تخت فولاد، گذرگاه تاریخی اصفهان به آسمان

صبر بسیار بباید پدر پیر فلک را/ تا دگر مادر گیتی چو تو فرزند بزاید
در صبح پنج شنبه ای که ما در تخت فولاد هستیم عروس استاد کسایی نیز با میخکهایی قرمز رنگ به دیدارش آمده و با هم فاتحه ای برای استاد نی می خوانیم.
متاسفانه از سال 1363 تا سال 1373 تخت فولاد به گورستانی متروکه تبدیل شد و حتی چند تکیه آن از جمله تکیه لسان الارض، قاجار و صفوی خراب شد. ده سال پیش با بودجه سه میلیارد تومانی مرمت تخت فولاد آغاز شد و این مرمت تا سال 1386 به پایان رسید.نتیجه کار این چیزی است که امروز قابل مشاهده است.قبرستانی تاریخی با موزه ها و تکایا و سنگ نوشته های قدیمی در جنوب اصفهان.
ابتکار جالبی که در تخت فولاد صورت گرفته این است که یادمان هایی از بزرگانی که پس از این تاریخ در باغ رضوان اصفهان یا جاهای دیگر به خاک سپرده شده اند در این قبرستان قرار دارد. یادمان هایی برای سید حسن فقیه امامی، استاد مهیار، علی اکبر جمشیدیان ،دکتر مهدی اسحاقیان و..... 
 
چرا تخت فولاد؟
زمان پیدایش تخت فولاد چندان روشن نیست اما وجود آثاری چند قدمت آن را به دوران قبل از اسلام می‌رساند. از جمله قبر یوشع نبی در تکیه "لسان الارض" که در این قبرستان واقع است.  سنگ قبری از عارف قرن پنجم به نام "بابا فولاد حلوایی" در کنار این قبرستان و در مرکز مخابرات فیض قرار دارد که می گویند نام تخت فولاد برگرفته از نام این عارف بزرگ است. بر روی سنگ قبر بابا فولاد حلوایی تصویری از یک فولاد آهنیدیده می شود اما هنوز به طور دقیق مشخص نیست که آیا کنیه او برگرفته از اسم تخت فولاد است یا تخت فولاد به خاطر نام و خاکسپاری او در این مکان تخت فولاد شده است.

کتابخانه ای با منابع بزرگ در دل خاکی تخت فولاد
در سفر کوتاه یک روزه به قلب تخت فولاد اول از همه راهی کتابخانه تخصصی منابع و رجال تخت فولاد می شویم.کتابخانه ای که با ۴۰۰۰ نسخه چاپی،۵۰۰ نسخه خطی و ۲۰۰ جلد کتابهای چاپ سنگی تاریخ رجال آن هم در یک فضای نه چندان بزرگ شگفت زده مان می کند.۵۰۰ جلد از این کتابها درباره ادبیات و تاریخ اصفهان است و روش دسترسی اش هم بسیار ساده است.برای استفاده از این کتابخانه تنها کافی است که کارت ملی همراه داشته باشی. لیست تمام کتابها نیز در سایت کتابخانه مرکزی شهرداری اصفهان موجود است.انبوه آن همه کتاب و نسخه تاریخی در تخت فولاد شگفت زده مان می کند اما به گفته مدیر کتابخانه متاسفانه اطلاع رسانی درباره این کتابخانه تا امروز ضعیف بوده و به همین دلیل استفاده کنندگان از آن نیز تنها طلاب و دانشجویان رشته تاریخ بوده اند.
جمع آوری بانک CD از تاریخ اصفهان و مجلات قدیمی یکی از اقداماتی است که در این کتابخانه برای اصفهان در حال انجام است. جالب اینجاست که بسیاری از کتابها و نسخه های موجود در این کتابخانه توسط خانواده علما و مشاهیر مدفون شده در تخت فولاد به این مرکز هدیه شده است.

