به گزارش خبرگزاری ایمنا، دهه فجر، تنها یادآور پیروزی یک انقلاب سیاسی نیست، این ایام نقطه عطفی در تحول نگاه به «شهر» و «زندگی شهری» در ایران به شمار میرود، پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، شهرها بیشتر بر پایه الگوی تمرکزگرایانه، نابرابر و مبتنی بر منافع گروههای خاص توسعه مییافتند، الگویی که دسترسی عادلانه شهروندان به خدمات، زیرساختها و فضاهای عمومی را به حاشیه میراند، اما انقلاب اسلامی با تغییر رویکرد حکمرانی، شهر را از یک کالای طبقاتی به یک حق عمومی تبدیل کرد.
در دهههای پیش از انقلاب، توسعه شهری بیشتر در مناطق برخوردار و مرکزی متمرکز بود و محلات حاشیهای، با کمبود شدید خدماتی همچون حملونقل عمومی، فضای سبز، زیرساختهای بهداشتی و آموزشی روبهرو بودند، بسیاری از تصمیمهای شهری بدون مشارکت مردم و تنها از بالا به پایین گرفته میشد، نتیجه این روند، گسترش نابرابری فضایی و شکاف اجتماعی در شهرها بود.
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، مفهوم عدالت اجتماعی به یکی از ارکان اصلی سیاستگذاری کشور تبدیل شد و این نگاه بهطور مستقیم در مدیریت و توسعه شهری نیز نمود پیدا کرد، گسترش خدمات عمومی، توسعه شبکههای حملونقل همگانی، توجه به محلات کمبرخوردار و ایجاد زیرساختهای شهری در نقاطی که سالها از چرخه توسعه خارج مانده بودند، از نخستین جلوههای این تحول بود.
در شهر اصفهان، همچون بسیاری از کلانشهرهای کشور، آثار این تغییر رویکرد بهوضوح قابل مشاهده است، توسعه خطوط اتوبوسرانی و مترو، افزایش سرانه فضای سبز، اجرای پروژههای محلهمحور، ساماندهی بافتهای فرسوده و توجه به مناطق کمتر توسعهیافته، همگی در چارچوب نگاهی شکل گرفت که شهر را متعلق به تمام شهروندان میدانست.
یکی از مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی در حوزه شهری، تغییر کارکرد فضاهای عمومی بود، میادین، پارکها، بوستانها و فضاهای فرهنگی که پیشتر یا محدود بودند یا کارکردی تشریفاتی داشتند، به بستر تعامل اجتماعی، فعالیتهای فرهنگی و حضور خانوادهها تبدیل شدند، شهر، از یک محیط کالبدی، به فضایی زنده و اجتماعی بدل شد که در آن مشارکت و حضور مردم معنا پیدا کرد.
در کنار توسعه کالبدی، تغییر نگرش به شهروند نیز از دستاوردهای مهم انقلاب به شمار میرود، شهروند دیگر تنها مصرفکننده خدمات شهری نیست، بلکه بهعنوان صاحب حق و نقشآفرین در اداره شهر شناخته میشود، این تغییر نگرش، زمینهساز شکلگیری ساختارهایی همچون شوراهای اسلامی شهر و تقویت مشارکتهای مردمی در تصمیمگیریهای شهری شد.
البته این مسیر بدون چالش نبوده است، رشد شتابان شهرنشینی، محدودیت منابع، تحریمهای اقتصادی و افزایش مطالبات شهروندان، مدیریت شهری را با مسائل پیچیدهای روبهرو کرده است، با این حال، مقایسه وضعیت شهرها پیش و پس از انقلاب نشان میدهد که رویکرد عدالتمحور و مردمی، جهتگیری اصلی سیاستهای شهری را بهطور بنیادین تغییر داده است.
دهه فجر فرصتی است برای بازخوانی این مسیر، مسیری که در آن شهر از یک فضای نابرابر و محدود، به بستری برای زندگی جمعی، دسترسی عمومی و مشارکت شهروندان تبدیل شد، بازخوانی این تجربه، میتواند راهنمایی برای آینده مدیریت شهری باشد، آیندهای که در آن، شهر بیش از پیش در خدمت انسان و کیفیت زندگی او قرار گیرد.
