به گزارش خبرگزاری ایمنا، در نقشه اقتصاد جهانی معدود نقاطی به حیاتی بودن و حساسیت تنگه هرمز وجود دارد. این آبراه باریک که دروازه خلیج فارس محسوب میشود، تنها یک مسیر ترانزیتی نیست، بلکه یکی از اصلیترین شریانهای حیاتی ثبات و امنیت انرژی جهان به شمار میرود. روزانه میلیونها بشکه نفت خام و میعانات گازی از این گذرگاه عبور میکنند تا نیاز صنایع و حملونقل جهانی را تأمین کنند، اما اهمیت راهبردی تنگه هرمز فراتر از اعداد و ارقام صادرات نفت است و به قلب نظام مالی بینالمللی و معادلات قدرت گره خورده است.
این تنگه در مرکز مفهوم «پترودلار» قرار دارد، نظامی که در آن نفت با دلار آمریکا قیمتگذاری و معامله میشود. این سیستم که پس از شوکهای نفتی دهه ۱۹۷۰ تثبیت شد، به دلار آمریکا موقعیت بیهمتایی بهعنوان ارز ذخیره جهانی بخشید و ابزار نفوذ اقتصادی و سیاسی گستردهای در اختیار واشنگتن قرار داد. در حقیقت، پترودلار یکی از پایههای اصلی هژمونی اقتصادی ایالات متحده در قرن گذشته بوده است. با این حال، این نظام اکنون با پرسشهای بنیادینی روبهرو است. ظهور قدرتهای اقتصادی جدید، تلاش برای کاهش وابستگی به دلار و تحولات ژئوپلیتیک، همگی بر استحکام این سیستم تأثیر گذاشتهاند.
در این میان، ایران با دارا بودن خط ساحلی طولانی در شمال تنگه هرمز، از موقعیت کمنظیری برای اثرگذاری بر این معادله برخوردار است. این موقعیت ژئوپلیتیک به ایران این امکان را میدهد که نهتنها بر جریان فیزیکی نفت، بلکه بهطور بالقوه بر قواعد حاکم بر تجارت انرژی نیز تأثیر بگذارد. ایده مشروط کردن عبور نفتکشها از تنگه هرمز به استفاده از ارزهای جایگزین دلار، همچون یوان چین، نمونهای از این امکان است. هرچند عملیاتی کردن چنین طرحهایی در مقیاس بزرگ با چالشهای عمدههای همراه است، زیرا پترودلار تنها یک ابزار مبادله نیست، بلکه به شبکهای پیچیده از مؤسسات مالی، سیستمهای تسویهحساب، قراردادهای بیمه و عادات تجاری جهانی گره خورده است که تغییر آن نیازمند هماهنگی بینالمللی و ایجاد زیرساختهای مالی جدید است.
نکته حائز اهمیت دیگر، نقش تنگه هرمز در امنیت غذایی جهانی است. این آبراه، مسیر اصلی صادرات کودهای شیمیایی حیاتی همچون اوره و آمونیاک از تولیدکنندگان عمده در خلیج فارس به کشاورزان در سراسر جهان است. هرگونه اختلال در ترافیک این تنگه، بلافاصله زنجیره تأمین مواد مغذی خاک را تحت تأثیر قرار داده و میتواند به افزایش سریع قیمت مواد غذایی و تشدید ناامنی غذایی در بسیاری از کشورها بینجامد، بنابراین ثبات در تنگه هرمز نهتنها برای مصرفکنندگان انرژی، بلکه برای تولیدکنندگان محصولات کشاورزی در همه قارهها نیز امری ضروری است.
در فضای کنونی که منطقه شاهد تنشهای فزاینده و گسترش دامنه منازعات است، تنگه هرمز به کانونی برای نمایش قدرت و آزمون ارادههای سیاسی تبدیل شده است. اقدامات اخیر که نشاندهنده هدفگیری تأسیسات صنعتی و اقتصادی راهبردی است، بیانگر تحولی در روشهای تقابل است، جایی که اهداف اقتصادی بهعنوان اهرم فشار و ابزار انتقامجویی در نظر گرفته میشوند. این روند، آسیبپذیری اقتصاد جهانی را در برابر اختلالات ژئوپلیتیک در این نقطه حیاتی بیشازپیش آشکار میسازد.
