به گزارش خبرگزاری ایمنا، اختلال نقص توجه و بیشفعالی (Attention Deficit Hyperactivity Disorder یا ADHD) یکی از شایعترین اختلالهای رشدی ـ عصبی دوران کودکی است که با سه ویژگی اصلی کمتوجهی، بیشفعالی و رفتارهای تکانشی شناخته میشود. این اختلال میتواند عملکرد تحصیلی، روابط خانوادگی، تعاملات اجتماعی و حتی اعتمادبهنفس کودک را تحت تأثیر قرار دهد، اما تشخیص بهموقع، درمان اصولی و همراهی خانواده و مدرسه نقش تعیینکنندهای در کنترل علائم و ارتقای کیفیت زندگی این کودکان دارد.
برخلاف تصور برخی والدین، کودکان مبتلا به ADHD صرفاً «شیطان» یا «پرانرژی» نیستند، بلکه با یک اختلال عصبرشدی روبهرو هستند که نیازمند ارزیابی تخصصی، درمان مبتنی بر شواهد علمی و آموزش صحیح خانواده است. بسیاری از این کودکان در صورت دریافت خدمات درمانی مناسب، میتوانند استعدادهای خود را شکوفا کنند و در زمینههای علمی، هنری، ورزشی و اجتماعی موفق باشند.
با وجود شیوع نسبتاً بالای این اختلال، هنوز باورهای نادرستی درباره علل، درمان و مصرف داروهای مربوط به ADHD در جامعه وجود دارد؛ باورهایی که گاه موجب تأخیر در مراجعه به متخصص و آغاز درمان میشود.
به منظور بررسی مهمترین نشانههای اختلال نقص توجه و بیشفعالی، عوامل مؤثر در بروز آن، روشهای درمان دارویی و غیردارویی، نقش آموزش والدین و همچنین پاسخ به پرسشهای رایج خانوادهها، با فرشته شکیبایی، فوقتخصص روانپزشکی کودک و نوجوان و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، به گفتوگو نشستیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
ایمنا: بسیاری از افراد، بیشفعالی را تنها با جنبوجوش زیاد کودک میشناسند. اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) چیست و با چه علائمی بروز پیدا میکند؟
شکیبایی: اختلال نقص توجه و بیشفعالی یا ADHD یکی از شایعترین اختلالهای عصبرشدی دوران کودکی است که از سالهای نخست زندگی آغاز میشود و در بسیاری از موارد، علائم آن هنگام ورود کودک به مدرسه بیشتر نمایان میشود. این اختلال علاوه بر دوران کودکی، ممکن است در نوجوانی و حتی بزرگسالی نیز ادامه پیدا کند و بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی، وضعیت شغلی و کیفیت زندگی فرد اثر بگذارد.
ADHD سه گروه اصلی از علائم را شامل میشود؛ بیشفعالی، کمتوجهی و تکانشگری. ممکن است یک کودک فقط یکی از این ابعاد را بهطور بارز نشان دهد یا ترکیبی از هر سه علامت را داشته باشد؛ بنابراین همه کودکان مبتلا، رفتارهای یکسانی ندارند.
بیشفعالی به این معنا است که کودک فعالیت حرکتی بسیار بیشتری نسبت به همسالان خود دارد. این کودکان دائماً در حال حرکت هستند، آرام نشستن برایشان دشوار است، هنگام بازی یا حضور در کلاس درس بیقرارند، زیاد میدوند، از جایی بالا میروند، بیش از حد صحبت میکنند و حتی هنگام خواب نیز ممکن است تحرک زیادی داشته باشند.
در برخی منابع علمی، برای توصیف این وضعیت از این مثال استفاده میشود که گویی «موتوری درون کودک روشن است» و او را به حرکت مداوم وادار میکند. البته این صرفاً یک تشبیه برای درک بهتر شدت فعالیت حرکتی این کودکان است.
نکته مهم آن است که پرتحرکی بهتنهایی برای تشخیص ADHD کافی نیست. تشخیص زمانی مطرح میشود که شدت علائم از سطح طبیعی متناسب با سن کودک بیشتر باشد، در محیطهای مختلف مانند خانه و مدرسه مشاهده شود و موجب اختلال در عملکرد تحصیلی، خانوادگی یا اجتماعی کودک شود.
ایمنا: یکی از مهمترین ابعاد این اختلال، کمتوجهی است. کودکان مبتلا به ADHD از نظر تمرکز و توجه چه ویژگیهایی دارند؟
شکیبایی: برخلاف تصور رایج، بسیاری از خانوادهها ابتدا متوجه بیشفعالی فرزند خود میشوند، در حالی که در برخی کودکان، مشکل اصلی کمتوجهی است و حتی ممکن است تحرک زیادی هم نداشته باشند.
