به گزارش خبرگزاری ایمنا از گیلان، در سالهای اخیر، مفهوم «امنیت غذایی» از یک موضوع صرفاً اقتصادی یا کشاورزی، به یکی از مؤلفههای اصلی امنیت ملی کشورها تبدیل شده است؛ مفهومی که مستقیماً با ثبات اجتماعی، تابآوری اقتصادی و حتی استقلال سیاسی گره خورده است. تجربه بحرانهای جهانی، از همهگیری کرونا تا جنگهای منطقهای و اختلال در زنجیرههای تأمین بینالمللی، نشان داد کشورهایی که از ظرفیت تولید داخلی پایدار و متوازن برخوردار هستند، آسیبپذیری کمتری در برابر شوکهای بیرونی دارند. در چنین شرایطی، توجه به مناطق راهبردی تولید غذا در داخل کشور، نه یک انتخاب توسعهای، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای حفظ منافع ملی است.
در این میان، شمال ایران بهعنوان یکی از مهمترین کانونهای تولید محصولات کشاورزی، جایگاهی ویژه در معادلات امنیت غذایی کشور دارد. اقلیم معتدل و مرطوب، بارندگی قابل توجه، خاک حاصلخیز و دسترسی به منابع آبی سطحی و زیرسطحی، این منطقه را به بستری کمنظیر برای تولید محصولات پایهای و استراتژیک تبدیل کرده است؛ محصولاتی که سهم مستقیمی در سبد غذایی خانوارهای ایرانی دارند و هرگونه اختلال در تولید آنها میتواند به سرعت بازار مصرف و معیشت مردم را تحت تأثیر قرار دهد. از برنج بهعنوان غذای اصلی بخش قابل توجهی از جمعیت کشور گرفته تا مرکبات، چای، محصولات دامی و باغی، شمال کشور نقشی فراتر از یک منطقه تولیدی صرف ایفا میکند.
اهمیت راهبردی شمال ایران زمانی پررنگتر میشود که این ظرفیتها در بستر فشارهای اقتصادی، محدودیتهای تجاری و تحریمهای خارجی مورد بررسی قرار گیرد. در شرایطی که واردات بسیاری از اقلام غذایی با محدودیتهای ارزی، افزایش هزینه حملونقل و نوسانات قیمت جهانی مواجه است، تکیه بر تولید داخلی بهویژه در حوزه محصولات اساسی، به یکی از اولویتهای سیاستگذاری کشور تبدیل شده است. شمال کشور در این میان، بهعنوان پشتوانهای مطمئن برای کاهش وابستگی به واردات و حفظ تعادل عرضه و تقاضا، نقشی تعیینکننده دارد؛ نقشی که بدون برنامهریزی دقیق و حمایت هدفمند، میتواند بهتدریج تضعیف شود.
در کنار ظرفیتهای طبیعی، ساختار اجتماعی و اقتصادی شمال ایران نیز در شکلگیری این نقش راهبردی مؤثر بوده است. بخش قابل توجهی از جمعیت این منطقه بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در حوزه کشاورزی، دامداری و صنایع وابسته فعالیت دارند و معیشت آنها به پایداری تولید گره خورده است. تداوم تولید محصولات استراتژیک در شمال کشور، نهتنها به معنای تأمین غذا برای سایر مناطق است، بلکه مستقیماً با اشتغال، مهاجرت معکوس، حفظ بافت روستایی و جلوگیری از خالی شدن مناطق تولیدی از سکنه ارتباط دارد؛ موضوعی که از منظر توسعه متوازن منطقهای نیز اهمیت ویژهای دارد.
با این حال، نقش کلیدی شمال ایران در امنیت غذایی کشور، با چالشهای ساختاری و مزمن مواجه است؛ چالشهایی که در صورت بیتوجهی، میتواند این مزیت راهبردی را به نقطه آسیبپذیر تبدیل کند. خرد شدن اراضی کشاورزی، تغییر کاربری زمینها، افزایش هزینه نهادهها، فرسودگی زیرساختهای تولید، ضعف صنایع تبدیلی و نوسانات قیمتی، بخشی از مسائلی است که تولیدکنندگان این منطقه با آن دستوپنجه نرم میکنند. این مشکلات در استانهایی مانند گیلان، که سهم بالایی در تولید برنج، چای و محصولات باغی دارند، نمود بیشتری یافته و ضرورت بازنگری در سیاستهای حمایتی را دوچندان کرده است.
