به گزارش خبرگزاری ایمنا، گسترش فناوریهای ارتباطی در سالهای اخیر شیوههای سنتی آموزش را به شکل قابل توجهی دگرگون کرده است. یکی از مهمترین جلوههای این تغییر، شکلگیری کلاسهای مجازی برای دانشآموزان است که در آن فرایند یادگیری از محیط فیزیکی مدرسه به صفحه نمایش رایانه و تلفن همراه منتقل میشود. این تحول اگرچه فرصتهای تازهای برای دسترسی به آموزش فراهم کرده، اما در کنار آن چالشهای تربیتی و روانشناختی جدیدی نیز به همراه آورده است.
در نظام آموزشی سنتی، کلاس درس محیطی سازمانیافته و کنترلشده است، چینش صندلیها، حضور مستقیم معلم و همکلاسیها و برنامه زمانی مشخص، همه به ایجاد نظم و تمرکز کمک میکنند، اما در آموزش مجازی، بسیاری از این عناصر ساختاری تغییر میکنند و دانشآموز در فضایی متفاوت با الگوی آموزشی گذشته قرار میگیرد که ممکن است آمادگی ذهنی و رفتاری لازم برای یادگیری در آن بهسادگی شکل نگیرد.
تجربه آموزش آنلاین نشان داده است که انتقال صرف محتوای درسی به فضای دیجیتال، به معنای انتقال کامل فرایند یادگیری نیست و یادگیری مؤثر به عوامل متعددی از جمله تعامل انسانی، انگیزش، مدیریت توجه و شرایط محیطی، وابسته است و هنگامی که این عوامل در بستر جدید آموزشی دچار تغییر میشوند، کیفیت یادگیری نیز تحت تأثیر قرار میگیرد و مسائل تازهای در مسیر آموزش پدید میآید.
از منظر تربیتی، آموزش تنها انتقال دانش نیست، بلکه فرایندی اجتماعی و تعاملی محسوب میشود. دانشآموزان در مدرسه علاوهبر دریافت مطالب درسی، مهارتهایی همچون همکاری، ارتباط مؤثر و نظم فردی را نیز میآموزند و با انتقال کلاسها به فضای مجازی، بخشی از این تجربه اجتماعی دستخوش تغییر میشود و همین موضوع میتواند شیوه مشارکت و توجه دانشآموزان در فرایند یادگیری را دگرگون کند.
افت تمرکز از اساسیترین چالشهای کلاسهای مجازی است / محو شدن مرز بین زمان یادگیری و استراحت با آنلاین شدن کلاسهای درس
فاطمه رضازاده، روانشناس و مشاور کودک و نوجوان با بیان اینکه در کلاسهای مجازی، یکی از اساسیترین چالشها، افت تمرکز دانشآموزان است، به خبرنگار ایمنا میگوید: در محیط خانه محرکهای بیرونی بسیار بیشتر از کلاس حضوری است و صداهای محیط، حضور اعضای خانواده و حتی دسترسی دائم به گوشی و شبکههای اجتماعی میتوانند ذهن دانشآموز را از محتوای درس دور کنند. تمرکز یک مهارت حساس به محیط محسوب میشود و هرگونه بینظمی بیرونی بهسرعت توان پردازش شناختی دانشآموز را کاهش میدهد و کیفیت یادگیری را پایین میآورد.
وی با بیان اینکه از زاویه تربیتی، نبود ساختار منظم در خانه باعث میشود مرز بین زمان درس و زمان استراحت برای دانشآموز محو شود، میافزاید: در کلاس حضوری، محیط فیزیکی مدرسه خود یک سیگنال تربیتی قدرتمند است که به دانشآموز پیام میدهد اکنون زمان یادگیری است، اما در آموزش مجازی این نشانهگذاری رفتاری از بین میرود. برخی دانشآموزان بدون برنامه ثابت پشت سیستم مینشینند و ذهنشان آمادگی لازم را برای ورود به حالت فعال یادگیری ندارد، در نتیجه تمرکز آنها بهسرعت فرومیپاشد.
روانشناس و مشاور کودک و نوجوان با بیان اینکه کلاسهای آنلاین به دلیل ارتباط محدود تصویری و صوتی، بار شناختی بیشتری نسبت به کلاس حضوری ایجاد میکنند، تصریح میکند: مغز برای پردازش چهره معلم، صداهای گاهی نامشخص و پیامهای متنی در چت، باید بهطور همزمان کانالهای ادراکی متعددی را فعال کند و این افزایش بار شناختی باعث خستگی ذهنی زودهنگام میشود و در نتیجه توان تمرکز و حافظه کوتاهمدت کاهش مییابد. این مشکل بهویژه در دانشآموزان کمسن جدیتر است، چراکه دامنه توجه در آنها کوتاهتر است.