آنچه در ادامه میخوانید، حاصل گفتوگوی خبرنگار ایمنا با محمد نورصالحی، رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان درباره آثار انقلاب اسلامی در حوزه توسعه زیرساختها، خدمات عمومی و بهبود محلات کمبرخوردار، همچنین مشارکت شهروندان در تصمیمگیریهای شهری برای تحقق «مردمسالاری دینی» است.
ایمنا: پیش از انقلاب، شهرها بیشتر برای چه گروههایی طراحی و مدیریت میشدند و مردم عادی چه میزان دسترسی به خدمات شهری و فضاهای عمومی داشتند؟
نورصالحی: شهر بهطور اصولی محل سکونت، اشتغال و شکلگیری روابط اجتماعی شهروندان است و طبیعی است مردمی که در این بستر زندگی میکنند، نسبت به نحوه اداره شهر، شهرسازی، ترافیک، حملونقل عمومی، محیط زیست و خدمات شهری صاحبنظر باشند، در واقع شهروندان اولویتدارترین و ذینفعترین افراد برای دخالت در اداره محیط زندگی خود هستند.
تفاوت اساسی میان قبل و بعد از انقلاب اسلامی در همین نقطه معنا پیدا میکند، پیش از انقلاب، اداره امور شهری و شهرداریها بهعنوان یک نهاد حاکمیتی تلقی میشد که مدیران آن از سوی دولت منصوب میشدند و در عمل مردم نقشی در تصمیمسازی و تصمیمگیری نداشتند، در آن دوره شهرها بیشتر بر اساس نگاه اداری و از بالا به پایین مدیریت میشد و دسترسی مردم عادی به فرایندهای تصمیمگیری شهری و بخشی از خدمات و فضاهای عمومی محدود بود.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، همانگونه که مردم در شکلگیری انقلاب و سپس در اداره کشور نقش مستقیم ایفا کردند و تعیین سرنوشت حکومت، دولت و مجلس را به دست خود گرفتند، در حوزه مدیریت شهرها و محیط زندگی نیز صاحب نقش شدند، در این چارچوب، نهاد «شوراها» شکل گرفت تا نمایندگان منتخب مردم، اداره امور شهری را بر پایه خواست، نیاز و نظر شهروندان پیگیری کنند و شهرها با مشارکت مستقیم مردم اداره شود.
در نتیجه، جایگاه مردم در مدیریت شهری بهطور بنیادین تغییر کرد و به نظر و رأی شهروندان بهای بیشتری داده شد، این رویکرد بهروشنی در اصول ۱۰۰ تا ۱۰۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران منعکس شده است، اصولی که بر واگذاری امور محلی به مردم و تقویت مدیریت محلی تأکید دارد.
این نگاه ریشه در اندیشه و سیره امام خمینی (ره) دارد که همواره بر این باور بودند مردم هر محله و هر شهر بهتر از یک حکومت متمرکز میتوانند مسائل و امور خود را اداره کنند، این رویکرد در سیره پیامبر اکرم (ص) نیز قابل مشاهده است، جایی که خداوند در قرآن کریم به پیامبر دستور میدهد با مردم مشورت کند، بر همین اساس، مشارکت مردم در اداره شهرها نهتنها یک ضرورت مدیریتی، بلکه یک اصل دینی و اجتماعی بهشمار میآید.
ایمنا: با شکلگیری شوراهای اسلامی شهر بعد از انقلاب، چگونه دسترسی مردم به خدمات شهری و امکانات عمومی چگونه بهبود پیدا کرد؟ آیا شهر بهعنوان یک کالبد عمومی تجربه شد؟
نورصالحی: در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران پیشبینی شده بود که شوراهای اسلامی شهر و روستا بلافاصله پس از پیروزی انقلاب تشکیل شوند، اما به دلایل مختلف و وجود برخی موانع ساختاری و اجرایی، این موضوع حدود ۲۰ سال به تأخیر افتاد، با این حال، تجربه نزدیک به ۲۷ ساله فعالیت شوراها و انتخاب شهردار توسط نمایندگان مردم، نشان داده است که این سازوکار تا چه اندازه در بهبود ارتباط میان مدیریت شهری و شهروندان مؤثر بوده است.
