به گزارش خبرگزاری ایمنا، در حالی که نیروی دریایی آمریکا از سیزدهم آوریل ۲۰۲۶ تنگه هرمز را به خیال خود محاصره دریایی درآورده و راههای تجارت دریایی ایران را مسدود کردهاند، اسلامآباد در اقدامی راهبردی و غیرمنتظره «دستورالعمل ترانزیت کالا از قلمرو پاکستان ۲۰۲۶» را در بیستوپنجم آوریل ابلاغ و شش کریدور جادهای از بندرهای کراچی، گوادر و بندر قاسم به مرزهای ایران را فعال کرد. این اقدام که با هدف دور زدن محاصره دریایی صورت گرفته، نهتنها فشار حداکثری واشنگتن بر تهران را تضعیف کرده است، بلکه از نظر تحلیلگران بینالمللی، نقطه عطفی در بازآرایی موازنه تجارت منطقهای و تقویت جایگاه ژئوپلیتیکی ایران به شمار میرود.
گشایش این کریدور در حالی رخ میدهد که بهگفته خبرگزاری ترکیهای «آنادولو»، «نخستین محموله صادراتی پاکستان متشکل از گوشت منجمد، از طریق بندر گوادر و سپس از خاک ایران به تاشکند، پایتخت ازبکستان، ارسال شده و کریدور ترانزیتی ایران-پاکستان را بهطور رسمی فعال کرده است.» این محموله تحت نظام بینالمللی TIR (مجوز حملونقل بینالمللی جادهای) جابهجا شده که به گفته «اکسپرس تریبیون» پاکستان، «هدف از آن تسهیل تشریفات گمرکی و کاهش قابل توجه هزینهها و زمان ترانزیت است.»
فشار حداکثری آمریکا در برابر «پل زمینی» ایران
رسانههای بینالمللی این کریدور را ضربهای مستقیم به استراتژی محاصره دریایی آمریکا توصیف کردهاند. شبکه خبری «اندیتیوی» (NDTV) وابسته به هند، با اشاره به اظهارات «درک جی. گروسمن»، کارشناس امنیت ملی آمریکا گزارش داد: «دولت ترامپ یک مشکل بزرگ دارد، چراکه دوست شما پاکستان، بهظاهر شش مسیر زمینی را برای ایران گشوده است تا تهران تحریم شما را دور بزند.» این رسانه به نقل از گزارش «دان» پاکستان خاطرنشان کرده که «بیش از ۳۰۰۰ کانتینر متعلق به ایران در بندرهای کراچی منتظر ترخیص هستند و اکنون میتوانند از طریق این کریدور زمینی جابهجا شوند.»
رسانه «تایمز ناو» (Times Now) نیز با لحنی هشدارآمیز نوشته است: «پاکستان با اجازه دادن به ایران برای استفاده از شش مسیر زمینی برای تجارت با چین و روسیه، در حال دوسویهکاری (double-crossing) با متحدش آمریکا است.»
نکته حائز اهمیت برای ایران، تضعیف رقبای سنتی همچون هند و تقویت محور راهبردی شمال-جنوب است. نشریه آمریکایی «کریستین ساینس مونیتور» در گزارشی به نقل از تحلیلگران، خروج تدریجی هند از پروژه چابهار را در تضاد با پیشتازی ایران و پاکستان در کریدور جدید ارزیابی کرده است.
روزنامه «دِیلی تایمز» پاکستان مینویسد: «پروژه بندر چابهار که با سرمایهگذاری قابل توجه هند برای دور زدن پاکستان و اتصال به افغانستان و آسیای مرکزی ایجاد شده بود، اکنون بهدلیل تمدید نشدن معافیت تحریمهای آمریکا، در عمل متوقف شده است.» در مقابل، «پاکستان با استفاده از شکاف تجاری باقی مانده از سوی هند، تجارت خود با آسیای مرکزی و افغانستان را از ۱.۹۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به ۲.۴۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ رسانده است.»
شبکه خبری «الجزیره» نیز گزارش داده که «رویای چابهار برای هند در حال مرگ است، قرار بود آمریکا معافیت تحریمی چابهار را تمدید کند، اما این اتفاق رخ نداد، اکنون ایران باید در مقابل تحریمها، نفت خود را از راه خشکی به مشتریان برساند تا از دریا.»
افزایش قدرت چانهزنی ایران با چین و روسیه
رسانه غربی «تایمز ناو» با اشاره به ابعاد بینالمللی این کریدور مینویسد: «این مسیرهای زمینی به تهران اجازه میدهد از خاک پاکستان برای تجارت با چین و روسیه استفاده کند. ایران بهعنوان پُل زمینی بین پاکستان، چین و آسیای میانه، جایگاه راهبردی خود را بیشازپیش تثبیت میکند.»
