دستیابی به هدف پسماند صفر با اقتصاد چرخشی

به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، برنامه «کاهش میزان استفاده، بهره‌برداری مجدد، بازیافت و بازیابی مواد» به‌طور فزاینده‌ای در دستور کار سیاسی شهرهای سراسر جهان قرار گرفته است. مدیریت مؤثر پسماند تنها شامل جداسازی زباله برای بازیافت نیست، بلکه رویکردهای مختلف و استفاده جدید از فناوری‌ها را در بر دارد که در شهرهای گوناگون به شیوه‌های مختلف انجام می‌شود. برای مثال سانفرانسیسکو که فرایند بازیافت را از سال ۱۹۸۹ آغاز کرده است، موفقیت خود را بر اساس فرهنگ ایجاد و افزایش آگاهی مردم از محیط زیست می‌داند که موجب کاهش ۸۰ درصدی میزان پسماند ارسالی به کارخانه‌های بازیافت شده است. دستاوردهای بازیافت در شهری هم‌چون سئول نیز نتیجه اقدامات سخت‌گیرانه‌تر و نرخ بازیافت در آن بیش از ۶۰ درصد است. ساکنان این شهر بر اساس میزان زباله‌های آلی که تولید می‌کنند، مالیات می‌پردازند.

مدل‌های کسب‌وکار چرخشی ثابت می‌کنند که چگونه یک استراتژی تجاری مناسب دسترسی به بازارهای جدید را تسهیل، راه‌حل‌های نوآورانه را هدایت می‌کند و هزینه‌های تولید را کاهش می‌دهد. برای مثال، شهر ساحلی عقبه در اردن، از رویکرد اقتصاد چرخشی برای تبدیل زباله به فرصت استفاده می‌کند. این شهر که روزانه حدود ۱۵۰ تن زباله جامد تولید می‌کند، طی پروژه‌ای که به تصویب سازمان ملل و اتحادیه اروپا رسیده است، متعهد به کاهش این ارقام شد. اولین اقدام در این پروژه، تقویت فرایند بازیافت و بهینه‌سازی منابع در هتل‌ها بود که علاوه بر مزیتی که برای کاهش تولید پسماند داشت، منجر به ایجاد شغل برای اعضای آسیب‌پذیر جامعه شد.

سیستم‌های تفکیک زباله از مبدأ در تمام هتل‌ها نصب و آموزش‌های لازم به کارکنان ارائه شد تا تفکیک و بازیافت به صورت مؤثر انجام شود. به‌علاوه، فرایندهای مصرف منابع مانند آب، انرژی و مواد مصرفی در هتل‌ها با رویکرد بهینه‌سازی مدیریت شد تا بازیافت آب و استفاده مجدد از آن ارتقا پیدا کند. از سوی دیگر، این پروژه با هدف توانمندسازی اجتماعی، گروه‌های آسیب‌پذیر جامعه، همچون زنان سرپرست خانوار و افراد کم‌درآمد را وارد چرخه مدیریت پسماند کرد. آموزش‌های تخصصی برای این افراد فراهم شد تا بتوانند در بخش‌های مختلفی از جمله جمع‌آوری، تفکیک و بازیافت مواد مشغول به کار شوند.

اقدامات دیگری که صورت گرفت شامل بهبود زیرساخت‌های دفع و بازیافت زباله از طریق تجهیز مراکز جمع‌آوری به فناوری‌های نوین بود. این تجهیزات اجازه داد مواد ارزشمند از زباله جدا شود و برای تولید محصولات جدید مورد استفاده قرار گیرند که به کاهش حجم زباله‌های دفنی کمک کرد. بخشی از پروژه به ارتقای اگاهی جامعه اختصاص یافت به‌طوری‌که کمپین‌ها و آموزش‌های عمومی به شهروندان و کسب‌وکارها آموزش داد تا اهمیت تفکیک زباله و کاهش مصرف مواد را درک کنند و مشارکت فعال‌تری در فرایندهای اقتصاد چرخشی داشته باشند.