این کودکان در حفظ تمرکز روی یک فعالیت با مشکل مواجه هستند. هنگام انجام تکالیف مدرسه یا بازیهایی که نیاز به دقت دارند، خیلی زود حواسشان پرت میشود و نمیتوانند فعالیت را تا پایان ادامه دهند. آنها ممکن است صحبتهای والدین یا معلمان را بهطور کامل دنبال نکنند، وسایل شخصی خود را مرتب گم کنند، قرارها یا تکالیف را فراموش کنند و در برنامهریزی و سازماندهی فعالیتهای روزمره نیز با دشواری روبهرو باشند.
یکی دیگر از ویژگیهای مهم این کودکان، نداشتن پایداری در انجام فعالیتها است. ممکن است با علاقه کاری را آغاز کنند، اما پس از مدت کوتاهی آن را نیمهتمام رها کرده و به فعالیت دیگری بپردازند. این موضوع در سالهای بعد نیز میتواند ادامه پیدا کند؛ بهگونهای که فرد در نوجوانی یا بزرگسالی نیز در حفظ تمرکز یا استمرار در انجام برخی فعالیتهای تحصیلی یا شغلی با چالش مواجه شود.
البته باید توجه داشت که همه کودکان گاهی بیحوصله میشوند یا تمرکزشان کاهش پیدا میکند، اما در ADHD این علائم شدیدتر، مداومتر و مختلکنندهتر از رفتار طبیعی کودکان همسن است.
ایمنا: رفتارهای تکانشی چه تفاوتی با شیطنت طبیعی کودکان دارد و چگونه خود را نشان میدهد؟
شکیبایی: تکانشگری به این معنا است که کودک بدون فکر کردن به پیامد رفتار خود، بهصورت ناگهانی عمل میکند. در واقع فاصله بین «فکر کردن» و «انجام دادن» در این کودکان بسیار کوتاه است و همین موضوع احتمال بروز رفتارهای پرخطر یا نامناسب را افزایش میدهد.
برای نمونه، کودک ممکن است پیش از پایان سؤال معلم پاسخ بدهد، مرتب صحبت دیگران را قطع کند، نتواند منتظر نوبت خود بماند، بدون اجازه وارد گفتوگوی دیگران شود یا ناگهان وسیلهای را پرتاب کند. در سنین پایینتر ممکن است جیغ بزند، دیگران را هل بدهد یا هنگام عصبانیت رفتارهای شدیدی نشان دهد.
با افزایش سن، شکل بروز تکانشگری تغییر میکند. نوجوان یا بزرگسال مبتلا ممکن است تصمیمهای عجولانه بگیرد، خطرها را کمتر ارزیابی کند یا رفتارهایی انجام دهد که احتمال آسیبدیدگی یا بروز مشکلات اجتماعی را افزایش دهد.
البته باید توجه داشت که بسیاری از این رفتارها در کودکان سالم نیز بهصورت مقطعی دیده میشود. زمانی این رفتارها نشانه اختلال محسوب میشوند که شدت، تکرار و استمرار آنها از حد انتظار برای سن کودک بیشتر باشد و عملکرد روزمره او را در خانه، مدرسه یا روابط اجتماعی مختل کند.
ایمنا: مهمترین علت بروز اختلال نقص توجه و بیشفعالی چیست؟ آیا این اختلال ارثی است یا عوامل محیطی نیز در ایجاد آن نقش دارند؟
شکیبایی: بر اساس یافتههای علمی، اختلال نقص توجه و بیشفعالی یک اختلال چندعاملی است و در نتیجه تعامل عوامل ژنتیکی و محیطی ایجاد میشود. با این حال، مطالعات متعدد نشان دادهاند که وراثت مهمترین عامل خطر در بروز این اختلال به شمار میرود و میزان وراثتپذیری آن بالا است.
در بسیاری از خانوادهها مشاهده میکنیم که یکی از والدین، خواهر، برادر یا دیگر بستگان نزدیک نیز در دوران کودکی یا حتی بزرگسالی علائمی از ADHD داشتهاند. البته گاهی این علائم هرگز تشخیص داده نشده یا شدت آن به اندازهای نبوده است که فرد برای درمان مراجعه کند. به همین دلیل ممکن است والدین تصور کنند سابقهای از این اختلال در خانواده وجود ندارد، در حالی که با بررسی دقیقتر، نشانههای آن در بستگان درجه یک یا دو مشاهده میشود.
در کنار زمینه ژنتیکی، برخی عوامل دوران بارداری و تولد نیز میتوانند احتمال بروز این اختلال را افزایش دهند. برای مثال، تولد نوزاد با وزن بسیار پایین، نارس بودن، قرار گرفتن جنین در معرض مصرف دخانیات، الکل یا برخی مواد آسیبرسان، بعضی عوارض دوران بارداری یا آسیبهای مغزی شدید از جمله عواملی هستند که در مطالعات علمی با افزایش خطر ابتلا به ADHD ارتباط داشتهاند. البته وجود این عوامل به معنای ابتلای قطعی کودک نیست و بسیاری از کودکانی که چنین شرایطی را تجربه میکنند، هرگز دچار این اختلال نمیشوند.