استان گیلان بهعنوان یکی از محورهای اصلی کشاورزی شمال کشور، جایگاهی ویژه در این معادله دارد. این استان با تولید بخش قابل توجهی از برنج کیفی کشور، سهم مهمی در تأمین امنیت غذایی و کاهش وابستگی به واردات ایفا میکند و در کنار آن، تولید چای، محصولات باغی و فرآوردههای دامی، نقش گیلان را در زنجیره تأمین غذا تکمیل میکند. با این حال، فشار بر منابع طبیعی، محدودیت زمین، تغییرات اقلیمی و چالشهای اقتصادی، آینده این ظرفیتها را با ابهامهایی مواجه کرده است که نیازمند تصمیمگیریهای راهبردی و بلندمدت است.
بر همین اساس، بررسی نقش شمال کشور و بهویژه استان گیلان در تولید محصولات استراتژیک، تنها یک موضوع بخشی یا استانی نیست، بلکه مسئلهای ملی با پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی است. گزارش پیشرو تلاش دارد با نگاهی تحلیلی، جایگاه این منطقه در تأمین امنیت غذایی کشور را واکاوی کرده و در کنار ظرفیتها، چالشها و الزامات حفظ و تقویت این نقش راهبردی را مورد بررسی قرار دهد.
گیلان، ستون امنیت غذایی کشور
صالح محمدی رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان در گفتوگو با خبرنگار ایمنا اظهار میکند: استان گیلان به دلیل اقلیم مرطوب، خاک حاصلخیز و دسترسی مناسب به منابع آبی، یکی از قطبهای مهم کشاورزی کشور است و نقش قابل توجهی در امنیت غذایی کشور با تولید ۶.۳ میلیون تن انواع محصولات کشاورزی ایفا میکند.
وی با اشاره به مهمترین محصولات کشاورزی گیلان میافزاید: برنج، محصول راهبردی و مهمترین محصول کشاورزی استان بوده و حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد برنج کشور در این استان تولید میشود و ارقام معروف آن شامل هاشمی، طارم و صدری است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان خاطرنشان میکند: برنج غذای اصلی بخش بزرگی از جمعیت ایران است و گیلان با تولید سالانه ۶۵۰ تا ۷۰۰ هزار تن برنج سفید، نقش کلیدی در تأمین کالری و غذای پایه کشور دارد.
محمدی تصریح میکند: چای، گیلان به همراه مازندران تنها مناطق اصلی کشت چای در ایران هستند و بیش از ۹۰ درصد چای کشور و سالانه ۲۷ تا ۳۰ هزار تن چای خشک در این استان تولید میشود.
وی ادامه میدهد: تولید چای اگرچه کالریزا نیست، اما یک محصول استراتژیک و فرهنگی است که با کاهش وابستگی به واردات، افزایش تابآوری نظام غذایی کشور را در شرایط تحریم و نوسانات جهانی به همراه دارد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان میگوید: تولید داخلی چای از خروج قابل توجه ارز جلوگیری کرده و هزاران خانوار روستایی به این بخش وابستهاند که این امر نقش مهمی در اشتغال پایدار و جلوگیری از مهاجرت روستایی دارد.
محمدی اضافه میکند: وجود باغهای چای موجب تقویت زنجیره ارزش شامل فرآوری، بستهبندی، حملونقل و توزیع شده و به افزایش استقلال اقتصادی کشور کمک میکند.
نقش محصولات متنوع گیلان در امنیت غذایی کشور
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان میافزاید: فندق یکی از محصولات مهم استان بهویژه در شهرستان رودسر است و سالانه بیش از ۲۵ هزار تن از این محصول تولید میشود که منبع مهمی از پروتئین گیاهی و ریزمغذیها به شمار میرود.
محمدی اظهار میکند: مرکبات شامل پرتقال، نارنگی و نارنج در سطحی حدود ۲۲ هزار هکتار کشت میشود و سالانه ۲۳۰ هزار تن محصول تولید میکند که نقش مهمی در تأمین ویتامین C و تنوع غذایی دارد.
وی با بیان اینکه این محصولات ماده اولیه صنایع آبمیوه، کنسانتره و روغن مرکبات هستند، میافزاید: سبزیجات و صیفیجات از جمله لوبیای رشتی، سیر، پیاز و سبزیهای برگی نیز سهم مهمی در سبد غذایی و تأمین ریزمغذیها دارند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان خاطرنشان میکند: آبزیپروری و شیلات شامل ماهیان خاویاری، سفید، کپور و میگو، نقش مهمی در تأمین پروتئین سالم ایفا میکند و گیلان با تولید بیش از ۸۷ هزار تن محصولات آبزی سهم قابل توجهی دارد.