ابتکارات قابل‌توجهی نیز در این زمینه در کشورهای شمال اروپا وجود دارد، برای مثال کشور سوئد سیستم مالیاتی خود را اصلاح کرد تا قیمت تعمیر اقلام مستعمل را کاهش دهد. این کشور همچنین دارای سیستمی است که پول قوطی‌ها و بطری‌های خالی را به مردمی می‌دهد که آن‌ها را به فروشنده باز می‌گردانند و به این ترتیب هزار و ۸۰۰ میلیون قوطی و بطری در سال برای استفاده مجدد بازیابی می‌شود.

شهر برگن در نروژ، به دلیل سیستم جمع‌آوری زباله وکیوم، متمایز از دیگر شهرها است. این سیستم زباله‌ها را از طریق اجزای مختلف متشکل از لوله‌های زیرزمینی، دستگاه‌های متصل، ابرداده‌ها و هوش مصنوعی مدیریت و بازیافت می‌کند.

با این حال میزان بازیافت و استفاده مجدد در سایر شهرهای جهان وضعیت متفاوتی دارد و حتی بسیار اندک است. طبق گزارش بانک جهانی، در کشورهای کم‌درآمد که به جز صربستان بقیه در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین قرار دارند، تنها چهار درصد زباله‌ها بازیافت می‌شود. مدیریت ضعیف پسماند در این کشورها، تهدیدی برای سلامت انسان و محیط زیست به شمار می‌رود.

بانک جهانی به‌منظور مبارزه با این وضعیت، برنامه‌ای برای تأمین مالی سیستم‌های مدیریت پسماند این کشورها ارائه کرده است. در ادامه به معرفی چند نمونه از راه‌حل‌های اقتصاد چرخشی می‌پردازیم که به مدیریت صحیح و بهینه پسماند کمک می‌کند.

سیستم پیش‌پرداخت و برگشت قوطی‌ها و بطری‌های نوشیدنی؛ دانمارک

دانمارک در سال ۲۰۲۱، با بازیافت ۱.۹ میلیارد قوطی و بطری برای استفاده مجدد، میزان بازگشت و استفاده مجدد از بسته‌بندی خود را به ۹۳ درصد رساند که تا حد زیادی حاصل اجرای سیستم سپرده و بازگشت دانمارکی بود. این سیستم برگشت چرخشی رایج، امکان تحویل ظروف نوشیدنی مصرف‌شده را در سوپرمارکت‌ها و کیوسک‌های موجود در خیابان‌های سراسر دانمارک مهیا می‌کند و در ازای آن مبلغی به مصرف‌کنندگان پرداخت می‌شود.

این سیستم به‌نوعی اقتصاد چرخشی محسوب می‌شود، زیرا تولید قوطی از مواد بازیافتی ۹۵ درصد انرژی کمتری نسبت به مواد اولیه مصرف می‌کند. بازیافت قوطی‌ها به این معنی است که بوکسیت کمتری برای تولید آلومینیوم استخراج و استفاده می‌شود و از این طریق آسیب کمتری به محیط زیست می‌رسد. همکاری مؤثر بین تولیدکنندگان، مصرف‌کنندگان و سیستم بازگشت دانمارکی نرخ بازگشت را بسیار افزایش داده است. این سیستم می‌تواند به‌عنوان یک منبع الهام‌بخش برای افزایش نرخ بازیافت و حمایت از اقتصاد چرخشی، به‌ویژه برای رسیدن به هدف اتحادیه اروپا برای جمع‌آوری ۹۰ درصد بطری‌های پلاستیکی تا سال ۲۰۲۹ عمل کند.

پروژه مسکن اجتماعی چرخشی؛ دانمارک

صنعت ساختمان مسئول مقدار قابل‌توجهی از انتشار جهانی دی‌اکسید کربن نزدیک به ۳۹ درصد است و همین امر نیاز به یک رویکرد چرخشی برای ساخت و ساز و طراحی را ضروری می‌کند. یکی از راه‌های انجام این کار، بازیابی یا استفاده مجدد از مصالح ساختمانی است که طول عمر و قابلیت استفاده مجدد آن‌ها را به حداکثر می‌رساند. نمونه بارز این راه‌حل، پروژه مسکن چرخشی در شمال شهر آرهوس دانمارک است که ۹۰ درصد مصالح ساختمانی آن را می‌توان جدا کرد و مجدد مورد استفاده قرار داد یا بدون از دست دادن ارزش به فروش رساند.

