به گزارش خبرگزاری ایمنا، در شهرهای مختلف ایران، سایه سنگین جنگ بر فراز بناهای تاریخی افتاده است و در اصفهان، میدان نقشجهان و عمارت باشکوه چهلستون که روزگاری آیینهای از هنر و معماری ایرانی بودند، اکنون آماج حملات هوایی قرار گرفتهاند. ستونهای سر به فلک کشیدهای که قرنها شاهد رقص نور و آب بودند، امروز در برابر رگبار آتش و ترکشها، زخمی و شکسته شدهاند و صدای انفجارها جایگزین سکوت شده و شکوه معماری و هنر در برابر خشونت جنگ، رنگ باخته است.
در سایر نقاط کشور نیز این غم و اندوه فراگیر است و شهرهای مختلفی با چهرهای ویران شده روبرو شدهاند. بناهای تاریخی که هر کدام روایتگر بخشی از هویت و تمدن کهن این سرزمین بودند، در برابر حملات بیامان آسیبپذیر بودند و با هر موشک، خاطرات هزاران ساله را با خود به زیر خاک میبرند و این ویرانی زخمی عمیق بر روح یک ملت است که میراثش را در آتش میبیند و هویت تاریخیاش در حال آسیب دیدن است.
دیدن چنین صحنههایی که در آن هنر دست استادکاران دیروز، قربانی بیرحمی امروز میشود، قلب هر ایرانی را به درد میآورد و حسرت روزگاران طلایی را در سینه زنده میکند و میراثی که قرار بود به نسلهای بعدی برسد، اکنون در آتش میسوزد.
میراث تاریخی و فرهنگی هر ملت، تنها مجموعهای از بناها، اشیاء یا محوطههای باستانی نیست، بلکه بازتابی از هویت، حافظه جمعی و سیر تمدنی جوامع انسانی به شمار میرود. این آثار در طول قرنها شکل گرفتهاند و روایتگر تاریخ، باورها، هنر و شیوه زندگی نسلهای گذشته هستند، از همین رو، حفاظت از میراث تاریخی و باستانی نهتنها یک مسئولیت ملی برای دولتها محسوب میشود، بلکه در سطحی گستردهتر به عنوان یک وظیفه مشترک جهانی مطرح است، زیرا نابودی هر اثر تاریخی، به معنای از دست رفتن بخشی از تاریخ مشترک بشریت خواهد بود.
در دهههای اخیر، جامعه بینالمللی بیش از گذشته به اهمیت صیانت از میراث فرهنگی پی برده است و این موضوع در قالب کنوانسیونها و معاهدات مختلف بینالمللی مورد توجه قرار گرفته است. ثبت برخی آثار در فهرست میراث جهانی نیز بیانگر آن است که ارزش و اهمیت این آثار فراتر از مرزهای ملی بوده و به کل جامعه جهانی تعلق دارد و به همین دلیل، حفاظت از چنین آثاری نه تنها بر عهده کشور میزبان، بلکه مسئولیتی مشترک میان دولتها، سازمانهای بینالمللی و حتی افکار عمومی جهانی تلقی میشود.
در کنار این رویکرد فرهنگی، حقوق بشر نیز به تدریج نقش مهمی در توجه به میراث تاریخی ایفا کرده است. حق برخورداری از فرهنگ و مشارکت در زندگی فرهنگی جامعه، یکی از حقوق بنیادین بشر شناخته میشود و این حق بدون حفظ و صیانت از میراث فرهنگی قابل تحقق نیست و در واقع، تخریب آثار تاریخی میتواند به نوعی آسیب به حقوق فرهنگی ملتها تلقی شود، زیرا چنین اقداماتی بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی جوامع را از میان میبرد.
اهمیت این موضوع زمانی دوچندان میشود که به شرایط مخاصمات مسلحانه و جنگها توجه کنیم؛ تاریخ نشان داده است که در بسیاری از درگیریها، آثار تاریخی و فرهنگی در معرض تخریب، غارت یا آسیبهای جدی قرار گرفتهاند و از همین رو، حقوق بینالملل بشردوستانه قواعد مشخصی را برای حمایت از میراث فرهنگی در زمان جنگ تدوین کرده است و طرفهای درگیر را ملزم میکند که از حمله به بناهای تاریخی، مذهبی و فرهنگی خودداری کنند.
