به گزارش خبرگزاری ایمنا از گیلان، جنگل‌های هیرکانی، بازمانده‌ای کم‌نظیر از دوران سوم زمین‌شناسی و یکی از ارزشمندترین اکوسیستم‌های جهان و میراث طبیعی شمال ایران به شمار می‌آید.
این جنگل‌ها که در امتداد دریای خزر از استان گلستان در شرق تا استان گیلان در غرب گسترده شده‌اند، نه‌تنها زیستگاه گونه‌های گیاهی و جانوری کمیاب و بومی هستند، بلکه نقش حیاتی در تأمین منابع آب، حفاظت خاک، تعدیل اقلیم و جلوگیری از فرسایش زمین دارند.
اهمیت جهانی این جنگل‌ها موجب شد بخش‌هایی از جنگل‌های هیرکانی ایران و جمهوری آذربایجان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت و تعهدی بین‌المللی برای حفاظت و مدیریت پایدار این منابع طبیعی ایجاد شود.
گیلان با دارا بودن بیش از ۵۶۵ هزار هکتار جنگل، برنامه‌های گسترده‌ای برای حفاظت از منابع طبیعی و توسعه زراعت چوب و جنگل‌کاری‌های سنواتی دارد؛ پویش مردمی «کاشت یک میلیارد درخت»، که از سال ۱۴۰۲ آغاز شده، نمونه‌ای بارز از تلاش مشترک دولت، مردم و سازمان‌های مردم‌نهاد در حفاظت و توسعه جنگل‌ها است.
تاکنون و در سه سال نخست این طرح، حدود ۲۹ میلیون و ۴۰۰ هزار نهال تولید و بخشی از هدف چهار ساله یعنی کاشت ۳۲ میلیون نهال در گیلان تحقق پیدا کرده است.
استان هم‌مرز گیلان یعنی مازندران نیز با برخورداری از وسعت وسیع جنگل‌های هیرکانی، نقش مهمی در پایداری منابع آب و خاک منطقه دارد؛ مدیریت جنگل‌ها، توسعه زراعت چوب، کاهش بهره‌برداری غیرمجاز و اجرای پروژه‌های آبخیزداری در این استان به حفظ اکوسیستم و کاهش مخاطرات سیلاب و فرسایش خاک کمک می‌کند.
مشارکت فعال مردم، شهرداری‌ها و نهادهای محلی در توسعه فضای سبز شهری و روستایی نمونه‌ای دیگر از برنامه‌های مؤثر این استان است؛ استان گلستان نیز با دارا بودن بخش‌های مهمی از جنگل‌های هیرکانی، به‌ویژه در مناطق حفاظت‌شده و پارک‌های ملی، نقش کلیدی در حفاظت از گونه‌های گیاهی و جانوری دارد.
پروژه‌های آبخیزداری، حفاظت از خاک و مدیریت منابع طبیعی در این استان ضمن کاهش خسارت‌های ناشی از سیلاب‌ها، زمینه بازتولید طبیعی جنگل‌ها و توسعه پایدار را فراهم می‌کند و همکاری مردم محلی، سازمان‌های مردم‌نهاد و نیروهای منابع طبیعی موجب کاهش بهره‌برداری غیرقانونی و ارتقای کیفیت مدیریت جنگل‌ها شده است.
با وجود این تلاش‌ها، سه استان شمالی با چالش‌هایی همچون قاچاق چوب و قطع درختان، کمبود نیروهای جنگلبان، کمبود اعتبارات پایدار و فشارهای ناشی از تغییر کاربری اراضی روبه‌رو هستند، حفاظت از جنگل‌های هیرکانی تنها با مشارکت دولت، مردم، سازمان‌های مردم‌نهاد و خیران ممکن است و تضمین بقای این اکوسیستم‌ها، حیات گونه‌های نادر، منابع آب، خاک و پایداری اقلیم شمال ایران را تضمین می‌کند.
غرس بیش از ۱۶ میلیون نهال در گیلان
کامیار مرزبانی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گیلان در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا اظهار می‌کند: پویش مردمی «کاشت یک میلیارد درخت» در ایران از سال ۱۴۰۲ آغاز شد و اکنون در سال سوم اجرای آن قرار داریم.