زمانی که مردم مدیر شهری را از میان خود و با رأی مستقیم یا غیرمستقیم انتخاب میکنند، احساس تعلق و حق اظهار نظر در اداره شهر افزایش پیدا میکند، در چنین شرایطی شهروندان بهراحتی از شهردار و مدیران شهری انتقاد میکنند، پیشنهاد میدهند و در جلسات، مجامع و فرایندهای تصمیمگیری شهری حضور فعال دارند، این مشارکت، مدیریت شهری را از یک ساختار اداری به نهادی پاسخگو و مردممحور تبدیل میکند.
در دو سال اخیر نیز تجربه استفاده از نظرات عموم مردم در تدوین بودجه سالانه شهری، نمونهای روشن از این تغییر رویکرد بوده است، این تجربه نشان داد که تعداد قابل توجهی از شهروندان، نهتنها علاقهمند به مشارکت در اداره شهر هستند، بلکه از آگاهی و دقت بالایی برخوردارند و در برخی موارد پیشنهادهایی ارائه میدهند که از نگاههای کارشناسی برخی مدیران نیز دقیقتر و کاربردیتر است.
بهطور قطع، زمانی که مردم در پیشنهاد و تصمیمگیری درباره احداث خیابانها، پارکها، فضاهای عمومی و مراکز فرهنگی مشارکت داشته باشند، احساس مالکیت اجتماعی نسبت به شهر در آنها تقویت میشود، همین احساس تعلق موجب میشود شهروندان در نگهداری، حفاظت و استفاده بهینه از این فضاها مسئولانهتر عمل کنند و شهر را نه بهعنوان یک کالبد صرف، بلکه بهعنوان یک دارایی عمومی و مشترک تجربه کنند.
این همان نقطه قوت شوراهای اسلامی شهر است؛ نهادی که با پیوند دادن مدیریت شهری به اراده و مشارکت مردم، دسترسی عادلانهتر به خدمات شهری، افزایش کیفیت فضاهای عمومی و تقویت حس تعلق شهروندی را امکانپذیر کرده و شهر را به یک فضای عمومی زنده و مشارکتی تبدیل کرده است.
ایمنا: در اصفهان امروز، آثار انقلاب اسلامی در حوزه توسعه زیرساختها، خدمات عمومی و بهبود محلات کمبرخوردار چگونه قابل مشاهده است؟
نورصالحی: اگر بخواهیم منصفانه قضاوت کنیم، نمیتوانیم ادعا کنیم که صد درصد منویات، آرمانها و ارزشهای انقلاب اسلامی بهطور کامل محقق شده است، اما در عین حال نمیتوان پیشرفتهایی را که شهر اصفهان در طول ۴۷ سال گذشته تجربه کرده، نادیده گرفت، این پیشرفتها همزمان و همراستا با روند توسعه کشور، در حوزههای مختلف شهری بهوضوح قابل مشاهده است.
در حوزه زیرساختهای شهری، توسعه شبکههای معابر، ایجاد بلوارهای اصلی و فرعی، ارتقای سیستمهای خدماتی و بهبود دسترسیهای شهری، چهره اصفهان را بهطور اساسی تغییر داده است، در بخش حملونقل عمومی نیز گسترش ناوگان اتوبوسرانی، توسعه خطوط مترو و توجه به حملونقل پاک، نشاندهنده نگاه برنامهمحور مدیریت شهری پس از انقلاب است، امری که پیش از انقلاب یا وجود نداشت یا بهصورت محدود و نابرابر اجرا میشد.
