به گزارش خبرگزاری ایمنا از قم، جنگ تنها در خطوط مقدم رخ نمیدهد بلکه اثرات آن به درون شهرها نفوذ میکند و بودجههای شهری را تحت فشار قرار میدهد.
شهرها در چنین شرایطی ممکن است با بحرانهای اقتصادی و مدیریتی روبهرو شوند و مدیریت این شرایط بهویژه در کلانشهرها اهمیت بیشتری پیدا میکند، چراکه بخش مهمی از منابع مالی مدیریت شهری در این شهرها طی دهههای گذشته بر پایه درآمدهای ناشی از ساختوساز و تغییر کاربری زمین شکل گرفته است.
با این وجود شهرها میتوانند حتی در شرایط بحران نیز توانایی حفظ عملکرد خود را داشته باشند و به جای آنکه هر شوک اقتصادی یا سیاسی آنها را دچار بحران مالی کنند، به سمت ساختاری مقاومتر و پایدارتر حرکت داشته باشند.
غلامرضا بهروزآبادی، پژوهشگر حوزه اقتصاد شهری درباره وضعیت بحرانی شهرداریهای کلانشهرهای کشور پس از روزهای جنگ به خبرنگار ایمنا میگوید: بر اساس آمارهای رسمی، در بسیاری از کلانشهرهای ایران بیش از ۶۰ تا ۷۰ درصد درآمد شهرداریها از محل عوارض ساختوساز، فروش تراکم و تغییر کاربری زمین تأمین میشود، الگویی که در دورههای رونق ساختمانی درآمدزا به نظر میرسد، اما در شرایط بحران اقتصادی یا جنگی دچار اختلال میشود.
وی میافزاید: رکود در بازار مسکن، کاهش سرمایهگذاری ساختمانی و افزایش نااطمینانی اقتصادی موجب میشود صدور پروانههای ساختمانی کاهش پیدا کند و یکی از مهمترین منابع درآمدی مدیریت شهری با افت جدی روبهرو شود.
پژوهشگر حوزه اقتصاد شهری عنوان میکند: در شرایطی که شهرها باید بیش از همیشه بر ارائه خدمات عمومی، حفظ زیرساختها و حتی بازسازی احتمالی خسارتها تمرکز کنند، کاهش درآمدهای پایدار میتواند اداره شهر را با دشواریهای جدی روبهرو کند و این مسئله در کلانشهرهایی که جمعیت میلیونی دارند و روزانه حجم گستردهای از خدمات شهری ارائه میدهند، ابعاد پیچیدهتری پیدا میکند.
وابستگی مالی شهرها به زمین
اقتصاد شهری در ایران طی دهههای گذشته بهشدت با بازار زمین و مسکن گره خورده است، در این ساختار زمین شهری نه یک دارایی عمومی برای برنامهریزی توسعه شهری، بلکه به منبع اصلی تأمین مالی شهرداریها تبدیل شده است. این وضعیت موجب شده است مدیریت شهری برای جبران کسری بودجه، به ابزارهایی همچون فروش تراکم یا تغییر کاربری متوسل شود.
پیروز اطهاری، پژوهشگر اقتصاد شهری و از منتقدان جدی این الگوی مدیریت شهری، بارها تأکید کرده است که این شیوه تأمین مالی درعمل به نوعی «شهرفروشی» منجر شده است؛ الگویی که در آن شهر به جای آنکه بهعنوان یک نظام اجتماعی و اقتصادی پایدار اداره شود، به کالایی برای تأمین درآمد کوتاهمدت تبدیل میشود.
به اعتقاد وی اتکای گسترده شهرداریها به فروش تراکم و امتیازات ساختمانی در بلندمدت موجب افزایش بیرویه ساختوساز، فشار بر زیرساختهای شهری و کاهش کیفیت زندگی شهروندان شده است.
پژوهشگر اقتصاد شهری هشدار داده است که چنین مدلی در برابر بحرانهای اقتصادی یا سیاسی بسیار آسیبپذیر است، زیرا با کوچکترین رکود در بازار ساختوساز، منبع اصلی درآمد مدیریت شهری از کار میافتد و شهرداریها با کسری بودجه گسترده روبهرو میشوند.
