به گزارش خبرگزاری ایمنا، مسجد حکیم یکی از بناهای شاخص معماری دوران صفویان در اصفهان است که در اواسط قرن هفدهم میلادی و در زمان سلطنت شاه عباس دوم طراحی و اجرا شد. این مسجد بر پایه وقف و سرمایهگذاری حکیم محمد داوود، پزشک دربار صفوی، ساخته شد و به همین دلیل به نام «حکیم» شهرت یافته است.
ساخت مسجد از سالهای میانی دهه ۱۶۵۰ میلادی آغاز و با تکمیل فضاهای اصلی در حدود سال ۱۶۶۳ میلادی به پایان رسید؛ یکی از جنبههای منحصر بهفرد مسجد حکیم آن است که بر بقایای مسجد قدیمیتری بهنام جیرجیر ساخته شده است؛ مسجدی از دوران بویهایان در قرن دهم میلادی که بخشهایی از آن، از جمله درگاه آجری با الگوهای پیچیده، تا امروز در نماهای شمالغربی مسجد باقی ماندهاند.
معماری «چهارایوانی»؛ سنت دیرینه در خدمت معنویت
یکی از مهمترین ویژگیهای مسجد حکیم، ترکیب معماری سنتی اسلامیِ چهارایوانی با نیازهای عبادتی و اجتماعی است. پلان مسجد حول حیاط مرکزی گستردهای شکل گرفته که چهار ایوان در چهار جهت دارد. ایوانهای شمالی و جنوبی بزرگتر هستند و نقش مهمی در تعیین محور بصری بنا ایفا میکنند، در حالی که ایوانهای شرقی و غربی، دسترسی به سایر بخشهای مسجد را تسهیل میکنند.
این طراحی بهگونهای است که نور و سایه در روزهای مختلف سال به فضای عبادتی و حیاط میتابد و بیننده را به تأمل وا میدارد. حیاط مرکزی بهعنوان «فضای تجمع» عمل میکند و هنوز هم در زمان نماز یا مناسبتهای مذهبی، محل رفتوآمد نمازگزاران و بازدیدکنندگان است.
در ضلع جنوبی حیاط، فضای نمازخانه اصلی یا شبستان بزرگتر قرار دارد که زیر گنبدی قرار گرفته است. این گنبد که در نمای خارجی با آجر ساده بهنظر میرسد، در بخش داخلی با کاشیکاریهای معرق و تزئینات موزاییکی در رنگهای فیروزهای و زرد ترکیب شده که نمادهای سنتی اسلامی مانند درخت زندگی را به تصویر میکشند.
تزئینات ظریف و جزئیات بصری؛ جستوجوی زیبایی در آجر و کاشی
اگرچه نمای بیرونی مسجد حکیم در مقایسه با برخی مساجد برجسته اصفهان سادهتر به نظر میرسد، اما جزئیات بصری آن در درون و در بخشهای مشخصی از نما، از عمق و ظرافت بسیار برخوردار هستند. الگوهای آجرکاری ریزهکاری شده، ترکیب با کتیبههای خوشنویسی با خط کوفی و نقشهای هندسی و گیاهی، نشاندهنده توان هنرمندان دوره صفوی در بهکارگیری مصالح ساده برای خلق جلوههای بصری پیچیده است.
درگاه شمالی مسجد دارای کتیبهای با خط خوشنگار محمدرضا امامی است که سال ساخت بنا، نام معمار و دیگر جزئیات تاریخی را ثبت میکند؛ سندی ارزشمند از همکاری میان صنعت معماری و هنر خوشنویسی در دوره صفوی. داخل شبستانها و فضاهای عبادتی، کاشیکاریهای موزاییکی با رنگهای آبی، فیروزهای و زرد دیده میشود که فضایی آرام، بیپیرایه و در عین حال الهامبخش برای نماز و تأمل معنوی ایجاد میکند.
نقش اجتماعی مسجد؛ عبادت در متن زندگی شهری
مسجد حکیم از همان آغاز ساخت در کنار بافت پرجنبوجوش تجاری و محلی اصفهان قرار داشته است؛ نزدیکی به بازار و گذرهای تاریخی باعث شده این مسجد فراتر از یک فضای عبادتی صرف باشد. مسجد در فرهنگ شهری اصفهان بهعنوان مرکز گردهمایی، نماز جمعه، جلسات دینی و حتی پناهگاهی برای مسافران در مواقع ضروری شناخته میشده است.
در دورههای مختلف، مسجد علاوه بر عبادت، اجرای مراسم مذهبی، آموزشی و فرهنگی را میزبانی کرده، و به همین دلیل برای اهالی محلههای اطراف نهتنها نماد عبادی بلکه نماد پیوند میان دین و زندگی روزمره بوده است.
بخشی از میراث تاریخی؛ حفظ و ثبت ملی
مسجد حکیم در سال ۱۳۱۳ شمسی (معادل ۱۹۳۴ میلادی) در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید، اقدامی که اهمیت تاریخی، معماری و فرهنگی این بنا را بهطور رسمی مورد تأیید قرار داد. از آن زمان تاکنون، چندین مرحله مرمت و پاکسازی انجام شده تا هم ساختمان اصلی و هم تزئینات ارزشمند آن برای نسلهای آینده حفظ شود. این تلاشها باعث شدهاند مسجد، با وجود عمر بیش از سهقرن، همچنان اصالت و جذابیت فضای تاریخی خود را برای بازدیدکنندگان حفظ کند.
آدرس و دسترسی؛ مسجدی در بطن بافت تاریخی
مسجد حکیم در خیابان حکیم و در نزدیکی بازار تاریخی اصفهان واقع شده است؛ موقعیتی که آن را به بخشی جداییناپذیر از مسیر گردشگری تاریخی شهر تبدیل میکند و دسترسی به آن برای شهروندان و گردشگران آسان است. این مسجد در مجاورت دیگر آثار شاخص معماری تاریخی اصفهان مانند میدان نقش جهان قرار دارد که بازدید همزمان از آنها، تجربهای کامل از تاریخ شهری ارائه میدهد.
مسجد حکیم بیش از آنکه یک بنای مذهبی باشد، نمادی از پیوند میان سنت عبادی، معماری ایرانی اسلامی و زندگی محلهای است. فضای چهارایوانی آن، تزئینات موجدار، حیاط مرکزی گسترده و قرارگیری در قلب بافت تاریخی اصفهان، همگی نشان میدهند چگونه مسجد در دوره صفوی بهعنوان محلی برای عبادت، گفتگو و گردهمایی اجتماعی عمل میکرده است؛ بازدید از مسجد حکیم فرصتی است برای دیدن بخشی از اندیشه، هنر و جامعه ایرانی که در دل تاریخ شهر اصفهان نقش بسته و هنوز هم برای بازدیدکنندگان سخنانی از گذشته دارد.
نظر شما