موزه علوم و فنون تخت فولاد
پیش از آغاز تخت فولاد گردی سری هم به موزه علوم و فنون می زنیم. موزه علوم و فنون در مکان قبلی مدرسه جهانگیرخان در سال ۱۳۸۶ افتتاح شده و شامل بخش های مختلف شیمی، زمین شناسی، فیزیک، آسمان نما، نجوم و اپتیک است.در این موزه هرچه که به فکرتان برسد هست، از سنگ های موسکویت پگماتیت تا گابرو و ماهی های رودخانه آمازون و سیچلایدهای آفریقایی تا اسلاید فانوسی و ضبط صوت های قدیمی.گونه های حیات وحش نیز از مناطق مختلف ایران به شیوه تاکسودرمی در این موزه نگهداری می شوند اما بخش مورد علاقه خبرنگاران ایمنا قسمتی است که ماشین های تحریر با قدمت های مختلف در آن نگهداری می شود. همه ماشاید با آرزوی نوشتن با یکی از این ماشین ها را در کودکیمان با دیدن فیلم زندگی نویسندگان بزرگ داشته ایم.

تکیه آغا باشی 
در توصیف تکیه آغاباشی که اندکی پایینتر از مقبره تاج اصفهانی قرار دارد تنها باید بگویم که محشر است. بانی فعلی تکیه پیرمردی است که اسمش آقا مراد است و جد اندر جد در این تکیه بوده اند. برای ورود به تکیه باید از چندپله کوچک پایین برویم و کفشهایمان را در بیاوریم. انگار که موسی ایم و به طور می رویم. این تکیه مفرش است و سقف کوتاهی دارد و شامل چند قبر است که پر از قدح  آب و گل و چراغ و لاله است .دیوارها پر از تصاویر مردانی از خانواده نعمت اللهی از وابستگان سیدالعراقین است که عشق حضرت علی (ع) را در دل داشته اند. جالب اینجاست که در قسمت پشتی تکیه چند زن نیز به خاک سپرده شده اند. آقا مراد با تعصب خاصی یکی یکی عکس های روی دیوار را از موافق علی شاه که صاحب دیوان شعری در مدح حضرت علی (ع) بوده تا قطب العارفین و میز عباس که فخر دراویش بوده با خواندن اشعاری معرفی می کند. جوری می خواند که احساس می کنم دارد شاهنامه را برایمان نقالی می کند. آقا مراد می گوید تا مدتی پیش مردم با زیلو وحصیر به اینجا می آمدند و چله نشینی می کردند.

گنجینه سنگ نبشته ها
قدیمی ترین سنگ نبشته هایی که در تخت فولاد اصفهان کشف شده در موزه سنگ نبشته ها نگهداری می شود .سنگهایی که به زیبایی تمام تراشیده شده و در نوع خود بی نظیر هستند.اما قدیمی ترین اثر یافت شده در تخت فولاد کتیبه های آجری عصردیلمیان در قرن چهارم هجری است که از تکیه بابارکن الدین و لسان الارض پیدا شده از اسناد هزارساله تخت فولاد است که در این موزه نگهداری می شود،
قدیمی ترین سنگ قبری که در این موزه به تماشا گذاشته شده است سنگ قبرآجری مردی به نام شجاع الدین محمد و متعلق به سال 685ه.قمری است. کمی که در سنگ قبرهای این موزه دقیق بشوی متوجه می شوی که روی بعضی از آنها نقوشی هست که شغل مرده صاجب سنگ قبر را مشخص می کند. در این روش که تا دوره قاجار رواج داشته ابزارهای کار فرد متوفی از قبیل قیچی قالیبافی، ابزار خیاطی، پولکی سازی و مهر و تسبیح که مخصوص افراد مذهبی بوده روی قبرها حک می شده است. شانه های قدیمی اگر دوطرفه باشند معلوم می شود که این سنگ قبر یک خانم بوده است .بر روی سنگ قبرها نیز تعداد بالشتک ها نشان دهنده فرد متوفی است. مثلا اگر یک بالشتک روی قبر باشد سنگ قبر یک خانم و اگر دوبالشتک باشد سنگ قبر یک آقا است.

