به گزارش خبرگزاری ایمنا از زنجان، در میان کوچهپسکوچههای کهن و خاطرهانگیز زنجان، جایی در گودی تاریخی «باباجمال چوقوری»، بنایی آرام و استوار قد برافراشته که سالهاست روایتگر قصه آب، سنگ و زندگی است؛ رختشویخانه زنجان نه فقط یک اثر معماری، بلکه سندی زنده از فرهنگ اجتماعی، همدلیهای زنانه و نبوغ مهندسی ایرانی در بهرهگیری هوشمندانه از طبیعت به شمار میرود.
این مجموعه کمنظیر که در سال ۱۳۴۷ هجری قمری و در یکی از پرتراکمترین بافتهای مسکونی شهر احداث شد، نمونهای شاخص از معماری کاربری عمومی در ایران است؛ معماری که کارکرد، زیبایی، اقلیم و نیاز اجتماعی را در پیوندی هوشمندانه به هم رسانده است.
در روزگاری که امکانات شهری محدود بود و جریان آب قنات سرمایهای حیاتی محسوب میشد، رختشویخانه با اتکا به قنات «قلعچه حاجی میربهاءالدین» شکل گرفت؛ فضایی سرپوشیده با طاقها و تویزههای استوار، حوضچههای سنگی منظم و مخزنی عظیم که آب را در خود جای میداد و امکان شستوشوی جمعی را فراهم میکرد. اما اهمیت این بنا تنها در ابعاد مهندسی و سازهای آن خلاصه نمیشود؛ اینجا میدان تعاملات اجتماعی، انتقال تجربهها، شکلگیری دوستیها و بازتاب بخشی از هویت زنانه جامعه شهری بود.
زنان شهر در سایه این طاقهای بلند، نهتنها رخت میشستند، بلکه روایتها، مهارتها و سنتها را از نسلی به نسل دیگر منتقل میکردند؛ میراثی ناملموس که امروز بخشی جداییناپذیر از هویت فرهنگی زنجان محسوب میشود.
رختشویخانه، جلوهای کمنظیر از معماری کاربردی است؛ بنایی که با درک دقیق شرایط اقلیمی و جغرافیایی، در گودی زمین ساخته شد تا هم از جریان طبیعی آب بهره گیرد و هم در برابر سرمای زمستانهای زنجان مقاوم باشد. طراحی ستونهای قرینه، تراس مدیریتی مشرف بر فضای شستوشو، شبکه دقیق هدایت و تخلیه آب و استفاده از سنگهای تراشخورده در ساخت حوضچهها، همگی نشان از برنامهریزی سنجیده و مهندسی پیشرفته آن دوران دارد. همین ویژگیها سبب شده است که این مجموعه بهعنوان تنها بنای جهان با کاربری اختصاصی رختشویی بانوان شناخته شود؛ عنوانی که بر ارزش جهانی و کمنظیر آن تأکید میکند.
صدای جاری تاریخ در باباجمال چوقوری
سید میکائیل موسوی، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان درباره این مجموعه به خبرنگار ایمنا میگوید: رختشویخانه زنجان فرصتی برای آشنایی بازدیدکنندگان با فرهنگ، آداب و رسوم، لباسها، ابزار و وسایل زندگی زنان و مردان منطقه و انتقال میراث ملموس و ناملموس گذشته است.
وی با اشاره به اینکه امروزه این بنای تاریخی یکی از مهمترین موزههای استان زنجان به شمار میآید و به حفظ و معرفی هویت فرهنگی این شهر کمک میکند، میافزاید: در حال حاضر در کنار این مجموعه یک بازارچه نیز شروع به کار کرده است.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان با بیان اینکه این بنای تاریخی در سال ۱۳۴۷ هجری قمری و در یکی از مناطق پرتراکم و مسکونی شهر زنجان احداث شده است، اضافه میکند: رختشویخانه در گذشته محل مراجعه زنان شهر برای شستوشوی لباسها بود و نقش مهمی در زندگی اجتماعی آن دوران ایفا میکرد.
وی تصریح میکند: محل احداث این بنا در گذشته به دلیل جمع شدن هرزآبهای سطحی، «باباجمال چوقوری» به معنای «گودال باباجمال» نامیده میشد، با این حال، انتخاب همین موقعیت جغرافیایی بعدها زمینه ساخت یکی از شاخصترین بناهای خدماتی – اجتماعی شهر را فراهم کرد.