همچنین باید تأکید کنم که برخلاف برخی باورهای رایج، شیوه فرزندپروری، مصرف قند، بازی با تلفن همراه یا تماشای تلویزیون علت ایجاد ADHD نیستند؛ هرچند این عوامل میتوانند علائم کودک مبتلا را تشدید کنند یا مدیریت رفتار او را دشوارتر سازند.
ایمنا: آیا بیشفعالی با بزرگ شدن کودک خودبهخود رفع میشود یا ممکن است تا بزرگسالی ادامه پیدا کند؟
شکیبایی: سیر این اختلال در همه کودکان یکسان نیست و نمیتوان برای همه یک نسخه واحد پیچید. مطالعات طولی نشان دادهاند که با افزایش سن و تکامل مغز، شدت بسیاری از علائم، بهویژه بیشفعالی حرکتی، کاهش پیدا میکند. به همین دلیل ممکن است کودکی که در سالهای ابتدایی مدرسه بسیار بیقرار بوده است، در نوجوانی آرامتر به نظر برسد.
با این حال، کاهش تحرک به معنای درمان کامل اختلال نیست. در بسیاری از افراد، مشکلات مربوط به کمتوجهی، برنامهریزی، مدیریت زمان، کنترل تکانهها و سازماندهی فعالیتها ممکن است تا نوجوانی یا بزرگسالی ادامه داشته باشد.
بر اساس مطالعات معتبر، در بخشی از کودکان، علائم اصلی ADHD تا بزرگسالی نیز باقی میماند و به همین دلیل، پیگیری درمان و ارزیابی منظم اهمیت زیادی دارد. اگر درمان بهموقع انجام نشود، احتمال بروز مشکلاتی مانند افت تحصیلی، کاهش اعتمادبهنفس، تعارضهای خانوادگی، رفتارهای پرخطر، اختلالات خلقی، اضطراب یا حتی سوءمصرف مواد در برخی افراد افزایش پیدا میکند.
یکی از نکات مهم این است که در دوران بلوغ، اگرچه ممکن است تحرک بدنی کمتر شود، اما تکانشگری، هیجانخواهی و رفتارهای پرخطر در برخی نوجوانان شدت بیشتری پیدا کند. به همین دلیل قطع خودسرانه درمان در این دوره میتواند پیامدهای نامطلوبی به همراه داشته باشد. بنابراین توصیه میکنیم والدین بدون نظر متخصص، درمان را متوقف نکنند و وضعیت فرزند خود را بهطور منظم پیگیری کنند.
ایمنا: درمان کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه و بیشفعالی چگونه انجام میشود؟ نقش دارو و درمانهای رفتاری در این میان چیست؟
شکیبایی: درمان ADHD باید جامع، فردمحور و مبتنی بر شواهد علمی باشد. انتخاب روش درمان به عواملی مانند سن کودک، شدت علائم، میزان اختلال در عملکرد، وجود بیماریهای همراه و شرایط خانوادگی بستگی دارد.
بر اساس راهنماهای معتبر علمی، در کودکانی که علائم متوسط تا شدید دارند، دارودرمانی یکی از مؤثرترین روشهای کنترل علائم محسوب میشود. این داروها با تنظیم عملکرد برخی انتقالدهندههای عصبی در مغز، به بهبود توجه، افزایش تمرکز، کاهش بیشفعالی و کنترل رفتارهای تکانشی کمک میکنند. هدف از تجویز دارو، آرام کردن کودک یا تغییر شخصیت او نیست، بلکه کمک به عملکرد بهتر مغز در زمینه توجه، برنامهریزی و کنترل رفتار است.
در کنار دارودرمانی، آموزش والدین، اصلاح شیوههای فرزندپروری، همکاری مدرسه، آموزش مهارتهای رفتاری و در صورت نیاز، مداخلات روانشناختی نیز نقش بسیار مهمی در موفقیت درمان دارند. در واقع، درمان دارویی و مداخلات رفتاری مکمل یکدیگر هستند و نباید هیچیک را جایگزین دیگری دانست.
گاهی خانوادهها تصور میکنند صرف صحبت کردن کودک با روانشناس میتواند تمام علائم ADHD را برطرف کند، اما باید توجه داشت که این اختلال منشأ عصبرشدی دارد و در بسیاری از کودکان، تنها جلسات مشاوره بدون درمان مناسب نمیتواند علائم اصلی را کنترل کند.
از سوی دیگر، نباید تصور کرد که دارو بهتنهایی همه مشکلات را حل میکند. اگر والدین آموزش نبینند، محیط خانه ساختار مناسبی نداشته باشد یا همکاری لازم میان خانواده، مدرسه و درمانگر شکل نگیرد، اثربخشی درمان نیز کاهش پیدا میکند. به همین دلیل، امروز در سراسر دنیا تأکید میشود که مدیریت ADHD باید با مشارکت پزشک، روانشناس، والدین، معلمان و خود کودک انجام شود تا بهترین نتیجه حاصل شود.