محمدی تصریح میکند: رودبار گیلان قدیمیترین خاستگاه زیتون کشور است و دانش کاشت، داشت و فرآوری این محصول از این استان به سایر نقاط کشور منتقل شده است.
وی میگوید: بادام زمینی یکی از محصولات باارزش زراعی استان است که اشتغال و درآمد مناسبی برای کشاورزان و صنایع تبدیلی ایجاد کرده است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان تأکید میکند: گیاهان دارویی مانند گل گاوزبان، بابونه، زعفران، آویشن و آلوئهورا با تولید سالانه حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ تن، جایگاه ویژهای در کشاورزی استان دارند.
دامپروری و صنایع تبدیلی؛ پیشران امنیت غذایی
محمدی میگوید: گیلان با تولید محصولات راهبردی و متنوع، نقش مهمی در خوداتکایی کشور و کاهش وابستگی به واردات ایفا میکند.
وی با بیان اینکه بیش از ۴۰ درصد تولید گوشت مرغ کشور در سه استان شمالی انجام میشود، میافزاید: دامپروری در گیلان با رتبه دوم کشور در پرورش گاو بومی و دامهای دورگ، نقش مؤثری در تأمین شیر و گوشت دارد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان اظهار میکند: صنایع تبدیلی کشاورزی با تکمیل زنجیره ارزش، کاهش ضایعات و افزایش عمر نگهداری محصولات، نقش مهمی در تنظیم بازار و امنیت غذایی دارند.
محمدی میافزاید: توسعه این صنایع موجب ایجاد اشتغال، جذب سرمایهگذاری و توسعه صادرات شده و در مناطق روستایی به کاهش مهاجرت و تحقق توسعه پایدار کمک میکند.
وی خاطرنشان میکند: در استان گیلان بیش از ۲۳۶۰ واحد صنایع تبدیلی فعال است و این استان از نظر تعداد پروانههای بهرهبرداری رتبه اول و از نظر اشتغال رتبه چهارم کشور را دارد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان با اشاره به جایگاه برنج میگوید: گیلان در تعداد واحدهای فرآوری و بستهبندی برنج رتبه اول و در ظرفیت اسمی رتبه دوم کشور را دارد.
محمدی اضافه میکند: صنایع تبدیلی نقش بیبدیلی در تأمین ارزاق مورد نیاز گردشگران و حفظ تعادل بازار در فصول مختلف سال دارند.
افزایش بهرهوری و مدیریت چالشهای کشاورزی
وی با اشاره به روشهای افزایش تولید در واحد سطح اظهار میکند: تناوب زراعی، کشت مخلوط، استفاده از ارقام پربازده، مدیریت حاصلخیزی خاک، مکانیزاسیون، مدیریت مصرف آب و کشاورزی دقیق از مهمترین راهکارها است.
محمدی میافزاید: افزایش بهرهوری نیازمند نیروی انسانی آموزشدیده، سنجش از دور، استفاده از فناوریهای نوین و مدیریت بهینه منابع آب، خاک و انرژی است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان تصریح میکند: تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی، کوچک شدن اراضی کشاورزی، افزایش هزینه نهادهها و انرژی از چالشهای جدی تولید پایدار است.
وی درباره ظرفیت تولید سبزیجات خاطرنشان میکند: با حمایت و تعیین سازوکار بازار، امکان تولید و انتقال سبزیجات برگی و غدهای به سراسر کشور وجود دارد.
محمدی میگوید: سرمایهگذاری در سبزیجات نسبت به صیفیجات در گیلان مزیت بیشتری دارد، زیرا بهعنوان کشت دوم در نیمه دوم سال قابل اجرا است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان با اشاره به چالشهای اجتماعی و کالبدی استان میافزاید: تغییر کاربری اراضی، توسعه نامتوازن روستاها و ساختوسازهای غیربومی، انگیزه تولید را کاهش داده است.
محمدی راهکارهایی همچون تنظیم بازار، جذب سرمایهگذاری، مدیریت هوشمند منابع آبی و تجهیز ناوگان مکانیزاسیون را برای افزایش بهرهوری ضروری میداند.