مسئولیتپذیری تحصیلی در فضای مجازی ضعیفتر میشود / انگیزه پایین با کاهش توجه ارتباط مستقیم دارد
رضازاده با بیان اینکه مسئولیتپذیری تحصیلی نیز در فضای مجازی ضعیفتر میشود، ادامه میدهد: حضور فیزیکی معلم و همسالان در مدرسه، نوعی نظارت اجتماعی ایجاد میکند که رفتار دانشآموز را به سمت مشارکت و تمرکز سوق میدهد، اما در کلاسهای آنلاین، نبود نظارت مستقیم و امکان خاموش کردن دوربین، به برخی دانشآموزان این فرصت را میدهد که حین کلاس کارهای جانبی انجام دهند و تکرار این الگو به تضعیف خودنظمدهی و کاهش مهارتهای تحصیلی میانجامد.
وی میگوید: یکی از عوامل مؤثر بر افت تمرکز، کاهش انگیزه درونی است، تعاملات انسانی و فضای مدرسه برای بسیاری از دانشآموزان منبع انرژی و انگیزش است و هنگام حذف این ارتباطات زنده و احساسی، کلاس برای دانشآموز به یک فرایند سرد، یکنواخت و مکانیکی تبدیل میشود. انگیزه پایین بهطور مستقیم با کاهش توجه رابطه دارد و وقتی دانشآموز احساس نکند درس با زندگی او پیوند دارد یا از آن لذت نمیبرد، ذهن بهطور طبیعی به سمت محرکهای جذابتر منحرف میشود.
روانشناس و مشاور کودک و نوجوان با بیان اینکه راهحل این چالش تنها در تغییر رفتار دانشآموز نیست، بلکه نیازمند بازطراحی روش تدریس و محیط یادگیری است، اضافه میکند: ایجاد ساختار مشخص برای زمان درس، فعالیتهای مشارکتی کوتاهمدت، استراحتهای منظم، روشن بودن دوربین در حد امکان، استفاده از تکنیکهای فعالسازی مغز مانند سؤالهای سریع و فعالیتهای کوتاه تیمی و آموزش مهارتهای خودتنظیمی، میتوانند تمرکز دانشآموز را در کلاس مجازی بهشدت تقویت کنند و این ترکیب همزمان رویکرد تربیتی و شناختی، بهترین راه برای مدیریت چالش تمرکز در آموزش آنلاین است.
تاثیر نبود تعامل زنده میان دانشآموز و معلم بر کاهش تمرکز دانشآموزان / دسترسی دانشآموزان به محرکهای جذابتر در پی ماهیت دیجیتالی کلاس و ابزارهای مورد استفاده
زهره سادات کاظمی، روانشناس و مشاور تربیتی با بیان اینکه یکی از عوامل مهم در کاهش تمرکز دانشآموزان در کلاسهای مجازی، نبود تعامل زنده و طبیعی میان معلم و دانشآموز است، به خبرنگار ایمنا میگوید: در کلاس حضوری، نگاه معلم، زبان بدن و واکنشهای فوری همکلاسیها بهطور ناخودآگاه توجه دانشآموز را حفظ میکند، اما در فضای آنلاین این نشانههای اجتماعی بسیار محدود میشوند و ارتباط انسانی تا حد زیادی به صدا و تصویر کوچک روی صفحه نمایش تقلیل مییابد و کاهش این نشانهها میتواند احساس درگیری ذهنی با درس را کم کند و در نتیجه تمرکز دانشآموز افت کند.
وی میافزاید: عامل دیگر، ماهیت دیجیتالی محیط کلاس مجازی است و ابزارهایی که برای آموزش استفاده میشوند، همان ابزارهایی هستند که برای سرگرمی و تفریح نیز به کار میروند، وقتی دانشآموز با یک لپتاپ یا تلفن همراه وارد کلاس میشود، تنها با چند کلیک میتواند از محیط آموزشی به بازی، شبکههای اجتماعی یا ویدیوهای سرگرمکننده منتقل شود. این دسترسی آسان به محرکهای جذابتر، نوعی رقابت دائمی برای جلب توجه ذهن ایجاد میکند که بیشتر به ضرر فعالیت آموزشی تمام میشود.