بررسی ابعاد مختلف این موضوع، از سازوکار پترودلار تا پیامدهای اختلال در ترافیک تنگه، برای درک تحولات آتی اقتصاد سیاسی جهانی ضروری است. آینده نظم انرژی و شاید توازن قدرت بینالمللی، بهطور اجتنابناپذیری با سرنوشت این آبراه راهبردی گره خورده است.
در همین راستا با علی محمدی، کارشناس مسائل راهبردی گفتوگویی داشتیم که در ادامه مشروح آن را خواهید خواند.
ایمنا: تسلط بر تنگه هرمز چه تاثیری بر ارزش دلار و اقتصاد آمریکا دارد؟
محمدی: پترو دلار یعنی فروش نفت با دلار. این معادله در اول دهه ۱۹۷۰ میلادی توسط دارندگان عربی نفت، در ازای تامین امنیت شکل گرفت. خیانتی به همه بشریت که قیمتگذاری نفت را از دارندگان آن گرفت و در دستان استعمارگران قرار داد. موضوع فروش نفت با دلار، یکی از پایههای قدرت اقتصادی آمریکا است، زیرا دلار آمریکا را تقویت می کند.
هر کشوری که بتواند بر تنگه هرمز کنترل داشته باشد، تا اندازهای میتواند بر قواعد حاکم بر انرژی اثرگذار باشد. در این چارچوب، این ایده مطرح میشود که ایران بتواند عبور نفتکشها را مشروط کند بهعنوان مثال بگوید تنها کشتیهایی اجازه عبور دارند که معاملات آنها با ارزهایی غیر از دلار (همچون یوان) انجام شده باشد.
ایمنا: آیا این کار ممکن است؟
محمدی: بهصورت محدود و مقطعی، بله. یعنی ایران میتواند برای برخی کشورها یا مسیرها چنین شرطی بگذارد، بهویژه اگر کنترل عملی بر تنگه را حفظ کند و برخی مشتریان بزرگ (مثل چین و هند) نیز همراهی کنند، اما در مقیاس بزرگ و پایدار، کار بسیار سخت میشود، به این دلیل که پترودلار تنها یک شکل پرداخت ساده نیست، بلکه یک سیستم کامل جهانی است و بانکها، بیمه کشتیها، تسویه مالی و بازارهای بینالمللی همگی حول دلار شکل گرفتهاند، بنابراین دولتها نیز باید بپذیرند که به جای دلار (ابزار معمول تجارت جهانی)، همچون یوان بگیرند. تغییر این ساختار نیاز به همکاری چند قدرت بزرگ و زیرساخت مالی جایگزین دارد.
ایمنا: چنین تغییر ساختاری، نیازمند چه اقداماتی است؟
محمدی: مجموعهای از اقدامات لازم است از جمله همراهی کشورهایی همچون چین، هند یا روسیه، ایجاد سیستم مالی و بانکی غیردلاری، کنترل کامل و پایدار بر تنگه هرمز توافق با دولت عمان بهعنوان طرف دوم تنگه هرمز.
البته با کنترل بر تنگه هرمز و تعیین قواعد حاکم بر جریان انرژی در آن، شاید نتوان پترو دلار را بهطور کامل از بین برد، اما میتوان آن را تضعیف کرد. همانطور که اشاره شد، فروش نفت بر پایه دلار، بهدلیل امنیت اعراب شکل گرفت، اما هنگامی که این امنیت در مبدا تولید نفت و جریان ترانزیت نفت (تنگه هرمز) نتواند شکل بگیرد -که در این جنگ دیدیم نگرفت- کشورها برای کاهش ریسک، به سمت تنوعبخشی ارزی حرکت میکنند و سهم دلار در معاملات انرژی، بیشتر کاهش پیدا میکند، البته این روند بهمعنای فروپاشی فوری پترودلار نیست، اما به شکل ایجاد شکاف تدریجی در آن و افزایش نقش ارزهای جایگزین بروز پیدا میکند.
ایمنا: کنترل مسیر راهبردی تنگه هرمز چه تاثیری بر اقتصاد جهانی دارد؟
محمدی: بهطور معمول، تنگه هرمز را به نفت و در نهایت به گاز میشناسند در حالی که این مسیر، محل ترانزیت مواد راهبردی زیادی است از جمله مواد مربوطه به کشاورزی. خلیج فارس بیش از یکسوم صادرات اوره و حدود نیمی از صادرات گوگرد جهان را تأمین میکند.
