به گزارش خبرگزاری ایمنا، حوادث و بحرانهای اجتماعی و طبیعی همواره بخشهایی از زندگی جوامع را تحت تأثیر قرار میدهد. رخدادهایی همچون سیل، زلزله، جنگ یا درگیریهای اجتماعی نهتنها بزرگسالان بلکه کودکان و نوجوانان را نیز در معرض پیامدهای روانی قرار میدهد. کودکان به دلیل ویژگیهای رشدی و محدودیت در تحلیل و تفسیر رخدادها، بیش از دیگران در برابر اخبار ناگوار آسیبپذیر هستند.
پاسخ کودکان به این رویدادها به عوامل متعددی از جمله میزان مواجهه با اخبار و تصاویر حادثه، سطح رشد شناختی کودک، نوع واکنش والدین و اطرافیان، میزان حمایت خانوادگی و اجتماعی و سطح مهارتهای سازگارانه و تابآوری آنان بستگی دارد.
در شرایطی که اخبار جنگ و بحران از طریق رسانههای مختلف در دسترس قرار دارد، نحوه مواجهه خانوادهها با این اخبار اهمیت دوچندان پیدا میکند. گفتوگو درباره موضوعات دشوار و حساسی مانند جنگ در محیط خانواده میتواند برای والدین چالشبرانگیز باشد، اما در عین حال مدیریت درست این گفتوگوها میتواند به کاهش اضطراب و نگرانی کودکان کمک کند، در همین راستا و برای بررسی بیشتر پیامدهای شنیدن اخبار ناگوار جنگ برای کودکان، شیوههای حفظ سلامت روانی آنان، راهکارهای کاهش استرس و روشهای افزایش انگیزه تحصیلی و تابآوری کودکان در شرایط بحران، با احسان کاظمی، دکترای تخصصی روانشناسی، پژوهشگر نمونه کشور و مشاور خانواده گفتوگویی انجام دادهایم که در ادامه میخوانید:
ایمنا: در شرایط فعلی، شنیدن اخبار ناگوار جنگ چه آسیبهایی میتواند برای کودکان در محیط خانواده ایجاد کند؟
کاظمی: در شرایطی که جامعه با بحران یا جنگ مواجه میشود، توجه خانوادهها به اخبار و تحولات افزایش پیدا میکند و بسیاری از افراد بهطور مداوم اخبار مربوط به درگیریها، بمباران مناطق مختلف و تحولات سیاسی را از طریق شبکههای تلویزیونی یا رسانههای دیگر دنبال میکنند. این وضعیت در زمان بحرانهای شدیدتر مانند جنگها بیشتر مشاهده میشود.
در چنین فضایی، کودکان نیز ناخواسته در معرض شنیدن و دیدن اخبار جنگ قرار میگیرند. نکته مهم این است که کودکان به دلیل تفاوتهای شناختی با بزرگسالان نمیتوانند اطلاعات را بهدرستی تحلیل و تفسیر کنند و همین مسئله باعث میشود اخبار ناگوار تأثیر عمیقتری بر ذهن و روان آنها بگذارد.
البته تأثیر اخبار تنها به شنیدن یا دیدن آن محدود نمیشود، بلکه واکنشهای هیجانی بزرگترها نیز نقش مهمی دارد. زمانی که والدین هنگام دیدن اخبار واکنشهای شدیدی مانند نگرانی، خشم یا اضطراب نشان میدهند یا پس از پایان خبرها ساعتها درباره آنها بحث و تحلیل میکنند، کودکان نیز تحت تأثیر همین فضای هیجانی قرار میگیرند.
در چنین شرایطی کودک علاوه بر تأثیر مستقیم اخبار، تحت تأثیر هیجانات والدین نیز قرار میگیرد و ممکن است احساساتی مانند ترس، نگرانی یا ناامنی را تجربه کند. این وضعیت میتواند به اختلال در مدیریت هیجانها منجر شود و در ادامه بر رفتار کودک نیز تأثیر بگذارد، از پیامدهای این وضعیت میتوان به کاهش تمرکز، اختلال در دقت، تغییر در رفتارهای روزمره و حتی تأثیر بر بازیهای کودک اشاره کرد. در واقع تداوم چنین فضایی در خانواده ممکن است سلامت روانی کودکان را با آسیب مواجه کند.
ایمنا: برای حفظ سلامت روحی و روانی کودکان در شرایط جنگی، خانوادهها باید به چه نکاتی توجه کنند؟
کاظمی: یکی از مهمترین نکات این است که کودکان نمیتوانند اخبار و اطلاعات مربوط به جنگ را مانند بزرگسالان تحلیل کنند. آنها ممکن است براساس شنیدهها و دیدههای خود سناریوهایی در ذهنشان بسازند که گاه حتی از واقعیت نیز ترسناکتر است.
در برخی خانوادهها گفتوگوهایی درباره کمبود مواد غذایی، احتمال قطع آب یا برق، یا نگرانیهای مربوط به آینده در حضور کودکان مطرح میشود. این نوع صحبتها میتواند اضطراب و نگرانی زیادی در ذهن کودک ایجاد کند.
همچنین بیان جزئیات مربوط به حملات، بمبارانها، تعداد کشتهها یا پیشبینی محل حملات بعدی در حضور کودکان، میتواند موجب افزایش ترس و دلهره در آنها شود. کودک این اطلاعات را بدون تحلیل منطقی دریافت میکند و ممکن است برداشتهای نادرستی از آن داشته باشد، به همین دلیل ضروری است خانوادهها هنگام گفتوگو درباره مسائل مربوط به جنگ، حضور کودکان را در نظر بگیرند و از بیان مطالبی که میتواند موجب ایجاد اضطراب در آنها شود، خودداری کنند.
