به گزارش خبرگزاری ایمنا از قم، نخستین روزهای ماه ذیالقعده، قم غرق در سروری عظیم است، شهر در این روزها چهرهای دیگر پیدا میکند، گویا آسمان دوباره به روزی بازگشته است که بانویی از تبار عصمت، پرده از جمال خود برداشت و نسیم حضورش در جغرافیای ایران وزیدن گرفت.
سالروز میلاد حضرت فاطمه معصومه (س)، تنها یک مناسبت تقویمی نیست، این روز برای قم روزی است که ریشههای هویت معنویاش دوباره در یادها شکوفه میزند، شهری که قرنهاست بار معنویت و علم را بر دوش دارد و بار دیگر در این روز به سرچشمهای نگاه میکند که تمام این شکوفاییها از اوست، بانویی که آمدنش قم را دگرگون و رفتنش آن را به پایتخت معنوی تشیع تبدیل کرد.
طلوع حضرت معصومه (س) در خانهای آکنده از نور و امامت بود، دختر امام موسیبنجعفر (ع) و خواهر امام رضا (ع) تنها عضوی از خاندان اهلبیت نبود؛ او وارث معرفتی ژرف، تربیتیافته دامان ولایت و بانویی در تراز بلندترین زنان علم و معنویت به شمار میرفت.
هرچند تاریخ از جزئیات تولد، سالشمار زندگی یا علت دقیق رحلت او سخن چندانی نگه نداشته است، اما همان اندکِ باقیمانده، تصویری روشن از جایگاه بزرگ او ارائه میدهد؛ بانویی که هرگز ازدواج نکرد، زیرا زندگی او در مسیر دیگری رقم خورده بود، مسیری برای دفاع از امامت، تبیین معارف و پیوند دادن دلهای مشتاق حقیقت به نور رهاییبخش آلالله.
ارادت علمای بزرگ شیعه نسبت به وجود مطهر بانوی کرامت زبانزد است، با این همه رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله خامنهای جایگاه تاریخی و اثر تمدنی این بانو را چنین توصیف میکنند: «این بانوی بزرگوار با حرکت خود در میان یاران ائمه (علیهمالسلام)، عبور از شهرها و پاشیدن بذر معرفت و ولایت در میان مردم، موجب شد این شهر به عنوان پایگاه اصلی معارف اهلبیت بدرخشد و انوار علم را به سراسر دنیای اسلام منتقل کند.» (۱۳۸۹/۷/۲۹)
هجرتی که تاریخ را تغییر داد
سفر حضرت معصومه (س) از مدینه به سوی ایران تنها سفری خانوادگی نبود، بر اساس گزارشهای معتبر تاریخی، ایشان به دعوت امام رضا (ع) راهی خراسان شدند، بعضی منابع همچون تاریخ قم این سفر را برپایه نامهای از امام رضا (ع) میدانند که خواهرشان را برای دیدار به خراسان فراخوانده بودند.
در روایتی از جوهرة الکلام که باقر شریف قرشی نقل کرده، آمده است که امام رضا (ع) خواهر خود را به سوی خویش فراخوانده بود؛ سفری که با بیماری حضرت در حوالی ساوه و سپس انتقال ایشان به قم به پایان رسید.
در اینباره حتی نقلهایی وجود دارد که میگویند «حضرت در ساوه مسموم شدند و شهادتشان در قم رقم خورد؛ دیدگاهی که مرحوم سید جعفر مرتضی عاملی بر آن تأکید دارد.»
از دو گزارش مشهور درباره سبب ورود ایشان به قم، یکی عنوان میکند که حضرت خود تقاضا کردند به این شهر بروند و دیگری که نویسنده تاریخ قم آن را معتبرتر دانسته است، بیان میکند که مردم قم با آگاهی از قدوم ایشان، کاروان را استقبال کردند و با احترام فراوان از بانو خواستند در این شهر بمانند.
البته قم پیش از ورود حضرت نیز شهری شیعی بود، اما نه شهری در مرکز توجه جهان اسلام؛ مهاجرت اشعریان که از ظلم حجاج و حکومتهای ستمگر گریخته بودند، بذر نخستین علاقه به اهلبیت را در این شهر کاشت.
آنها یاران صادق ائمه بودند؛ در رکاب امیرالمؤمنین در صفین جنگیدند و بعدها در قیام مختار حضور داشتند، محبت آنها به اهلبیت تا جایی بود که امام صادق (ع) آنان را از شیعیان حقیقی برشمردند و برای قم احترام خاصی قائل شده بودند.