وی می‌افزاید: در سه سال نخست این طرح، حدود ۲۹ میلیون و ۴۰۰ هزار اصله نهال در استان تولید شده است که شامل تولید در نهالستان‌های خصوصی و هشت نهالستان دولتی می‌شود و تعهد گیلان، کاشت ۳۲ میلیون اصله نهال طی چهار سال است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گیلان خاطرنشان می‌کند: در این راستا و در دو سال اول، حدود ۱۶ میلیون و ۱۰۰ هزار اصله نهال غرس شده است و در فصل کاشت سال جاری (سال سوم) نیز با همکاری و همیاری مردم، دستگاه‌های دولتی، نیروهای نظامی، شهرداری‌ها و سایر نهادها، این هدف همچون سال‌های گذشته محقق خواهد شد.
مرزبانی عنوان می‌کند: این طرح در پنج محور تعهدات منابع طبیعی و آبخیزداری در توسعه جنگل و مراقبت از جنگل‌کاری‌های سنواتی، زراعت چوب، ایجاد فضای سبز توسط شهرداری‌ها و ادارات دولتی، کاشت درخت توسط مردم و زراعت چوب در اراضی تحت مالکیت اشخاص دنبال و با توسعه زراعت چوب علاوه‌بر تأمین مواد اولیه صنایع سلولزی، اهداف کاشت یک میلیارد درخت و ایجاد اشتغال نیز محقق می‌شود.
وی تاکید می‌کند: اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان دارای هشت نهالستان فعال است که حدود ۳۰ گونه جنگلی و زراعت چوب (صنوبر) تولید می‌کند و مساحت استان بر اساس آخرین کاداستر یک میلیون و ۴۲۸ هزار هکتار است که ۷۰ درصد آن معادل ۹۹۰ هزار هکتار اراضی ملی است، از این میزان، ۵۶۵ هزار هکتار جنگل است و حدود ۱۷ هزار هکتار آن به زراعت چوب اختصاص دارد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گیلان ادامه می‌دهد: در بحث کاشت یک میلیارد درخت باید سرانه فضای سبز شهری و روستایی افزایش پیدا کند، اما با این اقدام مساحت جنگل‌های طبیعی تغییری نخواهد کرد؛ توسعه جنگل و مراقبت از جنگل‌کاری‌های سنواتی تنها با کاشت نهال و درخت از نظر کمی و کیفی محقق می‌شود.
گیلان قطب زراعت چوب در کشور است
مرزبانی تصریح می‌کند: گیلان قطب زراعت چوب کشور از لحاظ تولیدات حجمی است و بیشترین حجم زراعت چوب در شهرستان‌های تالش، صومعه‌سرا و آستانه‌اشرفیه انجام و سالانه بین ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار مترمکعب چوب تولید می‌شود، این موضوع در تحقق کاشت یک میلیارد درخت بسیار مؤثر است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری می‌گوید: استان دارای ۴۲ پارک و ۱۸ تفرجگاه است که گردشگران از آن‌ها استفاده می‌کنند، اگر جنگل‌ها به‌وسیله سازمان منابع طبیعی و مردم جنگل‌نشین به‌درستی حفاظت شود، زادآوری طبیعی جنگل‌ها از طریق بذرافشانی درختان مادری، امتیازی ویژه برای تحقق کاشت یک میلیارد درخت خواهد بود.
مرزبانی اظهار می‌کند: به‌دلیل پهن‌برگ بودن درختان، آتش‌سوزی گسترده در جنگل‌های استان رخ نمی‌دهد و بیشتر آتش‌سوزی‌ها سطحی و ناشی از خشکی علف‌های کف جنگل در پاییز و وزش بادهای گرم است، با این حال شرایط طبیعی جنگل‌های گیلان مانع از آتش‌سوزی تنه‌ای و تاجی شده است و زایش و زادآوری جنگل به‌وسیله بذرافشانی موجب احیای طبیعی می‌شود.
وی عنوان می‌کند: با تلاش نیروهای منابع طبیعی و همکاری مردم، سال جاری قاچاق چوب در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۵۷ درصد و قطع درختان جنگلی ۲۵ درصد کاهش پیدا کرده است، البته حفظ منابع طبیعی و جنگل‌ها بدون مشارکت مردم امکان‌پذیر نیست، به‌ویژه که ۵۸ هزار هکتار از جنگل‌های هیرکانی در مناطق لیسار، شفت و رودبار در فهرست جهانی یونسکو ثبت شده است و با همکاری اداره کل میراث فرهنگی استان به‌دنبال حفاظت از این عرصه‌ها هستیم.