در چنین چارچوبی، حفاظت از آثار تاریخی و به ویژه میراث ثبتشده در سطح جهانی، به یک موضوع مهم در حقوق بینالملل تبدیل شده است. این مسئله نهتنها به حفظ تاریخ و هویت ملتها کمک میکند، بلکه در تقویت گفتوگوی فرهنگی، احترام متقابل میان تمدنها و حتی حفظ صلح جهانی نیز نقش مؤثری دارد و بر همین اساس، بررسی ابعاد حقوقی صیانت از میراث تاریخی و محکومیت حمله به این آثار به ویژه در زمان جنگ، از جمله موضوعاتی است که در ادبیات حقوقی و بینالمللی مورد توجه جدی قرار گرفته است.
در همین راستا و پیرامون علت ضرورت داشتن صیانت از آثار تاریخی و میراث فرهنگی در حقوق بینالملل، جایگاهی که حقوق بشر برای حفاظت از میراث فرهنگی و آثار تاریخی قائل میشود و هر آنچه که قانون درباره تخریب آثار تاریخی و فرهنگی در زمان جنگ میگوید، با پریا آراسته، حقوقدان، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حوزه حقوق گفتوگویی داشتیم که شرح آن را در ادامه میخوانید.
ایمنا: چرا صیانت از آثار تاریخی و میراث فرهنگی و به ویژه آثار ثبت جهانی، در حقوق بینالملل یک ضرورت محسوب میشود؟
آراسته: میراث فرهنگی و تاریخی هر ملت بخشی از هویت، حافظه جمعی و تاریخ تمدن بشری محسوب میشود. از نگاه حقوق بینالملل، آثار تاریخی تنها متعلق به یک کشور نیستند، بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت به شمار میآیند و به همین دلیل جامعه جهانی حفاظت از این آثار را یک مسئولیت مشترک میداند و قواعد و معاهدات مختلفی برای صیانت از آنها تدوین کرده است.
یکی از مهمترین اسناد بینالمللی در این زمینه، کنوانسیون ۱۹۷۲ حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان یونسکو است که بر اساس آن، آثار دارای ارزش برجسته جهانی در فهرست میراث جهانی ثبت میشوند. این کنوانسیون تأکید میکند که حفاظت از چنین آثاری نه تنها وظیفه دولت میزبان، بلکه مسئولیت مشترک جامعه بینالمللی است.
از منظر حقوقی، نابودی یا آسیب رساندن به آثار تاریخی میتواند خسارتی جبرانناپذیر به فرهنگ و هویت بشری وارد کند. این آثار شواهدی از تمدنها، فرهنگها و تحولات تاریخی هستند و از بین رفتن آنها به معنای حذف بخشی از حافظه تاریخی بشر است و به همین دلیل حقوق بینالملل فرهنگی بر حفاظت حداکثری از این میراث تأکید دارد.
حفاظت از میراث فرهنگی با توسعه پایدار، گفتوگوی بین تمدنها و تقویت هویت فرهنگی ملتها نیز ارتباط مستقیم دارد، از این رو بسیاری از دولتها در قوانین داخلی خود نیز مقررات سختگیرانهای برای حفاظت از آثار تاریخی و باستانی وضع کردهاند.
ایمنا: حقوق بشر چه جایگاهی برای حفاظت از میراث فرهنگی و آثار تاریخی قائل شده است؟
آراسته: در نظام حقوق بشر بینالمللی، میراث فرهنگی به عنوان یکی از مؤلفههای مهم هویت فرهنگی انسانها شناخته میشود. بسیاری از اسناد حقوق بشری تأکید دارند که افراد و ملتها حق دارند از فرهنگ، تاریخ و میراث خود بهرهمند شوند و آن را حفظ کنند.