علاوهبر این، شبکه تلویزیونی دولتی ایران «پرستیوی» به نقل از منابع غربی تاکید کرده که «با باز شدن کریدورهای جایگزین زمینی، زمان سفر تا مرز ایران از ۱۸ ساعت به تنها سه ساعت کاهش پیدا میکند و کریدور جدید پل زمینی بین بندر آبهای عمیق پاکستان و مرز ایران ایجاد میکند.»
رسانه پاکستانی «AAJ TV» (وابسته به چین) با اشاره به جزئیات فنی این کریدور مینویسد: «پاکستان پایانه مرزی گبد در مرز ایران را تحت نظام بینالمللی TIR عملیاتی کرده است. این توسعه به پاکستان اجازه میدهد تا از طریق ایران به بازارهای آسیای مرکزی دسترسی پیدا کند و مسیر سنتی افغانستان که بارها با اختلال روبهرو شده را دور بزند.» به گفته این رسانه، «از اکتبر سال گذشته، تنشهای مرزی و بسته شدنهای مکرر در مرز افغانستان، صادرات پاکستان به آسیای مرکزی را مختل کرده بود.»
پایگاه خبری ترکیهای «ینی شفق» (Yeni Şafak) نیز در تحلیل خود آورده است: «این کریدور که از طریق بندر گوادر (بخشی از کریدور اقتصادی چین-پاکستان) عبور میکند، نهتنها موفقیت راهبردی برای اسلامآباد و پکن به شمار میرود، بلکه به ایران اجازه میدهد تا در قبال عبور کالا از خاک خود، ضمن کسب درآمد ارزی و تقویت زیرساختهای مرزی، نقش هاب منطقهای خود را تثبیت کند.»
مزیتهای مقرراتی و عملیاتی TIR برای اقتصاد ایران
مهدی کریمی، کارشناس ترانزیت عضو ارشد اندیشکده ترانزیت در گفتوگو با خبرنگار ایمنا اظهار کرد: ابلاغ رسمی دستورالعمل «ترانزیت کالا ۲۰۲۶» از سوی پاکستان و تعیین شش کریدور جادهای از مبدأ بندرهای کراچی، گوادر و بندر قاسم به مقصد مرزهای تفتان و گبد، بهصرف یک اقدام دوجانبه نیست، بلکه این تصمیم، اقتصاد پنج کشور پاکستان، ایران، افغانستان، ازبکستان و ترکمنستان را بهطور همزمان تحت تأثیر قرار میدهد و هزینههای لجستیکی در کل منطقه را بازتعریف میکند.
وی افزود: وابستگی تاریخی کشورهای آسیای میانه به مسیرهای دریایی جنوبی از طریق تنگه هرمز و اقیانوس هند، همواره آنها را در معرض ریسکهای ژئوپلیتیکی و نوسانات تعرفهای قرار داده است، بنابراین فعال شدن کریدور زمینی ایران-پاکستان بهعنوان جایگزینی برای مسیر ترانسافغان که با نااطمینانیهای امنیتی روبهرو است، میتواند زنجیره تأمین اوراسیا را بهطور بنیادین متنوع سازد.
کارشناس ترانزیت گفت: تأثیر مستقیم این ابلاغیه بر زیرساختهای مرزی ایران، بهویژه در پایانههای تفتان و گبد، فوری و غیرقابل انکار است. بر اساس ضوابط جدید، بازرگانان موظف به ارائه تضمین بانکی معادل حقوق ورودی گمرکی هستند و عملیات کراساستافینگ یا تخلیه و بارگیری مجدد، تحت نظارت دقیق گمرک مجاز اعلام شده که این امر فشار تجهیزاتی بر گمرکات ایران را تا ۳۰ درصد افزایش خواهد داد.
کریمی تصریح کرد: در مقایسه با مسیرهای سنتی همچون دور زدن قاره آفریقا یا عبور از کانال سوئز، کریدور ایران-پاکستان حداقل ۱۵ روز زمان حمل را کاهش میدهد، با این حال ایران در رقابت با ترکیه و امارات برای تبدیل شدن به هاب ترانزیتی منطقه، نیازمند سرمایهگذاری سریعتری در نوسازی ناوگان جادهای و تسهیل فرایندهای گمرکی است تا مزیت موقعیت جغرافیایی خود را به مزیت اقتصادی واقعی تبدیل کند.