تکیه خاتون آبادی
تکیه بعدی که به آن سر می زنیم از بناهای تاریخی متعلق به دوره صفوی و منسوب به میر محمد اسماعیل خاتون آبادی از سادات حسینی و جد سادات پاقلعۀ اصفهان است.این تکیه تنها تکیه موجود در تخت فولاد است که خصلت مسجد، مدرسه و تکیه را دارد. میرمحمد اسماعیل در اين تكيه اقامت نمود و به تدوين و تأليف تفسير بزرگ قرآن پرداخت و پس از وفات به سال ۱۱۱۶هـ .ق در همان حجره اي كه مدرسش بود، دفن شد.
ضلع غربي اين تكيه از چند طبقه تشكيل شده: طبقه زيرين به صورت سردابي محل قبر حاج ميرزا حسين نايب الصدر فقیه متوفي ۱۳۲۶هـ .ق و طبقه همكف به صورت صحني با حجره هايي در اطراف كه اتاق اصلي و محل قبر خاتون آبادي در جبهه غربي قرار دارد. طبقه فوقاني قبر به صورت اتاقي بزرگ و مصفا و سه ايوانه است كه بر بالاي حجره اصلي و مرقد خاتون آبادي قرار گرفته و گنبد بقعه نيز بر روي همين اتاق واقع شده است. اين گنبد كه از نوع گنبدهاي پيازي شكل است كاشيكاري زيبايي دارد و تداعي كنندة گنبد زيباي مدرسه چهارباغ است. در ضلع جنوبي، مسجد تكيه به صورت شبستاني با محراب مقرنس كاري شده، قرار گرفته است. سردابی که محل دفن میرزا حسین نایب صدر است نیز یکی از دیگر محل هایی است که در آن چله نشینی صورت می گرفته است.عده ای که برای بازدید از این سرداب می آمده اند حتی آرزوهایشان را نیز روی دیوارها نوشته اند: از سفر کربلا گرفته تا آرزوی سفیدبخت شدن برادر کوچکتر!

تکیه میرفندرسکی
 تکیه میر فندرسکی مربوط به دوره صفوی است و در سال ۱۳۶۴ با شمارهٔ ثبت ۱۶۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تكيه ميرفندرسكي در شمال غربي گورستان تخت فولاد از تكاياي ممتاز و منحصر به فرد اين قبرستان است. اصل وجود تكيه از اوايل صفويه و شايد به قرون هشتم و نهم مقارن با تكيه باباركن الدين برسد كه اساس اوليه آن به صورت مقبره و خانقاه درويشان بوده كه شاردن هم به آن اشاره دارد. شهرت اين تكيه به واسطه وجود مزار عارف و فيلسوف برجسته زمان شاه عباس اول مير ابوالقاسم فندرسكي است.
مجموعه اين تكيه شامل يك صحن مستطيلي چهار ايوانه با محور شرقي، غربي و حجره هايي در اطراف و سردري زيبا در جبهه جنوبي با قطاربندي هاي زيبايي كه به رنگ اخرايي قلم گيري شده است.
سبك معماري تكيه، صفوي است شامل طاق و چشمه و فضاهاي محصور كننده.
در جبهه غربي اتاقي با ارسي سه دري و گوشواره هايي در طرفين قرار داشته كه در اواخر عهد قاجار با تيغة آجري مسدود شده است. اين اتاق ظاهراً محل عبادت و خلوت نشيني مير فندرسكي بوده كه قبر وي نيز به صورت سكويي مرمرين مقابل آن در صحن تكيه واقع شده است. بر ديوار اين اتاق كتيبه اي به خط مير عماد حسني استاد برجسته خوشنويسي متوفي ۱۰۲۰هـ .ق به زيبايي گچبري شده كه غزلي از حافظ مي باشد با مطلع« روضه خلد برين خلوت درويشان است». جبهه جنوبي این تکیه به صورت تكيه اي مجزا مدفن بختياريها مي باشد.
از عناصر ارزشمند معماري و هنري اين تكيه، سقاخانه اي در جبهه جنوبي با مشبك آجري لعابدار است که به تازگي مرمت شده است و همچنين سنگابي مكعب شكل از عهد صفوي مي باشند. درختي 450 ساله نیز در این تکیه وجود دارد كه ارنست هولستر آلمانی از آن تصویر برداری کرده است وحدود 100 میلیون تومان هزینه نگهداری از این درخت شده است.
بزرگاني در اين تكيه آرميده اند از جمله:
عباس بهشتيان محقق و مؤلف ،سيد روح ا... كشفي اديب و شاعرميرزا تقي خان حكيم باشي« سرتيپ» اديب محقق و روزنامه نگار،ميرزا محمد حسين عنقا شاعر و هنرمند خوشنويس،عبدالمجید طالقانی استاد خط و سردار اسعد بختیاری
جالب است بدانید عباس بهشتیان همان کسی است که در زمان پهلوی دوم با خوابیدن جلوی ماشین های نظامی نگذاشت در روز رژه 21 آذرماه تانک ها از روی سی و سه پل رد بشوند.
از دیگر نکات جالب تکیه میرفندرسکی سنگ قبرهایی است که از پل خواجو به این تکیه منتقل شده است.این سنگ  قبرها را در زمان پهلوی به دلیل کمبود بودجه برای مرمت پل خواجو به آنجا منتقل کرده بودند و پس از مرمت دوباره پل خواجو سنگ قبرها که آسیب هایی با تیشه نیز دیده بودند به تکیه میرفندرسکی منتقل شد .جالب است بدانید که شیرهایی نیز که در دوطرف پل خواجو قرار دارند از تخت فولاد به پل خواجو منتقل شده است.