گیلان با کمبود ۵۰۰ نیروی جنگلبان روبه‌رو است
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گیلان اظهار کرد: با وجود اینکه استان بیشترین منابع ملی و جنگلی کشور را دارد، با کمبود حدود ۵۰۰ نفر نیروی جنگلبان روبه‌رو هستیم، در این زمینه پیگیری‌هایی انجام شده است و در کنار آن با کمک سازمان‌های مردم‌نهاد به دنبال نهادینه‌کردن فرهنگ حفاظت از جنگل‌ها هستیم تا بتوانیم کمبود بخشی از نیروهای حفاظتی را جبران کنیم.
مرزبانی افزود: نزولات جوی استان گیلان مرهون جنگل‌های سرسبز و طبیعی است و بیشتر پروژه‌های آبخیزداری نیز در بالادست و سرچشمه رودخانه‌ها اجرا می‌شود، مهم‌ترین اصل در این پروژه‌ها حفاظت از خاک است، زیرا تولید هر یک سانتی‌مترمربع خاک بین ۵۰۰ تا ۸۰۰ سال زمان نیاز دارد و از این‌رو عمده‌ترین وظیفه آبخیزداری در استان حفاظت از خاک است.
مرزبانی ادامه داد: پروژه‌های آبخیزداری شامل اقدامات مکانیکی، بیولوژیکی و بیومکانیکی است و بر اساس برنامه هفتم توسعه، تعهد اجرای پروژه‌ها در ۱۸۰ هزار هکتار از عرصه‌های استان وجود دارد که سالانه بین ۳۰ تا ۳۵ هزار هکتار را شامل می‌شود، البته تحقق این هدف نیازمند تزریق اعتبارات استانی و ملی است.
وی تأکید کرد: در کنار اعتبارات ملی و استانی، از ظرفیت خیرین نیز استفاده خواهیم کرد، زیرا اگر سازه‌های آبخیزداری در بالادست به‌لحاظ مکانیکی و بیولوژیکی اجرا و حفاظت قُروق انجام شود، دیگر متحمل هزینه‌های سنگین در پایین‌دست نخواهیم شد.
جنگل‌های هیرکانی؛ ریه‌های تنفسی و پشتوانه پایداری اکوسیستم‌ها
محمدرضا سلامی، دکترای محیط زیست در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به جایگاه جنگل‌ها در اکوسیستم جهان اظهار می‌کند: جنگل‌ها ریه‌های تنفسی دنیا هستند و هر هکتار جنگل حجم زیادی از اکسیژن دنیا را تأمین می‌کند و قطعاً نقش اساسی در پایداری همه اکوسیستم‌ها دارند؛ چراکه همه مخلوقات وابسته به این اکسیژن هستند که بخش عمده آن از طریق جنگل‌ها تأمین می‌شود.
وی می‌افزاید: هرچقدر میزان و سطح جنگل‌ها کاهش پیدا کند، ما با آسیب‌هایی در قالب آسیب‌های اجتماعی، اقتصادی و تنوع زیستی مواجه می‌شویم و این سه عامل رابطه مستقیمی با اکوسیستم‌های جنگلی دارند.
سلامی با اشاره به نقش جنگل‌ها در نفوذ آب در طبیعت خاطرنشان می‌کند: اگر جنگل تخریب شود، سیلاب‌ها را خواهیم داشت و عملاً نفوذپذیری آب در طبیعت را از دست می‌دهیم. اگر بارندگی شکل بگیرد، میزان نفوذ آب در اراضی جنگلی حدود هفت دقیقه است تا آب در داخل زمین نفوذ کند، اما همین موضوع را با مناطق جلگه‌ای که زمین به صورت سنگ‌فرش است مقایسه کنید؛ میزان نفوذ آب در آنجا بیش از یک ساعت است و تفاوت بسیار زیادی در بحث نفوذپذیری آب‌ها وجود دارد.
وی تصریح می‌کند: جنگل‌ها از این منظر دارای ارزش زیستی، اقتصادی و اجتماعی بسیار بالایی هستند؛ محل زیست تمامی جانداران و پذیرای اکثریت جانداران موجود هستند و به آن‌ها تغذیه می‌دهند. بحث تولید اکسیژن نیز از دیگر موارد اهمیت جنگل‌ها تست.