وی با اشاره به ابعاد حقوقی این توافق تاکید کرد: این اقدام در چارچوب قانون کنترل تجارت ۱۹۵۰ پاکستان و در امتداد توافقنامه حملونقل جادهای ایران و پاکستان در سال ۲۰۰۸ انجام شده است، در مقابل سیاستهای گذشته اسلامآباد بیشتر بر همکاریهای کلی متمرکز بود، اما اکنون با ابلاغیه الزامآور بیستوپنجم آوریل ۲۰۲۶ که بلافاصله لازمالاجرا شده، شاهد عبور از مرحله تفاهمنامه به مرحله بهرهبرداری عملیاتی هستیم.
کارشناس ترانزیت توضیح داد: در این میان، نقش بازیگران بزرگ منطقهای حیاتی است، چین بهعنوان سرمایهگذار اصلی بندر گوادر در قالب پروژه کمربند و راه، از گسترش کریدورهای خروجی این بندر به سمت ایران استقبال میکند. روسیه نیز که همواره بهدنبال مسیرهای جایگزین برای دسترسی به آبهای گرم است، میتواند از این کریدور برای ارتباط با بندرهای پاکستان و حتی بازارهای جنوب شرق آسیا بهره ببرد، مشروط به هماهنگی در تعرفههای ریلی با ایران.
کریمی بیان کرد: جزئیات فنی این کریدور نشان میدهد که نخستین محموله عملیاتی، شامل گوشت منجمد صادراتی پاکستان، بر پایه سازوکار بینالمللی TIR (مجوز حملونقل بینالمللی جادهای) به مقصد تاشکند جابهجا شده است، برای نمونه استفاده از دفترچه TIR امکان ترانزیت کالا از هشت مرز مختلف بدون بازرسی مجدد را فراهم میکند که بهطور متوسط ۴۰ درصد هزینههای گمرکی را کاهش میدهد.
وی تأکید کرد: گلوگاه راهبردی این زنجیره، نبود پیوستگی ریلی در نقطه مرزی تفتان و وضعیت نامناسب جاده ماهیرود-فراه در شرق ایران است. با این حال، تکمیل این محور ۱۱۷ کیلومتری با پیشرفت اعلامی ۹۳ درصد، مسیر ترانزیت کالا از بندرهای جنوبی ایران به افغانستان و آسیای میانه را بیش از ۴۰۰ کیلومتر کوتاهتر میکند. در غیر این صورت، نبود سرمایهگذاری روی این خلأها، ریسک تبدیل این کریدور به یک مسیر حاشیهای را افزایش میدهد.
کارشناس ترانزیت در پاسخ به این پرسش که کدام کشور بیشترین ضرر را از احیای این کریدور میبیند، گفت: بدون تردید، افغانستان بزرگترین بازنده این آرایش تازه است. مسیر ترانزیتی ترانسافغان که سالانه میلیونها دلار درآمد ترانزیتی برای کابل به همراه داشت، اکنون با دور زدن آن توسط کریدور ایران-پاکستان، به حاشیه رانده میشود. همزمان، کشورهای حاشیه خلیج فارس که متکی به ترانزیت دریایی کالا به آسیای میانه بودند، نیز با کاهش تقاضا روبهرو خواهند شد.
کریمی خاطرنشان کرد: شکلگیری این کریدور نیازمند همکاری جهانی برای استانداردسازی مقررات، تأمین مالی پروژههای زیرساختی مشترک و ایجاد صندوق بیمه حملونقل منطقهای است؛ اگر ایران و پاکستان بتوانند تجارت دوجانبه را از هدف فعلی ۵ میلیارد دلار فراتر ببرند و اتصال ریلی خود را تکمیل کنند، این الگو میتواند الهامبخش اتصال کریدور شمال-جنوب به جنوب شرق آسیا شود و معماری تجارت قارهای را برای دهههای آینده بازنویسی کند.
به گزارش ایمنا، از نگاه ناظران بینالمللی، گشایش شش کریدور رسمی از پاکستان به ایران، نقطه عطفی در معماری تجارت منطقهای است؛ معماری که پیشتر بر پایه ترانزیت دریایی طراحی شده بود، مجموعه گزارشهای رسانههای مطرح جهانی نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران با هوشمندی از فرصت محاصره دریایی آمریکا استفاده کرده و با تبدیل تهدید به فرصت، خود را به «پل زمینی» اتصال جنوب آسیا به اوراسیا و کریدور جایگزین تنشهای دریایی تبدیل کرده است. فعال شدن نظام TIR در مرز گبد و کاهش زمان ترانزیت به یکدهمِ مسیر دریایی، نهتنها ضربه مهلکی به تحریمهای آمریکا وارد کرده، بلکه توانایی چانهزنی تهران در میز مذاکره با قدرتهای بزرگ را دوچندان کرده است.
نظر شما