موزه روزنامه نگاری 
اين موزه در سال ۸۴ درمحل مقبره ي صارم الدوله در تخت فولاد راه اندازي شد که در آن سير تاريخ روزنامه نگاري و مطبوعات اصفهان بيان شده است، از اولين روزنامه اصفهان که در سال ۱۲۹۶ ه.قمری توسط محمدتقي خان سرتيپ منتشر می شده تا روزنامه های اخگر، جنوب، ستاره اصفهان، اولیا، نقش جهان، کامکار، آتشگاه و شیرنشان در این موزه موجود هستند. سوابق حدود ۳۰۰ روزنامه و مجله تا قبل از انقلاب اسلامي در اين موزه موجود است که به دليل کمبود فضا و کوچک بودن مکان مقبره، موزه تنها قادراست همين تعداد را معرفي کند.برای نمونه روی شناسنامه روزنامه ارژنگ نوشته شده:در منزل شخصی اداره می شود. تک شماره 45 شاهی و وجه اشتراک سالیانه 20 ریال.

موزه مشاهیر و علمای اصفهان
این موزه پراست از عکس و دست نوشته های مشاهیر اصفهان از عبدالحسین سپنتا گرفته تا شیخ محمدباقر صدیقین، محمدرضا خراسانی، جلال الدین همایی، سید روح ا...کشفی و حاج آقا رحیم ارباب تا استاد کسایی. درواقع در فضای کوچک این موزه می توان مانند یک فیلم سینمایی یکی، یکی تصویر بزرگان اصفهان را از کسانی که به سن ما قد می دهد تا کسانی که سال های زیادی است در خاک خفته اند را دید. در حیاط این موزه نیز تصویری از امام موسی صدر در زمان سفرش به اصفهان دیده می شود. به امید اینکه بار دیگر به اصفهان سفر کند و تصویر جدیدی از او در میان یارانش به این موزه آورده شود.  
کم کم زمان آن می رسد که تخت فولاد را ترک کنیم. اما هنوز تکیه های زیاد و درخاک خفتگانی مانده اند که بر سر گورشان ننشسته ایم. فهرست مشاهیر بزرگان دفن شده در تخت فولاد آنقدر زیاد است که در یک مقاله و یک کتاب نمی گنجد .درواقع تخت فولاد گنجی خفته در جنوب اصفهان است و بی دلیل نیست که این اثر به طور یکجا و پس از آن اجزای آن یک به یک در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.این شهر کوچک باستانی را ترک می کنیم در حالی که خیال در خفتگانش تا ابد در یادمان خواهد ماند.از آنها خواهیم نوشت و از آنها خواهیم گفت که خفتگان بیدار شهر اصفهانند.

الهام شهیدان