اطهاری معتقد است: اقتصاد شهری زمانی میتواند پایدار باشد که شهرها به جای فروش زمین و تراکم، بر ایجاد ارزش اقتصادی از طریق خدمات شهری، نوآوری و توسعه اقتصاد محلی تمرکز کنند.
وضعیت شهرها در برابر شوکهای اقتصادی و جنگ
محسن عربی، دانشآموخته رشته برنامهریزی شهری می گوید: تجربه شهرهای مختلف جهان نشان میدهد که بحرانهای نظامی یا اقتصادی بهطور معمول نخستین ضربه را به سرمایهگذاریهای بلندمدت وارد میکنند و در چنین شرایطی پروژههای ساختمانی که به سرمایهگذاریهای کلان و دوره بازگشت طولانی نیاز دارند، بیشتر از سایر بخشها دچار رکود میشوند.
وی می افزاید: در ایران نیز دادههای بخش مسکن نشان میدهد که با افزایش نااطمینانی اقتصادی، صدور پروانههای ساختمانی در برخی کلانشهرها تا ۶۰ درصد کاهش پیدا کرده است؛ روندی که بهطور مستقیم بر درآمد شهرداریها اثر میگذارد.
این کارشناس برنامهریزی شهری عنوان میکند: کاهش درآمد در شرایطی رخ میدهد که هزینههای مدیریت شهری همچنان بالا باقی میماند؛ از نگهداری شبکه حملونقل عمومی گرفته تا خدمات ایمنی، مدیریت پسماند و نگهداری زیرساختهای شهری.
عربی با اشاره به اینکه کلانشهرها در سالهای اخیر به سمت بینیازی از درآمدهای تراکم نرفتهاند، خاطرنشان میکند: بحرانهای اخیر بار دیگر ضرورت حرکت به سمت اقتصاد شهری پایدار و تابآور را برجسته کرده است و هرچه در این زمینه تعلل صورت بگیرد، بازگشت به مسیر صحیح دشوارتر خواهد شد.
اقتصاد مقاومتی در مقیاس شهر
وی اضافه میکند: مفهوم «تابآوری شهری» در ادبیات توسعه شهری به توانایی شهر برای ادامه عملکرد خود در شرایط بحران اشاره دارد و این مفهوم در سالهای اخیر بهویژه در شهرهایی که با جنگ، تحریم یا بلایای طبیعی روبهرو بودهاند، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
این کارشناس برنامهریزی شهری میافزاید: شهرها در چارچوب اقتصاد مقاومتی باید به سمت تنوعبخشی به منابع درآمدی و کاهش وابستگی به بازار زمین و ساختمان حرکت کنند.
عربی تاکید میکند: ایجاد درآمدهای پایدار از طریق مالیات بر داراییهای شهری، توسعه خدمات شهری نوآورانه، بهرهبرداری اقتصادی از داراییهای عمومی و تقویت اقتصاد محلی از جمله راهکارهایی است که در بسیاری از شهرهای جهان برای افزایش تابآوری اقتصادی به کار گرفته شده است.
به گفته این کارشناس شهری، بعضی برآوردها نشان میدهد که در بسیاری از شهرهای توسعهیافته کمتر از ۲۰ درصد درآمد شهرداریها به بازار ساختوساز وابسته است و بخش عمده درآمد از مالیاتهای محلی و خدمات شهری تأمین میشود؛ این تفاوت نشان میدهد که اصلاح ساختار مالی مدیریت شهری در ایران میتواند نقش مهمی در افزایش پایداری اقتصادی شهرها ایفا کند.
ضرورت بازنگری در مدل اداره شهر
تحولات اخیر بار دیگر نشان داد که اداره شهر تنها با تکیه بر درآمدهای ناپایدار امکانپذیر نیست، اگرچه ساختوساز همچنان بخشی از اقتصاد شهری باقی خواهد ماند، اما وابستگی شدید به آن میتواند شهرها را در برابر بحرانهای اقتصادی و سیاسی آسیبپذیر کند.
کارشناسان اقتصاد شهری معتقدند که تجربه بحرانهای اخیر میتواند نقطه عطفی برای بازنگری در مدل مالی مدیریت شهری باشد؛ مدلی که در آن شهر نه بهعنوان منبعی برای فروش زمین و تراکم، بلکه بهعنوان بستری برای تولید ارزش اقتصادی پایدار، نوآوری و مشارکت اجتماعی تعریف شود.
نظر شما