این کارشناس محیط زیست با اشاره به سطح جنگل‌های کشور می‌گوید: سطح جنگل‌های ما تقریباً ۱۴.۳ میلیون هکتار است و جنگل‌های هیرکانی که اکنون داریم، عملاً از ارسباران شروع می‌شود و تا گلستان را تحت پوشش قرار می‌دهد؛ به صورت یک توده عظیم که این منطقه را از مناطق کویری و مرکزی کشور متمایز کرده است. سرسبزی، رطوبت و شرایط آب‌وهوایی شمال کشور نیز از تأثیرات این جنگل‌ها است.
تغییر کاربری؛ مهم‌ترین تهدید جنگل‌های هیرکانی
سلامی درباره مهم‌ترین تهدیدهای امروز جنگل‌های هیرکانی اظهار می‌کند: بیشتر بحث تغییر کاربری‌هاست و اکنون یکی از عواملی که باعث کاهش سطح جنگل‌ها می‌شود، بحث تخریب جنگل‌ها و زیستگاه‌هاست که باعث شده این توسعه نامتوازن مشکلاتی را در روند حفاظت از جنگل‌ها ایجاد کند.
وی می‌افزاید: ما باید طرح آمایش سرزمینی داشته باشیم و هر پروژه‌ای را که می‌خواهیم احداث کنیم، در قالب پیوست‌های زیست‌محیطی انجام دهیم و اگر این پیوست را نداشته باشد، قطعاً آسیب‌های گسترده‌ای به آن پیکره نیمه‌جانی که در حال حاضر وجود دارد، وارد خواهد شد.
این دکترای محیط زیست درباره ارزیابی زیست‌محیطی توضیح می‌دهد: ارزیابی زیست‌محیطی به این معناست که محاسن طرحی که اجرا می‌کنیم از معایب آن بیشتر باشد. اگر این ارجحیت وجود داشته باشد، می‌گوییم این طرح علمی است و قابلیت اجرا دارد.
طرح تنفس جنگل و فرصت احیای طبیعی
سلامی درباره طرح تنفس جنگل می‌گوید: در کشور ما بحث تنفس جنگل مطرح شد و این طرح صرفاً به خاطر این بود که به جنگل فرصت بدهیم تا خودش را احیا کند. هدف از اجرای این طرح‌ها که به صورت مقطعی در کشور اجرا می‌شود، همین است که بتوانیم جنگل را به حال خودش رها کنیم؛ نه اینکه طرح‌های جنگلداری اجرا نکنیم، بلکه در قبال اینکه این فرصت را به جنگل می‌دهیم تا تنفس کند، طرح‌های جنگلداری نیز برای حفظ و احیای جنگل‌ها شکل بگیرد.
طرح یک میلیارد درخت و امکان احیای جنگل‌ها
وی درباره طرح یک میلیارد درخت در ایران اظهار می‌کند: این طرح باعث شده است که در بسیاری از استان‌ها افزایش سطح جنگل‌ها را داشته باشیم؛ جنگل‌هایی که به صورت انسان‌ساخت در حال کاشت هستند.
سلامی با اشاره به تجربه کشورهای دیگر در احیای جنگل‌ها می‌افزاید: وقتی انقلاب صنعتی در اروپا شکل گرفت، همه درخت‌ها قطع شد، اما دوباره در قرن هفدهم آمدند و جنگل‌ها را کاشتند؛ به‌طوری که اکنون اگر به راشستان‌های کشور آلمان بروید و مطالعه کنید، می‌بینید که شاید از راشستان‌های ما نیز به نوعی انبوه‌تر باشند و توانسته‌اند جنگل‌ها را احیا کنند.
وی تأکید می‌کند: جنگل قابل احیاست و اگر هر ایرانی بتواند هر سال چند نهال بکارد، قطعاً آماری که امروز داریم، بیشتر از آن خواهد شد.
قاچاق چوب و آفات؛ از دیگر تهدیدهای جنگل
این کارشناس محیط زیست درباره دیگر تهدیدهای جنگل‌های هیرکانی اظهار می‌کند: قاچاق چوب یکی از مشکلات است و تخریب جنگل از طریق انسانی نیز از دیگر مشکلات محسوب می‌شود.
وی می‌افزاید: آفات درختان جنگلی نیز یکی از عمده معضلاتی است که ما با آن دست‌به‌گریبان هستیم.