به عنوان مثال، ماده ۲۷ اعلامیه جهانی حقوق بشر و همچنین ماده ۱۵ میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بر حق مشارکت افراد در زندگی فرهنگی و بهرهمندی از دستاوردهای فرهنگی تأکید دارند، این حق بدون حفظ میراث فرهنگی و تاریخی قابل تحقق نیست.
در سالهای اخیر مفهوم حقوق فرهنگی در حقوق بشر گسترش یافته و حفاظت از میراث فرهنگی بخشی از این حقوق تلقی شده است و از این منظر، تخریب آثار تاریخی نه تنها آسیب به یک شیء فیزیکی، بلکه نقض حقوق فرهنگی ملتها و جوامع محسوب میشود.
به همین دلیل بسیاری از نهادهای بینالمللی مانند شورای حقوق بشر سازمان ملل تأکید کردهاند که دولتها موظفاند از میراث فرهنگی در برابر تخریب، قاچاق و نابودی حفاظت کنند، این مسئولیت در زمان صلح و جنگ هر دو وجود دارد.
ایمنا: در حقوق بینالملل بشردوستانه، تخریب آثار تاریخی و فرهنگی در زمان جنگ چه جایگاهی دارد؟
آراسته: حقوق بینالملل بشردوستانه که قواعد حاکم بر جنگ و مخاصمات مسلحانه را تنظیم میکند، حفاظت از میراث فرهنگی را یکی از اصول مهم خود میداند. در این چارچوب، تخریب عمدی آثار تاریخی و فرهنگی در بسیاری از موارد ممنوع و حتی جرم بینالمللی تلقی میشود.
یکی از مهمترین اسناد در این حوزه کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حمایت از اموال فرهنگی در صورت وقوع مخاصمه مسلحانه است. این کنوانسیون دولتها را ملزم میکند که در زمان جنگ از هدف قرار دادن آثار فرهنگی، بناهای تاریخی، موزهها و مراکز فرهنگی خودداری کنند.
بر اساس این کنوانسیون، طرفهای درگیر باید از استفاده نظامی از این مکانها نیز خودداری کنند، زیرا چنین استفادهای ممکن است آنها را به هدف نظامی تبدیل کند و در معرض تخریب قرار دهد، بنابراین مسئولیت حفاظت از این آثار بر عهده همه طرفهای درگیر است.
افزون بر این، پروتکلهای الحاقی کنوانسیونهای ژنو نیز بر ممنوعیت حمله به اماکن تاریخی، مذهبی و فرهنگی تأکید کردهاند و این قواعد نشان میدهد که حتی در شرایط جنگ نیز جامعه جهانی حفظ میراث فرهنگی را یک اصل بنیادین میداند.
ایمنا: آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی چه حمایتهای حقوقی ویژهای در سطح بینالمللی دارند؟
آراسته: آثاری که در فهرست میراث جهانی ثبت میشوند، دارای ارزش برجسته جهانی شناخته شدهاند و به همین دلیل تحت حمایت ویژه نظام بینالمللی قرار میگیرند. ثبت این آثار در فهرست جهانی به معنای شناسایی اهمیت آنها برای کل بشریت است.
بر اساس کنوانسیون میراث جهانی، دولتها موظفاند از این آثار حفاظت کنند، برنامههای مدیریتی برای آنها تدوین کنند و از هرگونه فعالیتی که موجب آسیب به آنها شود جلوگیری کنند. در صورت تهدید جدی، این آثار ممکن است در فهرست میراث در خطر قرار گیرند.
از سوی دیگر، سازمان یونسکو میتواند با ارائه کمکهای فنی، مالی و کارشناسی به کشورها در حفاظت از این آثار کمک کند، همچنین جامعه جهانی از طریق فشارهای دیپلماتیک و فرهنگی میتواند در برابر تهدیدات علیه این آثار واکنش نشان دهد.
در مواردی که آثار ثبت جهانی در اثر جنگ یا اقدامات عمدی تخریب شوند، این موضوع ممکن است به عنوان نقض تعهدات بینالمللی دولتها تلقی شود و حتی پیامدهای حقوقی و سیاسی در سطح بینالمللی به همراه داشته باشد.
