درصد را نشان میدهد.
در سال ۲۰۲۶، هفت مطالعه موردی برجسته در نقاط مختلف جهان اجرا شده است. در هوشیمین ویتنام، مدل همگانی در ۱۳۵ مسیر اتوبوس با تأمین مالی صددرصدی شهر (۹۳۰ میلیارد دانگ ویتنام) به اجرا درآمد و نتیجه آن افزایش ۳۴ درصدی مسافران در مسیرهای متصل به مترو بود. در کاستیا و لئون اسپانیا، مدل همگانی روستایی (سیستم بوسیل) با بودجه منطقهای معادل ۶۷.۶ میلیون یورو، بیش از یک میلیون سفر رایگان و پوشش صددرصدی خطوط را ثبت کرد. در مریدای اسپانیا، مدل هزینه مشترک (تنها برای دارندگان کارت) با تأمین مالی ۷۰ درصدی شورای شهر و ۳۰ درصدی دولت ملی، حمایت از خانوادهها را با هزینه سالانه یک میلیون یورو ممکن کرد.
در آگوسان دل نورته فیلیپین، مدل تابآوری مبتنیبر جامعه (توکتوک رایگان) با مشارکت ۵۰-۵۰ استان و دولت محلی، به مقابله با نوسانات قیمت سوخت پرداخت. در ویکتوریای استرالیا، مدل تمرکز بر جوانان و سالمندان (افراد زیر ۱۸ سال در همه روزها و سالمندان در آخر هفته) با بودجه دولتی، به صرفهجویی ۷۵۵ دلاری برای هر کودک و ۳۶۰ دلاری برای هر سالمند انجامید. در بارنزلی بریتانیا، مدل اقدام محلی جوانمحور (افراد زیر ۱۸ سال برای رفتوآمد مدرسه) با تأمین مالی ترکیبی محلی و ملی و پشتوانه سهمیلیارد پوندی دولت، دسترسی آموزشی بدون مانع را تضمین کرد.
حملونقل رایگان؛ تقویت عدالت اجتماعی، بیتاثیر در کاهش ترافیک
حملونقل عمومی رایگان بدون شک سیاستی موفق و تأثیرگذار، اما بهندرت مؤثر در کاهش آمار خودروهاست. این سیاست در افزایش شمار مسافران موفق است، اما پژوهشها نشان میدهد بخش قابلتوجهی از مسافران جدید شیوههایی حملونقل فعال (پیادهروی و دوچرخه) را با آن جایگزین میکنند. حملونقل رایگان تقاضا را القا میکند، اما بهطور خودکار تعادل میان شیوههای حملونقل را تغییر نمیدهد. بینش کلیدی از تجربه لوکزامبورگ این است که قیمت تنها یکی از موانع جابهجایی از خودرو است و عواملی همچون پوشش جغرافیایی، دفعات تردد سرویس و زمان سفر مهمتر هستند. با این حال یک استثنا در تالین استونی مشاهده شد که نهتنها با رایگان کردن حملونقل، بلکه با افزایش همزمان هزینه پارک و محدودیت تردد در مرکز شهر موفق بود. بنابراین بدون گران و دشوار کردن رانندگی، حملونقل رایگان بهطور عمده به اقشار کمدرآمد کمک میکند، نه رانندگانی که باید به حملونقل عمومی ترغیب شوند. اثر زیستمحیطی این سیاست نیز در جابهجایی رانندگان خودرو «محدود» است.
تأمین بودجه و جبران هزینههای حملونقل
تنها مانع بزرگ بر سر راه سیاست رایگان کردن حملونقل عمومی، مسئله مالی است، زیرا کرایه دریافتی بهطور معمول ۲۰ تا ۵۰ درصد هزینههای جاری را پوشش میدهد. بحثهای سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶ در ایلینوی و میامی آمریکا سه مدل تأمین مالی را پیشنهاد میکنند: مدل مالیات تصاعدی (بودجه از محل عوارض تحویل کالاها و مالیات شرکتها)، مدل بازتخصیص بودجه (استفاده از منابع نگهداری راهها یا عوارض پارک) و مدل هدفمند یا ترکیبی (رایگان کردن برای گروههای ویژه همچون کمدرآمدان، معلولان یا زنان) که مزایای عدالتمحور را با هزینه کمتر فراهم میکند. در تالین، پیوند درآمد مالیات بر درآمد با تعداد ساکنان ثبتشده، انگیزهای برای جذب جمعیت ایجاد کرده و این سیستم را پایدار نگه داشته است. در ماریکای برزیل، بهای نفت حاصل از استخراج از حوضه نمکی، منبع اصلی درآمد است. در لوکزامبورگ، بودجه عمومی دولت با حجم ۳.۵ میلیارد یورو در سال ۲۰۲۶، از طریق نظام مالیاتی تصاعدی تأمین میشود.
بر اساس دادههای اوایل ۲۰۲۶، حملونقل عمومی رایگان به ابزاری مشخص با نتایج شناختهشده تبدیل شده و بهعنوان سیاست اجتماعی موفق است، کاهش فقر جابهجایی، افزایش اشتغال زنان و دسترسی سالمندان به بهداشت نیز از مزایای اثباتشده آن بهشمار میرود. نسبت منافع سلامت به هزینه این سیاست در فوژو (۶ به ۱) بسیار قابلتوجه بوده است، اما این اقدام بهعنوان سیاست زیستمحیطی مستقل، ضعیف عمل میکند و بدون اقدامات مکمل ازجمله عوارض ترافیک، کاهش پارکینگ و توسعه خطوط دوچرخه، رایگان کردن اتوبوس و مترو بهتنهایی ترافیک را کاهش نمیدهد.
آینده این سیاست به سمت رویکرد ترکیبی و هدفمند یعنی رایگان کردن برای گروههای ویژه (جوانان، سالمندان، کمدرآمدان) یا در خطوط و زمانهای مشخص (نه رایگان کردن همگانی بیرویه)، حرکت میکند. در نهایت به سیاستگذاران توصیه میشود که پیش از اجرای همگانی، یک برنامه آزمایشی هدفمند با معیارهای سنجش روشن اجرا و تأمین مالی پایدار را از محل مالیاتهای تصاعدی یا بازتخصیص بودجه تضمین کنند، همزمان با حذف کرایه اقدامات محدودکننده خودرو را به کار گیرند و در مناطق روستایی مدلهای رایگان همگانی برای انسجام سرزمینی و در مناطق شهری شلوغ مدلهای هدفمند یا ترکیبی را اولویت دهند،چراکه حملونقل عمومی رایگان، استراتژی اثباتشدهای برای شمولیت اجتماعی، بهبود سلامت و توسعه اقتصادی است، اما بدون تأمین مالی پایدار و سرمایهگذاری مستمر در کیفیت، «سفر رایگان» کوتاهمدت خواهد بود.
نظر شما