آبزیپروری؛ ظرفیت راهبردی گیلان
وی با اشاره به وضعیت آبزیپروری استان اظهار میکند: تولید ماهیان گرمابی ۶۴۵۰۰ تن، سردابی ۶۶۰۰ تن و خاویاری ۳۲۷۰ تن است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان میافزاید: بیش از ۸۵۰۰ کیلوگرم خاویار، ۱۱۴ میلیون قطعه بچهماهی و صید ۱۱۰۰۰ تن ماهیان استخوانی از دیگر ظرفیتهای این بخش است.
محمدی خاطرنشان میکند: استفاده از فناوریهای نوین، نانوحباب، اوزونایزر، پرورش نیمهمتراکم و ایجاد شهرکهای ماهیان خاویاری از برنامههای مهم افزایش تولید آبزیان در گیلان است.
امنیت غذایی ایران در گرو پایداری کشاورزی شمال کشور
محمد گودرزی کارشناس اقتصاد کشاورزی در گفتوگو با خبرنگار ایمنا، با بیان اینکه شمال کشور بهعنوان قطب اصلی تولید محصولات استراتژیک کشاورزی، نقش بیبدیلی در تأمین امنیت غذایی ایران دارد. اظهار کرد: وجود اقلیم معتدل و خاک حاصلخیز این منطقه را به قطب تولید محصولاتی مانند برنج، مرکبات، چای و کیوی تبدیل کرده است که علاوه بر تأمین نیاز داخلی، ظرفیت بالایی برای صادرات و ارزآوری دارند.
وی به اهمیت توسعه صنایع تبدیلی اشاره میکند و میافزاید: یکی از چالشهای اساسی کشاورزی شمال کشور، خامفروشی و نبود صنایع تکمیلی قوی است که موجب شده بخش زیادی از ارزش افزوده تولیدات به جای کشاورزان و تولیدکنندگان به دلالان و واسطهها منتقل شود، از اینرو حمایت از ایجاد کارخانههای بستهبندی، سردخانهها و صنایع فرآوری میتواند نقش مهمی در افزایش درآمد کشاورزان داشته باشد.
این کارشناس اقتصاد کشاورزی با بیان اینکه تغییرات اقلیمی یکی از بزرگترین تهدیدات برای کشاورزی شمال است، خاطرنشان میکند: تغییر الگوی بارش، وقوع سیلابها و نوسانات دمایی موجب شده کشاورزان با ریسک بیشتری مواجه باشند، لذا استفاده از روشهای نوین کشاورزی، ارقام مقاوم به شرایط محیطی و بیمه محصولات از جمله راهکارهایی است که میتواند این تهدیدها را کاهش دهد.
گودرزی تأکید میکند: خرد شدن اراضی کشاورزی و تغییر کاربری زمینها نیز بهعنوان چالشهای جدی در شمال کشور مطرح است: «کوچکسازی مزارع باعث کاهش بهرهوری و افزایش هزینههای تولید شده است.
وی ادامه میدهد: تغییر کاربری اراضی کشاورزی به مناطق مسکونی یا صنعتی، خطر کاهش تولیدات استراتژیک را افزایش میدهد که نیازمند سیاستگذاری و نظارت دقیق است.
این کارشناس اقتصاد کشاورزی با اشاره به مسئله تأمین نهادههای کشاورزی تصریح میکند: کمبود به موقع کود، بذر، سموم و ماشینآلات کشاورزی ازجمله مشکلاتی است که روند تولید را مختل میکند، از اینرو تخصیص منابع مناسب و ایجاد نظامهای پشتیبانی برای تأمین این نهادهها میتواند به حفظ پایداری تولید کمک کند.
گودرزی معتقد است، توسعه زیرساختهای حملونقل و لجستیک در شمال کشور ضروری است و ضعف در شبکههای حملونقل، سردخانهها و انبارهای استاندارد باعث افزایش ضایعات محصولات میشود و از طرفی کشاورزان نمیتوانند به راحتی محصولات خود را به بازارهای داخلی و خارجی برسانند؛ سرمایهگذاری در لجستیک کشاورزی و اتصال زنجیره تولید تا مصرف، از اولویتهای اصلی است.
وی با اشاره به نقش دانش و فناوری در ارتقای کشاورزی شمال میگوید: استفاده از فناوریهای نوین، کشاورزی دقیق و دیجیتال، آموزشهای مستمر به کشاورزان و حمایت از نوآوری، میتواند بهرهوری را افزایش و ریسکهای ناشی از تغییرات اقلیمی و بازار را کاهش دهد.
این کارشناس اقتصاد کشاورزی تأکید میکند: حفظ و تقویت جایگاه شمال کشور در تولیدات کشاورزی استراتژیک، نیازمند همکاری همهجانبه دولت، بخش خصوصی، نهادهای علمی و کشاورزان است.