حضرت آیتالله خامنهای درباره ریشههای دیرینه این پیوند میگویند: «شهر قم سابقه زیادی در پیروی و اتصال به اهلبیت دارد، شهری که هزار و دویست سال است بهعنوان شهر وابسته به اهلبیت شناخته میشود.»
این پیشینه سبب شد زمانی که حضرت معصومه (س) بیمار شدند، قم را بهعنوان پناه و قرارگاه آخرین روزهای زندگی برگزینند، شهری که با جان و دل در انتظار فرود آمدن خاندان ولایت بود.
۱۷ روزی که یک شهر را برای همیشه متحول کرد
حضرت معصومه (س) پس از ورود به قم در خانه موسی بن خَزْرَج اشعری اقامت کردند، تنها ۱۷ روز حضور این بانو کافی بود تا سرنوشت قم را برای همیشه دگرگون کند، روز رحلت ایشان، اختلافی میان خاندانهای بزرگ قم درگرفت که چه کسی شایستگی دفن این بانوی کریمه را دارد. روایت تاریخی صحنهای شگفت را ترسیم میکند « دو سوار نقابپوش که از دور ظاهر شدند، بدون سخن گفتن، نماز میت را بهجا آوردند و حضرت را در قبرستان بابِلان دفن کردند و سپس ناپدید شدند.»
فاضل لنکرانی احتمال داده است آن دو از اوصیای الهی یعنی امامان معصوم بوده باشند؛ از آن روز قم دیگر قمِ پیشین نبود و شهر از یک شهر دوستدار اهلبیت، به شهرِ حاملِ نور اهلبیت تبدیل شد.
روایتهای معتبری از امام صادق (ع)، امام کاظم (ع)، امام رضا (ع) و امام جواد (ع) نقل شده است که زیارت فاطمه دختر موسیبنجعفر را همسنگ ورود به بهشت دانستهاند، در زیارتنامه مشهور حضرت آمده است «یا فاطِمَةُ اشفَعی لی فِی الجَنّة، فإنّ لکِ عند اللهِ شأنًا من الشأن»
این زیارتنامه بهجز حضرت زهرا (س)، تنها برای حضرت معصومه (س) توسط معصومین نقل شده است و همین خود نشانی از عظمت ایشان دارد.
شهید آیتالله خامنهای در توصیف مقام او میگویند «ایشان امامزاده بلافصل است؛ دختر امام، خواهر امام، عمه امام، در زیارتنامهاش آمده: تو شفاعت کن که شأن بزرگی نزد خدا داری.»
علامه مجلسی نیز به حدیثی اشاره میکند که بر اساس آن همه شیعیان با شفاعت حضرت معصومه (س) وارد بهشت میشوند. محمدتقی شوشتری در قاموس الرجال مینویسد «در میان فرزندان امام کاظم (ع)، پس از امام رضا (ع) کسی همپای معصومه نیست.» شیخ عباس قمی نیز ایشان را برترین دختر موسیبنجعفر دانسته است.
بانویی که قم را از پناهگاه شیعه به پایتخت علمی تشیع رساند
پس از دفن حضرت معصومه (س)، شهر آرامآرام شکل دیگری پیدا کرد، ائمه (ع) شیعیان را به زیارت او ترغیب کردند و همین امر موجب شد موجی از علما و محدثان به قم مهاجرت کنند.
امام رضا (ع) درباره زائران قبر پدرشان امام کاظم (ع) و قبر خواهرشان حضرت معصومه، تنها با عبارت «له الجنة» سخن گفتهاند، امام جواد (ع) نیز همین تعبیر را تنها برای زائران پدرشان و برای زائران عمّهشان به کار بردهاند، هیچ شخصیت دیگری چنین جایگاهی ندارد.
محدثان بزرگی همچون ابراهیم بن هاشم، راوی ۱۶۰ صحابی امامان و حسین بن سعید اهوازی راوی ۵۸۶۶ حدیث در کافی به قم مهاجرت و حوزه حدیثی شیعه را در این شهر بنا کردند، قم که پیش از آن تنها پناهگاهی برای شیعیان تحت فشار بود، اکنون به مرکز تولید معرفت شیعی، تکیهگاه علمی و پایگاه فرهنگی تشیع تبدیل شده بود؛ همه اینها به برکت حضور بانویی بود که تنها ۱۷ روز در آن زیست.
معجزه استمرار نور؛ نقشی که در دوران معاصر نیز ادامه دارد
حسن رجبی، پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به نقش جریانساز هجرت حضرت معصومه (س) به خبرنگار ایمنا میگوید: اگر هجرت حضرت معصومه (س) را تنها یک واقعه فردی یا خانوادگی تلقی کنیم، تصویر دقیقی از تاریخ قم ترسیم نکردهایم.