توسعه اصفهان پس از انقلاب در زیرساختها و حملونقل عمومی بهوضوح قابل مشاهده است
در حوزه محیط زیست و خدمات شهری، اقداماتی همچون توسعه فضای سبز شهری، ایجاد پارکهای محلی و فراشهری، ساماندهی مدیریت پسماند و ارتقای زیرساختهای زیستمحیطی، نقش مهمی در ارتقای کیفیت زندگی شهروندان داشته است، امروز در بسیاری از محلات، بهویژه محلات کمبرخوردار، دسترسی به فضاهای عمومی، خدمات شهری و امکانات رفاهی بهمراتب بهتر از گذشته شده و این موضوع یکی از دستاوردهای ملموس مدیریت شهری پس از انقلاب به شمار میرود.
ایجاد مراکز فرهنگی، تفریحی و اجتماعی در سطح محلات نیز از دیگر جلوههای این تحول است؛ مراکزی که بستر فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و هویتی شهروندان را فراهم کرده و به تقویت سرمایه اجتماعی کمک کرده است. مجموعه این اقدامات موجب شده است زیباییهای شهری و امکانات لازم برای یک زندگی شهری مناسب در اصفهان شکل بگیرد، امکاناتی که پیش از انقلاب یا وجود نداشت یا تنها در بخشهای محدودی از شهر متمرکز بود.
ایمنا: شوراهای اسلامی شهر چه نقش مشخصی در تحقق عدالت فضایی و کاهش نابرابری در دسترسی به امکانات خدمات شهری ایفا کردهاند و چه چالشهایی هنوز وجود دارد؟
نورصالحی: شوراهای اسلامی شهر بهدلیل ارتباط مستقیم و حضور میدانی در محلات مختلف، نقش مهم و تعیینکنندهای در شناسایی کمبودها، نیازها و نقاط ضعف مناطق شهری ایفا میکنند، اعضای شورا با مراجعه مستمر به محلات، بهویژه محلات کمبرخوردار یا مناطق قدیمی که هسته اولیه شکلگیری شهر از آنها آغاز شده است، مسائل و مطالبات واقعی شهروندان را بهصورت عینی لمس کرده و این دغدغهها را به ساختار تصمیمگیری مدیریت شهری منتقل میکنند.
این شناخت میدانی موجب میشود کمبودها و نابرابریهای موجود در دسترسی به خدمات شهری، زیرساختها و امکانات عمومی، در فرایند تدوین بودجه و برنامههای اجرایی شهرداری لحاظ شود، به همین دلیل، بخشی از سیاستگذاریها و تخصیص منابع شهری با هدف کاهش فاصله میان مناطق مختلف شهر و تحقق عدالت فضایی انجام میگیرد تا توزیع امکانات بهصورت متوازنتری صورت پذیرد.
البته باید با واقعبینی تأکید کرد که هنوز به نقطه مطلوب و ایدهآل در شهر اصفهان نرسیدهایم و برخی نابرابریها همچنان وجود دارد، با این حال، تلاش ادوار مختلف مدیریت شهری و بهویژه تمرکز این دوره، بر کاهش این فاصلهها و توجه هدفمندتر به مناطق کمبرخوردار بوده است، این رویکرد نشاندهنده عزم شوراها برای حرکت تدریجی و مستمر به سمت عدالت فضایی در سطح شهر است.
انتظار بهحق مردم نیز این است که توجه بیشتری به این محلات و مناطق صورت گیرد، چرا که انسانهای شایسته، توانمند و ریشهداری در این مناطق زندگی میکنند و برخورداری آنها از خدمات و امکانات مناسب شهری، نهتنها یک مطالبه اجتماعی، بلکه یک ضرورت در مسیر توسعه پایدار و متوازن شهر به شمار میرود، شوراهای اسلامی شهر تلاش دارند با پیگیری مستمر این مطالبات، نقش خود را در کاهش نابرابریها و تقویت عدالت اجتماعی و فضایی ایفا کنند.