این پروژه ساختمانی علاوه بر استفاده از بتن و سیمان به‌عنوان مصالح اصلی ساختمان، با استفاده از مواد جایگزین، ردپای دی‌اکسیدکربن خود را به حداقل رسانده است. از جمله این مواد می‌توان به چوب‌پنبه و روزنامه‌های قدیمی برای نمای ساختمان یا گیاهانی مانند علف مارماهی و گرانول به‌منظور عایق‌کاری ساختمان اشاره کرد. لاستیک‌های ماشین مستعمل نیز برای ساخت کفپوش آن به کار رفته است.

این ساختمان اولین مسکن چرخشی جهان است که می‌تواند آموخته‌های ارزشمندی را در مورد نحوه عملکرد ساختمان‌های چرخشی در زندگی روزمره و راهی برای کاهش ردپای کربن در بخش ساخت‌وساز به شهرهای دیگر ارائه دهد. تخمین زده می‌شود که استفاده از رویکرد چرخشی در صنعت ساختمان تا سال ۲۰۵۰، انتشار دی‌اکسید کربن را تا ۳۸ درصد کاهش دهد.

بازیافت چمن مصنوعی؛ هلند

ری-مچ (Re-Match) اولین ثبت اختراع در جهان است و از فناوری پیشرفته برای جداسازی چمن مصنوعی فرسوده به اجزای خام و تمیز استفاده می‌کند که می‌تواند مجدد در صنعت چمن یا سایر صنایع مورد استفاده قرار گیرد یا بازیافت شود. این اختراع قادر است هر قسمت از چمن مصنوعی فرسوده را به دانه‌های لاستیکی، ماسه و الیاف پلاستیکی جدا کند و تقریباً صددرصد مواد را بازیافت کند یا برای استفاده مجدد آماده سازد. Re-Match اکنون با استفاده از فناوری‌های نوین موفق شده است محصولات بازیافتی خود را در نخ‌های چمن مرغوب، پنل‌های آکوستیک و دیگر محصولات مشابه استفاده کند. هر زمین چمن مصنوعی که با استفاده از این فناوری بازیافت می‌شود، نسبت به سوزاندن زمین فرسوده که معادل سوزاندن ۱.۴ میلیون کیسه پلاستیکی یا ۲۵۰ تن زباله است، با کاهش ۴۰۰ تنی، کمتر از ۲۰ تن دی‌اکسید کربن در هر زمین تولید کند.

بازیافت پره‌های توربین بادی؛ دانمارک

توربین‌های بادی اولیه در حال رسیدن به پایان عمر خود هستند و هرچند بعضی از آن‌ها قابلیت تعمیر و نوسازی دارند، اما بیشتر توربین‌ها در سال‌های آینده از رده خارج خواهند شد. برای مقابله با این مشکل، یک پروژه نوآوری دانمارکی متعهد شده است که راهی پایدار برای دفع توربین‌های بادی با توجه به محیط زیست، سلامت و ایمنی کارگران پیدا کند و تا به امروز پیشرفت قابل‌توجهی در این مسیر به دست آورده است.

این پروژه تکنولوژی پیشرفته‌ای را توسعه داده که موفق به استخراج الیاف شیشه‌ای با کیفیت بسیار بالا از پره‌های توربین‌های بادی بلند ۳۷ متری شده است؛ پره‌ها از مواد کامپوزیتی مبتنی بر الیاف شیشه‌ای ساخته شده‌اند و یکی از چالش‌های بزرگ در بازیافت توربین‌ها به شمار می‌روند. پس از تأیید کیفیت و خواص مکانیکی الیاف شیشه‌ای استخراج شده و اطمینان از حفظ ویژگی‌های فنی مورد نیاز، این الیاف دوباره در فرایندهای ذوب و تولید به کار گرفته می‌شوند. استفاده مجدد از این مواد در تأسیسات دیگر باعث کاهش چشمگیر ضایعات کامپوزیتی و مصرف اولیه مواد خام می‌شود و ضمن حفظ منابع طبیعی، به بهبود کارایی و کاهش هزینه‌های هر دو صنعت (تولید انرژی بادی و صنایع مرتبط با مواد کامپوزیتی) کمک می‌کند.