گودرزی اضافه میکند: امنیت غذایی کشور به پایداری تولید در این منطقه وابسته است و حفاظت از این منابع، نه تنها وظیفهای ملی بلکه یک ضرورت راهبردی برای آینده ایران است.
به گزارش ایمنا، بررسی نقش شمال ایران در تولید محصولات استراتژیک کشاورزی نشان میدهد که این منطقه صرفاً یکی از قطبهای تولیدی کشور نیست، بلکه یکی از پایههای اصلی پایداری اقتصادی و امنیت غذایی ایران به شمار میرود. ظرفیتی که طی دههها شکل گرفته و امروز در شرایط فشارهای خارجی، محدودیتهای تجاری و بیثباتی بازارهای جهانی، اهمیتی دوچندان یافته و تجربههای اخیر بهروشنی ثابت کرده است هرگونه اختلال در تولید محصولات اساسی شمال کشور، بهسرعت خود را در بازار مصرف، قیمتها و حتی آرامش روانی جامعه نشان میدهد.
با این حال، تداوم این نقش راهبردی، تضمینشده و بدیهی نیست. آنچه امروز شمال ایران و بهویژه استانهایی مانند گیلان را به پشتوانه امنیت غذایی کشور تبدیل کرده، مجموعهای از عوامل طبیعی، انسانی و تاریخی است که در صورت بیتوجهی، میتواند بهتدریج فرسوده شود.
روند نگرانکننده تغییر کاربری اراضی کشاورزی، خرد شدن زمینها، کاهش صرفه اقتصادی تولید و ضعف زیرساختهای پشتیبان، زنگ خطری جدی برای آینده تولید پایدار در این منطقه محسوب میشود؛ خطری که پیامدهای آن محدود به یک استان یا یک بخش خاص نخواهد بود.
نگاه به شمال کشور باید از رویکرد مقطعی و واکنشی فاصله بگیرد و به یک نگاه راهبردی و بلندمدت تبدیل شود. حمایت از کشاورزی شمال ایران، صرفاً حمایت از یک قشر یا یک منطقه نیست، بلکه سرمایهگذاری مستقیم بر امنیت غذایی، کاهش وابستگی به واردات و افزایش تابآوری کشور در برابر بحرانهای بیرونی است. این حمایت زمانی اثربخش خواهد بود که در قالب سیاستهای منسجم، پایدار و هماهنگ میان دستگاههای مختلف اجرایی، اقتصادی و محیطزیستی تعریف شود.
در این میان، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی، اصلاح زنجیره تأمین، بهبود نظام قیمتگذاری و تضمین سودآوری تولید، از جمله اقداماتی است که میتواند ارزش افزوده تولیدات شمال کشور را افزایش داده و انگیزه ماندگاری تولیدکنندگان را تقویت کند. بدون چنین اقداماتی، حتی برخورداری از بهترین شرایط اقلیمی نیز نمیتواند مانع کاهش تدریجی تولید و خروج کشاورزان از چرخه فعالیت شود.
استان گیلان بهعنوان یکی از نمادهای کشاورزی استراتژیک شمال کشور، نمونهای روشن از این واقعیت است که ظرفیت بالا بدون سیاستگذاری دقیق، به تنهایی تضمینکننده امنیت غذایی نخواهد بود. حفظ جایگاه این استان در تولید برنج، چای و سایر محصولات راهبردی، نیازمند تصمیمهای سخت اما ضروری در حوزه مدیریت زمین، منابع آب، حمایتهای هدفمند و کنترل تغییر کاربریها است؛ تصمیمهایی که تعویق آنها هزینههای سنگینتری در آینده به کشور تحمیل خواهد کرد.
در نهایت، امنیت غذایی ایران بدون شمال کشور قابل تصور نیست و تضعیف کشاورزی این منطقه، به معنای تضعیف یکی از ستونهای اصلی امنیت ملی خواهد بود. آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد، درک این واقعیت در سطح تصمیمگیری کلان است که حفظ و تقویت کشاورزی شمال ایران، نه یک مسئله محلی و نه یک مطالبه صنفی، بلکه یک اولویت راهبردی برای آینده اقتصادی، اجتماعی و امنیتی کشور محسوب میشود؛ اولویتی که هرگونه تعلل در قبال آن، پیامدهایی فراتر از حوزه کشاورزی به دنبال خواهد داشت.
گزارش از محمدرضا رشیدی؛ خبرنگار ایمنا
نظر شما