ایمنا: به نظر شما چه اقداماتی میتواند مشارکت شهروندان را در تصمیمگیریهای شهری بیشتر کند تا تحقق مردمسالاری دینی در زندگی روزمره آنها ملموستر شود؟
نورصالحی: توجه هرچه بیشتر به حضور فعال مردم در تنظیم برنامهها و سیاستگذاریهای شهری، نقش کلیدی در افزایش مشارکت و تحقق مردمسالاری دینی دارد، تجربه دو سال اخیر در اجرای بودجه سالاانه نشان داد وقتی شهروندان فرصت پیدا میکنند تا پیشنهادات خود را ارائه و در اولویتبندی پروژهها نظر دهند، نهتنها کیفیت تصمیمگیری افزایش پیدا میکند، بلکه حس تعلق و مسئولیتپذیری مردم نسبت به شهر و محیط زندگیشان نیز تقویت میشود.
استفاده گستردهتر از نظرات متخصصان حوزههای مختلف، از جمله ترافیک، محیط زیست، فرهنگ، حملونقل عمومی، و نیز بهرهگیری از دیدگاه دانشجویان، اساتید دانشگاه و عموم مردم، میتواند فرایند تصمیمگیری را علمیتر و شفافتر کند، مشارکت مردم در این سطح موجب میشود تصمیمها با واقعیتهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی شهر منطبقتر باشد و پروژهها با استقبال و همراهی بیشتری اجرا شوند.
وقتی شهروندان در تدوین طرحها و برنامهها دخیل هستند، همکاری آنها در اجرای پروژهها، آزادسازی معابر، رعایت قوانین و مواردی که نیازمند تعامل مردم است، به مراتب بیشتر خواهد بود؛ به عبارت دیگر، مشارکت واقعی و محسوس مردم در زندگی شهری، نهتنها بهبود کارآمدی مدیریت شهری را به همراه دارد، بلکه اعتماد عمومی به مجموعه نظام و حس تعلق مردم به شهر را نیز ارتقا میبخشد، این همان نقطهای است که مردمسالاری دینی در زندگی روزمره آنها بهصورت عینی و ملموس تجربه میشود.
دشمنان نمیخواهند مردم طعم شیرین زندگی در نظام اسلامی را بچشند
ایمنا: صحبت پایانی شما با مردم چیست؟
نورصالحی: لازم میدانم این ایام مبارک را به همه مردم شریف تبریک بگویم، باید قدر این موهبت بزرگ را بدانیم، شاید بسیاری از ما بهطور کامل درک نکردهایم که چه فرصتی و چه نعمتی در اختیار مردم قرار گرفته است، نظام اسلامی توانسته با مشارکت مردم، توسعه زیرساختها، عدالت اجتماعی و فراهم کردن زمینههای حضور فعال شهروندان، شرایط زندگی در یک جامعه مردمسالار و با امنیت را برای همه فراهم کند.
دشمنان، با انواع اقدامات منفی و تلاش برای ایجاد یأس و تفرقه، نمیخواهند مردم طعم شیرین زندگی در یک نظام اسلامی را بچشند و به همین دلیل همواره چالشهایی ایجاد میکنند، با این حال، تجربه تاریخی و شرایط امروز نشان میدهد که با همدلی، همراهی و همکاری مردم و مسئولان و آگاهسازی جامعه نسبت به اهداف و ارزشهای انقلاب، میتوان این توطئهها را خنثی و مسیر پیشرفت و توسعه را هموار کرد.
وقتی مردم بدانند که دشمن خیر هیچکس را نمیخواهد و با مشارکت خود میتوانند بر چالشها فائق آیند، انگیزه و امید در جامعه افزایش پیدا میکند، این آگاهی و تعامل مثبت میان مردم و مسئولان، زمینهساز بهبود مستمر شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شهر و کشور است و تضمین میکند که روزبهروز کیفیت زندگی، عدالت اجتماعی و فرصتهای مشارکت عمومی ارتقا پیدا کند، در واقع، این مسیر، ادامه تلاشهای انقلابی مردم و مسئولان برای تحقق اهداف بلندمدت انقلاب و پیشرفت جامعه است.
نظر شما