روانشناس و مشاور تربیتی با بیان اینکه دانشآموزان در سنین مختلف توانایی متفاوتی در مدیریت توجه دارند، تصریح میکند: کودکان و نوجوانان هنوز در حال یادگیری مهارتهای خودتنظیمی همچون کنترل حواسپرتی، برنامهریزی ذهنی و حفظ تمرکز برای مدت طولانی هستند و در کلاس حضوری، ساختار مدرسه تا حدی این ضعف را جبران میکند، اما در آموزش مجازی دانشآموز بیشتر به مهارتهای شخصی خود متکی میشود، اگر این مهارتها به اندازه کافی رشد نکرده باشند، احتمال از دست دادن تمرکز افزایش مییابد.
احساس انزوا در محیط یادگیری آنلاین / تمرکز دانشآموزان در کلاسهای مجازی را چگونه مدیریت کنیم؟
کاظمی ادامه میدهد: یکی دیگر از چالشهای مهم، احساس انزوا در محیط یادگیری آنلاین است؛ برخی دانشآموزان در کلاس حضوری از طریق ارتباط با دوستان خود احساس تعلق به یک گروه آموزشی پیدا میکنند و این احساس تعلق نقش مهمی در حفظ توجه و انگیزه دارد. در کلاس مجازی بهویژه زمانی که تعامل گروهی کم باشد، دانشآموز ممکن است احساس کند بهتنهایی در حال گوش دادن به یک سخنرانی است، این حس فاصله اجتماعی میتواند بهتدریج موجب کاهش مشارکت و در نتیجه کاهش تمرکز شود.
وی با بیان اینکه یکنواختی روش تدریس در بعضی کلاسهای آنلاین به کاهش توجه دانشآموزان دامن میزند، میگوید: اگر کلاس تنها به ارائه طولانیمدت مطالب توسط معلم محدود شود، ذهن دانشآموز پس از مدت کوتاهی دچار خستگی میشود و تنوع در شیوههای آموزشی همچون پرسش و پاسخ، بحث گروهی، فعالیتهای کوتاه یا استفاده از رسانههای چندرسانهای، میتواند سطح توجه را افزایش دهد. نبود این تنوع در بسیاری از کلاسهای مجازی باعث میشود دانشآموزان بهتدریج ارتباط ذهنی خود را با درس از دست بدهند.
روانشناس و مشاور تربیتی با بیان اینکه باید توجه داشت که تمرکز در کلاسهای مجازی تنها یک مسئله فردی نیست، بلکه نتیجه تعامل چند عامل مختلف است، اضافه میکند: برای بهبود این وضعیت لازم است هم دانشآموزان مهارتهای مدیریت توجه و زمان را یاد بگیرند و هم معلمان با استفاده از روشهای تعاملیتر، فضای کلاس آنلاین را فعالتر و پویاتر کنند وتنها با توجه همزمان به این ابعاد میتوان کیفیت توجه و یادگیری در کلاسهای مجازی را بهبود بخشید.
فضای دیجیتال ویژگیهای خود را دارد و سرعت دسترسی به اطلاعات، تنوع رسانهها و امکان انجام چند فعالیت بهطور همزمان از جمله خصوصیات این محیط است. اگرچه این ویژگیها میتوانند فرصتهایی برای یادگیری فراهم کنند، اما در عین حال ممکن است موجب پراکندگی توجه و کاهش تمرکز نیز شوند، بنابراین محیط یادگیری آنلاین بهطور طبیعی نیازمند مهارتهای جدیدی برای مدیریت توجه است.
در چنین شرایطی نقش معلمان و شیوههای تدریس اهمیت بیشتری پیدا میکند و طراحی مناسب فعالیتهای آموزشی، ایجاد تعامل در کلاس و استفاده از روشهای متنوع تدریس میتواند تا حد زیادی کیفیت تجربه یادگیری در کلاسهای مجازی را بهبود دهد و اگر آموزش مجازی تنها به ارائه یکطرفه مطالب محدود شود، احتمال کاهش مشارکت و توجه دانشآموزان افزایش مییابد.
خانوادهها نیز در این نوع آموزش نقش پررنگتری پیدا میکنند؛ وقتی کلاس درس در فضای خانه برگزار میشود، شرایط محیطی خانه، نحوه مدیریت زمان و میزان حمایت والدین میتواند بر کیفیت یادگیری تأثیر بگذارد و به همین دلیل، آموزش مجازی در عمل به یک فرایند مشترک میان مدرسه، دانشآموز و خانواده تبدیل میشود.
کلاسهای مجازی بهعنوان بخشی از تحول دیجیتال در آموزش، فرصتها و چالشهای متعددی را همزمان به همراه دارند و شناخت دقیق این چالشها بهویژه در حوزه تمرکز و توجه دانشآموزان، میتواند به برنامهریزان آموزشی و معلمان کمک کند تا راهکارهای مؤثرتری برای بهبود کیفیت یادگیری در این فضا طراحی کنند.
نظر شما