ایمنا: خانوادهها در چنین شرایطی چگونه باید با کودکان رفتار کنند و چه تکنیکهایی برای کاهش استرس آنها وجود دارد؟
کاظمی: در بسیاری از خانوادهها تلویزیون بهطور مداوم برای دنبال کردن اخبار روشن است و کودکان نیز ناخواسته در معرض این اخبار قرار میگیرند. یکی از نخستین اقدامات این است که والدین زمان و نحوه دنبال کردن اخبار را مدیریت کنند، بهتر است هنگام بیداری کودکان، اخبار با صدای بلند پخش نشود و اگر بزرگسالان قصد دیدن اخبار دارند، واکنشهای هیجانی شدید نشان ندهند. همچنین از بحث، تحلیل یا پیشبینیهای طولانی درباره اخبار در حضور کودکان پرهیز کنند. کودکان بسیاری از اطلاعات محیط را به سرعت دریافت میکنند، اما توانایی تحلیل آنها را ندارند. بنابراین ممکن است در معرض «بمباران هیجانی» قرار بگیرند؛ یعنی حجم زیادی از نگرانیها و واکنشهای عاطفی بزرگسالان را دریافت کنند.
نکته مهم دیگر این است که بسیاری از این هیجانات ممکن است در همان زمان به رفتار تبدیل نشود و در ظاهر کودک واکنش خاصی نشان ندهد، اما این احساسات در ذهن او باقی بماند و در سالهای بعد به شکل آسیبهای روانی یا تروما بروز کند، به همین دلیل توصیه میشود والدین اخبار را کوتاه و محدود دنبال کنند و پس از آن فضای خانه را تغییر دهند؛ برای مثال شبکه تلویزیون را عوض کنند، تلویزیون را خاموش کنند یا فعالیت دیگری را آغاز کنند تا ذهن کودک از فضای خبر فاصله بگیرد.
ایمنا: رفتار والدین تا چه اندازه در کاهش نگرانی کودکان مؤثر است و چه جملاتی میتواند به آنها امید بدهد؟
کاظمی: رفتار والدین نقش بسیار مهمی در احساس امنیت کودکان دارد. زمانی که والدین آرامش خود را حفظ میکنند، کودک نیز احساس امنیت بیشتری خواهد داشت. بهتر است پس از شنیدن اخبار، فضای خانواده به سمت تعاملهای مثبت هدایت شود؛ برای مثال اعضای خانواده میتوانند با یکدیگر غذا بخورند، بازی کنند یا درباره موضوعات شاد و روزمره صحبت کنند. همچنین لازم است والدین از مطرح کردن اختلاف نظرهای سیاسی یا اجتماعی در حضور کودکان خودداری کنند. گاهی دیده میشود که در جمعهای خانوادگی پس از شنیدن اخبار، بحثهای طولانی و پرهیجانی شکل میگیرد که کودکان نیز شاهد آن هستند.
اگر کودک درباره جنگ یا اخبار مربوط به آن سؤال کرد، بهتر است والدین با صداقت و در عین حال با زبانی ساده پاسخ دهند. مهم است که به کودک اجازه داده شود درباره نگرانیهای خود صحبت کند و والدین بیشتر شنونده باشند.
بیان جملات امیدبخش میتواند به کاهش اضطراب کودک کمک کند؛ برای مثال میتوان گفت: «نگران نباش، این شرایط موقتی است و خیلی زود تمام میشود» یا «ما کنار تو هستیم و از تو مراقبت میکنیم».
همچنین لازم است خانوادهها از رفتارهای هیجانی مانند بردن کودکان به پشتبام برای تماشای موشکها یا هواپیماها خودداری کنند، زیرا حفظ امنیت جسمی و روانی کودکان بسیار مهمتر از چنین تجربههایی است.
ایمنا: برای افزایش انگیزه تحصیلی و تابآوری کودکان در شرایط جنگی چه توصیهای به خانوادهها دارید؟
کاظمی: در شرایطی که مدارس تعطیل میشوند و کودکان بیشتر زمان خود را در خانه سپری میکنند، نقش خانواده در ایجاد فضای مثبت و انگیزهبخش بسیار پررنگ میشود. انگیزه تحصیلی کودکان تنها به درس خواندن محدود نمیشود؛ بلکه لازم است در کنار فعالیتهای آموزشی، فرصت بازی، سرگرمی و تعامل نیز برای آنها فراهم شود. در واقع ایجاد انگیزه برای انجام فعالیتهای مختلف میتواند به تقویت انگیزه تحصیلی نیز کمک کند.
والدین نباید بهطور مداوم به کودکان درباره درس خواندن تذکر دهند یا آنها را تحت فشار قرار دهند؛ زیرا آموزش آنلاین و مجازی خود بهتنهایی میتواند فشار روانی ایجاد کند. بهتر است هنگام درس خواندن کودکان، والدین در کنار آنها حضور داشته باشند و در صورت نیاز به آنها کمک کنند. همچنین در این زمانها از دنبال کردن اخبار جنگ خودداری کنند تا تمرکز کودک دچار اختلال نشود. در شرایط بحرانی، مهمترین وظیفه خانوادهها حفظ آرامش و انتقال امید به کودکان است. اگر فضای خانه آرام و حمایتگر باشد، کودکان نیز میتوانند با تابآوری بیشتری با شرایط دشوار مواجه شوند و روند رشد تحصیلی و روانی خود را ادامه دهند.
نظر شما