وی میافزاید: ورود ایشان زمانی رخ داد که جامعه شیعی ایران در جستوجوی یک مرکز هویتی و معنوی بود؛ مرکزی که بتواند هم پناهگاه فکری و هم نقطه اتصال فرهنگی میان شیعیان پراکنده در ایران باشد، حضور کوتاه این بانو در قم همین نقش را ایفا کرد.
پژوهشگر تاریخ اسلام عنوان میکند: ایشان با قدمگذاری در این شهر، قم را از یک شهر بهنسبت کوچک و محلی به محور هویتساز تشیع تبدیل کردند، به تعبیر تاریخی این حضور، شهر را در مسیر تازهای قرار داد؛ مسیری که اندکی بعد با مهاجرت گسترده محدثان، فقیهان و راویان حدیث تکمیل شد.
رجبی ادامه میدهد: اگر امروز قم را بهعنوان مرکز علمی و معنوی تشیع میشناسیم، این هویت ریشه در همان ۱۷ روز پرمعنا دارد که تاریخ فرهنگی ایران را دگرگون کرد.
مریم علوی، جامعهشناس دینی با رویکردی اجتماعی-فرهنگی به جایگاه حضرت معصومه (س) نگاه میکند و به خبرنگار ایمنا میگوید: جایگاه حضرت معصومه (س) تنها در بُعد قدسی، زیارتی یا تاریخی خلاصه نمیشود؛ ایشان در واقع یک سرمایه اجتماعی و فرهنگی برای شهر قم به شمار میآیند.
وی اضافه میکند: شهری که محور هویتش یک بانوی عالم، مهاجر، پاسخدهنده به نیازهای دینی و پیونددهنده دلهای مردم با اهلبیت باشد، بهطور طبیعی ظرفیت تبدیل شدن به مرکزیت علمی و معنوی را پیدا میکند.
جامعهشناس دینی خاطرنشان می کند: این پدیده در تاریخ ادیان بسیار کمنظیر است؛ اینکه یک شهر، حول محور حضور یک زن عالم و فرهیخته، هویت تازهای بیابد و مسیر تمدنیاش تغییر کند.
علوی ادامه میدهد: قم نمونه بارز این تحول است؛ شهری که بر مدار یک بانوی نورانی شکل گرفت و همین محوریت، ساختار فرهنگی و اجتماعی آن را تا امروز شکل داده است.
به گفته این پژوهشگر، اگر امروز قم شهر علم، زیارت، معنویت و تولید اندیشه دینی شناخته میشود، این جایگاه را وامدار شخصیت و جایگاه حضرت معصومه (س) است؛ شخصیتی که نهتنها تقدس دینی، بلکه ظرفیتهای اجتماعی یک جامعه دینی را نیز در طول قرنها فعال کرده است.
آیتالله حائری یزدی، بنیانگذار حوزه بارها گفته بود که حضورش در قم و بنیانگذاری این حوزه به برکت وجود حضرت معصومه (س) بوده است، آیتالله بروجردی نیز درسها و مباحث خود را در کنار مضجع ایشان برگزار میکرد تا از برکت و توجه این بانو برخوردار باشد.
آیتالله مرعشی نجفی در خاطرات خود گفته است که بنا به خواب صادقانهای از امیرالمؤمنین (ع) برای دریافت توفیق زیارت حضرت زهرا (س) به قم مهاجرت کرده است تا به زیارت کریمه اهلبیت برسد، زیرا در این شهر درهایی از نور و رحمت گشوده است.
قم امروز به برکت حضرت معصومه (س)، مرکز ثقل معرفتی و فرهنگی تشیع است؛ شهری که حوزه علمیهاش اندیشه هزاران عالم را تربیت کرده و مسیر تاریخ معاصر را نیز تحتتأثیر قرار داده است.
میلاد حضرت فاطمه معصومه (س)، یادآوری تاریخی است از اینکه گاه حضور یک انسان چنان ژرف و اثرگذار است که یک شهر، یک مکتب و یک فرهنگ را متحول میکند و حضرت معصومه (س) با هجرت خود، قم را به شهر نور تبدیل کرد و با رحلت خویش، مسیری تازه برای گسترش معارف اهلبیت گشود.
امروز نیز قم در آیینه نام او میدرخشد، شهری که علم و عشق در آن به هم گره خورده است، شهری که هنوز هم زائران با شنیدن نام «کریمه اهلبیت» دلشان میلرزد و به امید شفاعت، آستانش را پناه میگیرند.
نظر شما