موسوی با تأکید بر ضرورت نگاه ویژه به این مجموعه تاریخی میگوید: با برنامهریزی مناسب و معرفی بهتر ظرفیتهای آن، میتوان جذابیت رختشویخانه را برای گردشگران داخلی و حتی بازدیدکنندگان خارجی افزایش داد.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان همچنین با اشاره به مطالعات انجامشده درباره زیرساختهای گردشگری استان میافزاید: آمادهسازی و تقویت زیرساختها در سطح استان میتواند بستر لازم برای جذب سرمایهگذاران و توسعه فعالیتهای گردشگری را فراهم کند.
وی ادامه میدهد:، رونق صنعت گردشگری و بهرهگیری بهینه از ظرفیتها و امکانات موجود، امروزه به یکی از اولویتهای اصلی کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه تبدیل شده و توجه به این حوزه میتواند نقش مهمی در رشد اقتصادی و ایجاد اشتغال ایفا کند.
نبرد با رطوبت برای نجات تنها رختشویخانه بانوان جهان
مسعود بیاتمنش، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار زنجان با اشاره به مشکلات بنای تاریخی و منحصربهفرد رختشویخانه زنجان به خبرنگار ایمنا میگوید: بخش عمده آسیبهای این مجموعه ناشی از نفوذ آب و رطوبت است و رفع کامل این معضل، نیازمند احیای قناتهای ضلع شرقی بناست.
وی میافزاید: این مشکل در پی ناکارآمدی شبکه انتقال آب و آسیبدیدگی کانالهای دفع آبهای سطحی و نزولات آسمانی در محدوده بنا به وجود آمده و همین مسئله موجب افزایش رطوبت در سازه شده است.
معاون عمرانی استاندار زنجان با بیان اینکه بالا آمدن سطح آب در محدوده سعدیوسط، محل استقرار موزه رختشویخانه، موجب نفوذ و بالا آمدن آب در این بنا شده است، تصریح میکند: این وضعیت به سازه تاریخی آسیب وارد کرده و موضوع بهصورت جدی در دستور کار مسئولان استانی برای پیگیری و رفع مشکل قرار دارد.
وی با اشاره به اینکه بنای رختشویخانه زنجان به عنوان تنها بنای با کاربری اختصاصی رختشویی بانوان در جهان شناخته میشود ، میگوید: نیازمند توجه ویژه برای حفظ، مرمت و رفع اساسی مشکلات رطوبتی است تا این میراث ارزشمند برای نسلهای آینده صیانت شود.
بیاتمنش همچنین با اشاره به موضوع فرونشست خاک در محدوده این بنا میافزاید: نشت و بالا آمدگی آبهای زیرسطحی موجب سست شدن بستر خاک و ایجاد گودالهایی در اطراف بنا شده که تهدیدی جدی برای استحکام سازه محسوب میشود.
وی با اشاره به اینکه رختشویخانه زنجان در قلب شهر و در محله عباسقلیخان واقع شده است، اضافه میکند: این بنا با معماری خاص و مخزن بزرگ آب که در گذشته از طریق قنات تأمین میشده، طراحی شده بود اما ورود بیرویه آبهای زیرسطحی، برخلاف سازگاری اولیه بنا با آب، موجب تضعیف ساختار آن شده است.
به گزارش ایمنا، رختشویخانه زنجان تنها یک بنای تاریخی در بافت قدیمی زنجان نیست؛ این مجموعه آیینهای از هویت جمعی، مهندسی هوشمندانه و فرهنگ زیسته مردمانی است که آب را محور زندگی خود قرار داده بودند. صیانت از این اثر کمنظیر، تنها یک اقدام عمرانی یا مرمتی نیست، بلکه پاسداشت حافظه تاریخی شهری است که در طاقها، سنگها و جریان قنات آن جاری است.
امروز که چالشهایی چون نفوذ رطوبت و آسیبهای زیرسطحی، استحکام این میراث جهانی را تهدید میکند، بیش از هر زمان دیگری نیازمند عزم جدی، برنامهریزی علمی و همافزایی دستگاههای مسئول هستیم تا این سرمایه فرهنگی برای نسلهای آینده محفوظ بماند، رختشویخانه زنجان میتواند همچنان روایتگر پیوند آب، معماری و زندگی باشد؛ به شرط آنکه نگاه ما به آن، نگاهی آیندهنگر و مسئولانه باشد، نه صرفاً نوستالژیک.
نظر شما