تغییرات اقلیمی و آینده جنگل‌های هیرکانی
سلامی درباره تأثیر تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آب بر آینده جنگل‌های هیرکانی می‌گوید: تغییرات اقلیمی آسیب‌های مختلفی دارد و اکنون از یک طرف باعث ایجاد مشکلات زیست‌محیطی در جنگل‌ها می‌شود. آتش‌سوزی‌هایی که در جنگل‌ها شکل می‌گیرد نیز بخشی ناشی از همین تغییرات است؛ به هر حال تغییر آب‌وهوا و گرمای بیش از حد باعث می‌شود هر سال بخش عظیمی از جنگل‌های دنیا دچار حریق شود و از بین برود.
وی اضافه می‌کند: در همه جنبه‌ها، وقتی بارش کمتری داشته باشیم، باروری جنگل‌ها را از دست می‌دهیم و این مسائل به صورت مستقیم و غیرمستقیم تأثیرگذار هستند. تغییرات اقلیمی در همه حوزه‌ها بر جنگل‌ها تأثیر دارد.
حفاظت پایدار از جنگل‌های هیرکانی
این دکترای محیط زیست درباره مهم‌ترین اقدامات برای حفاظت پایدار از جنگل‌های هیرکانی خاطرنشان می‌کند: اجرای طرح‌هایی که در قالب طرح‌های احیای جنگل داریم، از جمله اقداماتی است که باید دنبال شود. در کشور خودمان نیز بحث طرح تنفس جنگل در مقطعی مطرح شده و در حال تمدید است.
سلامی ادامه می‌دهد: جلوگیری از تغییر کاربری‌ها و جلوگیری از تخریب و آموزش درست به جوامع محلی حاشیه جنگل‌ها از دیگر اقدامات ضروری است؛ چراکه به هر حال این جوامع روزبه‌روز به دامنه تصرفات خود می‌افزایند؛ به واسطه تصرفات، تغییر کاربری و ارزش ملکی که اکنون در شمال کشور وجود دارد.
وی تأکید می‌کند: با توجه به این موضوعات، آموزش، اجرای طرح‌های جنگلداری و انجام کارهای مطالعاتی در حوزه جنگل و اجرای آن‌ها در قالب طرح‌های مربوطه، از عواملی است که می‌تواند به حفاظت از جنگل‌ها کمک کند.
به گزارش ایمنا، جنگل‌های هیرکانی، میراث طبیعی ۴۰ میلیون ساله و جهانی شمال ایران، در استان‌های گیلان، مازندران و گلستان، نقش حیاتی در تأمین منابع آب، حفاظت خاک، تعدیل اقلیم و حفظ تنوع زیستی ایفا می‌کنند؛ اقدامات گسترده استان‌ها از جمله پویش «کاشت یک میلیارد درخت»، توسعه زراعت چوب، مراقبت از جنگل‌کاری‌های سنواتی و پروژه‌های آبخیزداری، نشان‌دهنده تلاش هماهنگ برای حفاظت و توسعه این اکوسیستم ارزشمند است.
با وجود این موفقیت‌ها، چالش‌هایی جدی همچنان باقی است؛ قاچاق چوب و قطع غیرمجاز درختان یکی از مهم‌ترین تهدیدها است که بدون کنترل آن، بقای این میراث ۴۰ میلیون ساله به خطر می‌افتد. کمبود نیروهای جنگلبان، فشارهای انسانی و نیاز به اعتبارات پایدار نیز بر این تهدید می‌افزاید.
حفاظت از جنگل‌های هیرکانی تنها از طریق مدیریت علمی، همکاری بین استان‌ها، مشارکت فعال مردم و حمایت سازمان‌های مردم‌نهاد ممکن است؛ کاهش قاچاق چوب، افزایش زایش طبیعی جنگل‌ها و مراقبت مستمر از جنگل‌کاری‌های سنواتی، نه‌تنها بقای گونه‌های گیاهی و جانوری را تضمین می‌کند، بلکه امنیت منابع طبیعی و معیشت جوامع محلی را نیز حفظ خواهد کرد.
استمرار مدیریت یکپارچه، تقویت مشارکت مردمی و استفاده از ظرفیت‌های دولتی و خیران، کلید موفقیت در حفاظت از جنگل‌های هیرکانی و تضمین آینده‌ای پایدار برای این میراث طبیعی و جهانی است.
گزارش از: محمدرضا رشیدی، خبرنگار ایمنا
نظر شما