ایمنا: آیا حمله به آثار تاریخی و فرهنگی در زمان جنگ میتواند جرم بینالمللی محسوب شود؟
آراسته: در بسیاری از موارد حمله عمدی به آثار تاریخی و فرهنگی میتواند به عنوان جرم جنگی شناخته شود، حقوق بینالملل کیفری در سالهای اخیر توجه ویژهای به حفاظت از میراث فرهنگی داشته است.
در اساسنامه دادگاه کیفری بینالمللی (رم)، حمله عمدی به ساختمانهای تاریخی، آثار هنری، بناهای مذهبی و مراکز فرهنگی که اهداف نظامی محسوب نمیشوند، به عنوان جرم جنگی شناخته شده است.
نمونه مهم اجرای این اصل، پرونده مربوط به تخریب بناهای تاریخی شهر تیمبوکتو در مالی است که در آن دادگاه کیفری بینالمللی فرد مسئول تخریب آثار تاریخی را محکوم کرد. این پرونده نشان داد که جامعه جهانی تخریب میراث فرهنگی را یک جرم جدی میداند.
بنابراین فرماندهان نظامی یا گروههایی که به عمد چنین حملاتی را انجام دهند ممکن است در برابر دادگاههای بینالمللی یا ملی تحت پیگرد قرار گیرند. این امر نشاندهنده اهمیت فزاینده حفاظت از میراث فرهنگی در نظام عدالت بینالمللی است.
ایمنا: طرفین درگیر در جنگ چه تعهداتی برای حفظ آثار تاریخی و فرهنگی دارند؟
آراسته: در زمان مخاصمه مسلحانه، همه طرفهای درگیر چه دولتها و چه گروههای مسلح متعهد به رعایت قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه هستند. یکی از مهمترین این تعهدات، حفاظت از اموال فرهنگی و تاریخی است.
طرفین جنگ باید از هدف قرار دادن آثار فرهنگی خودداری کنند و همچنین از استفاده نظامی از این مکانها اجتناب کنند. این امر شامل بناهای تاریخی، موزهها، کتابخانهها، آثار هنری و محوطههای باستانی میشود.
علاوه بر این، دولتها موظفاند پیش از وقوع جنگ نیز تدابیر حفاظتی لازم را اتخاذ کنند، مانند ثبت و شناسایی آثار، ایجاد برنامههای حفاظتی و آموزش نیروهای نظامی درباره اهمیت میراث فرهنگی.
در صورت نقض این تعهدات، دولتها ممکن است با مسئولیت بینالمللی مواجه شوند و افراد مسئول نیز ممکن است به دلیل ارتکاب جرایم جنگی تحت تعقیب قرار گیرند و این قواعد نشان میدهد که حفاظت از میراث فرهنگی حتی در سختترین شرایط نیز یک الزام حقوقی است.
ایمنا: چرا جامعه جهانی تخریب میراث فرهنگی را تهدیدی علیه صلح و هویت بشری میداند؟
آراسته: میراث فرهنگی نه تنها بازتاب تاریخ یک ملت، بلکه بخشی از هویت و حافظه مشترک بشریت است و تخریب این آثار میتواند پیامدهای فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی گستردهای داشته باشد. در بسیاری از موارد، نابودی آثار تاریخی با هدف از بین بردن هویت فرهنگی یک ملت یا گروه انجام میشود که این اقدام میتواند به تشدید تنشهای قومی و فرهنگی و حتی استمرار درگیریها منجر شود.
به همین دلیل سازمانهای بینالمللی بارها اعلام کردهاند که حفاظت از میراث فرهنگی میتواند به تقویت صلح، گفتوگوی میان فرهنگها و احترام متقابل میان ملتها کمک کند و از این منظر، صیانت از این آثار بخشی از تلاش برای حفظ صلح جهانی محسوب میشود.
جامعه جهانی معتقد است که میراث فرهنگی سرمایهای غیرقابل جایگزین برای نسلهای آینده است و حفاظت از آن نه تنها یک مسئولیت حقوقی، بلکه یک وظیفه اخلاقی در برابر تاریخ و بشریت به شمار میرود.
نظر شما