بهعنوان نمونه، قیمت اوره در خلیج فارس ۱۳۰ دلار در هر تن و در آمریکا بیش از ۷۷٪ افزایش پیدا کرده است. آمونیاک در اروپا نیز حدود ۱۳۰ دلار رشد کرده و این یعنی هزینه تولید محصولات کشاورزی برای هند، اندونزی، برزیل، امریکا و استرالیا به شدت بالا رفته است. این افزایش ناشی از سه عامل اصلی است؛ بسته شدن مسیر حیاتی تنگه هرمز که حملونقل کود و انرژی را محدود کرده است. دوم اختلال در تولید و صادرات انرژی و کود بهدلیل جنگ و نگرانیهای امنیتی و سومین عامل کاهش صادرات چین و روسیه پیش از فصل کاشت بهاره که کمبود مواد مغذی را تشدید کرده است.
بنابراین با بستن تنگه هرمز توسط سربازان ملت ایران در نیروی دریایی، قیمتها تنها در پمپ بنزین یا بازار انرژی بالا نمیرود، هزینه تمام شده محصولات کشاورزی و غذا، بهزودی در سراسر جهان رشد کرده و این کود کشاورزی است که حکم طلا پیدا خواهد کرد.
ایمنا: تاثیر بسته شدن تنگه هرمز بر اقتصاد جهانی از چه زمانی مشخص خواهد شد؟
محمدی: اثر واقعی انسداد تنگه هرمز از ماه دوم به بعد شروع می شود. زمانی که اقتصاد جهانی همه تیرهای خود را از ذخایر نفتی، توئیت درمانیها و مدیریت کاذب بازارها توسط سرمایه داران جهانی، هدر داده است. به یاد داشته باشیم که مهمترین وعده اقتصادی ترامپ، کنترل تورم انرژی و تورم مواد غذایی است، بنابراین شورشها را در آمریکا بیشتر خواهیم دید. پس از حمله رژیم به انبار نفت تهران، عسلویه و نیروگاههای برق کشورمان، معادله «سر در برابر چشم» توسط نیروهای مسلح ایران «تثبیت» شد با این حال، برخی پس از حمله دشمن به دو صنعت فولاد ایران دچار تردید شدند. دیروز و امروز، ایران دوباره این معادله را به رخ کشید.
در گام اول انتقام از آمریکا، دو صنعت بزرگ فولادی مرتبط با آمریکا در منطقه مورد هدف موشکی و پهپادی قرار گرفتند، نخست کارخانه آلومینیوم امال (EMAL) در امارات: طولانیترین خط تولید آلومینیوم جهان. ظرفیت تولید سالانه: ۳.۱ میلیون تن و دوم سایت صنعتی الطویله متعلق به شرکت EGA: یکی از بزرگترین مراکز تولید آلومینیوم جهان. ظرفیت تولید سالانه: بیش از ۲.۵ میلیون تن که سهامداران و مدیریت اصلی این صنایع آمریکایی هستند.
گام دوم نیز انتقام از اسرائیل خواهد بود. اسرائیل صنایع فولاد قابل توجهی ندارد و بهطور عمده واردکننده است، بنابراین معادل آن اقدام باید صنعت فناوری و نوآوری فلزی و آلیاژی هدف قرار میگرفت.
پارک فناوری پیشرفته Gav‑Yam Negev Advanced Technologies Park مورد هدف موشکی قرار گرفت. این پارک بهطور عمده یک قطب فناوری پیشرفته و پژوهش و توسعه (R&D) است و میزبان شرکتهای نرمافزاری، فناوریهای سایبری، هوش مصنوعی، دادهکاوی، مخابرات، رباتیک، مواد مرکب پیشرفته و صنایع دانشمحور است.
نکته مهم اینکه شرکتهای موجود در این پارک، در زمینه آلیاژهای نوین و تکنولوژیهای پیشرفته فلزی نیز فعالیت دارند، بنابراین به سرباز سید مجتبی اعتماد کنید، زیرا درس انتقام و خار کردن دشمن را از سید علی مشق گرفتهاند.
نظر شما