شک و سوء ظن؛ معمای بی‌پاسخ یک ذهن بیمار

امروزه وجود شک و سوء ظن در بین افراد جامعه و به ویژه در روابط زناشویی ملموس‌تر از گذشته است به طوری‌که می‌توان این پدیده را یکی از دلایل افزایش طلاق در جامعه عنوان کرد.
انسان‌های بدگمان اصولا" از دیگر افراد جامعه فاصله می‌گیرند توانایی برقراری معاشرت را ندارند و تا حدی از تکامل و رشد فکری باز می‌مانند.
سوء ظن نوعی غیبت قلبی و باطنی
به نظر برخی از علمای فقهی سوء ظن نوعی غیبت قلبی و باطنی است زیرا افراد شکاک همیشه در دل به بدگویی و غیبت دیگران مشغولند.
آزاده ملکیان روانشناس اجتماعی در گفتگو با ایمنا شکاکیت را بیماری افراد ضعیف‌النفس و بداندیش عنوان کرد و افزود: هر کس دو عنصر اساسی حسادت و خود کم بینی را داشته باشد دچار شکاکیت هم خواهد شد.
وی شک و بدبینی را سرچشمه همه ناراحتی‌های روحی و روانی دانست و افزود: فرد شکاک و بدبین همیشه دچار اضطراب و نگرانی است.
این روانشناس اجتماعی ادامه داد: شخص بدبین بیشتر از دیگران غمگین، خودخور و ناراحت است و به علت گمان‌های بدی که درباره اشخاص و پدیده‌ها دارد بسیار در رنج و عذاب درونی است در نتیجه از هم نشینی با دوستان و رفت و آمدهای مفید اجتناب می‌ورزد و به تنهایی و عزلت بیشتر تمایل دارد و از شادی و نشاط روحی بی‌بهره است و شاید کار به جایی برسد که از همه کس و همه چیز هراس پیدا کند و هر تحرکی را از سوی هر کس به ضرر خود می‌بیند و چنین تصور می‌کند که همگان کمر به نابودی و حذف او بسته‌اند.
مسایل ناموسی و اقتصادی از عوامل مهم شکاکیت
ملکیان با بیان این که شکاکیت در حد کم نشان دهنده تعصب،‌ دوشت داشتن و غیرت است ولی شک و بدبینی افراطی نشان دهنده اختلال شخصیت (پارانوئید) در فرد است، اظهار داشت: عوامل اقتصادی و ناموسی یکی از مسایل مهم در شکاکیت است.
وی با اشاره به این‌که بعضی مواقع بدگمانی ریشه در گذشته فرد شکاک داشته است، افزود: ممکن است فرد شکاک در گذشته خود با افرادی رابطه داشته است که روابط آنها خارج از عرف بوده است.
این روانشناس اجتماعی در ادامه بیان داشت: فرد شکاک حتی اگر در زمان حال مساله‌ای برای شک کردن پیدا نکند مشکلاتی را برای آینده فرض کرده و به عملکرد درست همسرش در مقابل آن مشکلات فرضی، شک می‌کند.
بنابراین اگر چه امتناع از توضیح و استدلال منطقی وضعیت فرد شکاک را بدتر می‌کند اما پاسخ دادن و روشن کردن نقاط مبهم نیز چندان مشکلی را حل نمی کند.
مردان شکاک‌تر از زنان
ملکیان با اشاره به این‌که سوء ظن مردان نسبت به زنان بیشتر است، تصریح کرد: به طور معمول رفتار افراد شکاک با آزار و اذیت و خشونت همراه است که این اختلال رفتاری در مردان بیشتر از زنان است.
این روانشناس اجتماعی تاکید کرد: مردهای شکاک اصولا با دخترهایی ازدواج می‌کنند که پوشش مناسبی ندارند و درصد طلاق در میان آنها بالاست.
وی تاکید کرد: افراد بداندیش ابتدا باید درمان شوند و سپس ازدواج کنند هر چند که پاسخ روان درمانی در میان افراد مشکوک پایین است زیرا قبول ندارند که مشکل دارند و کمتر خود را تحت درمان قرار می دهند.
ملکیان بهترین راه مبارزه با شک را مشورت گرفتن با مشاورین مجرب دانست.
نقش مهم همسران در گرایش به شکاکیت و عدم آن
زهرا نیکخواه کارشناس ارشد روانشناسی نیز در خصوص بدگمانی اظهار داشت: ‌این افراد تصور می‌کنند در صورت بروز مشکل نمی‌توانند آن را حل کنند پس تلاش می‌کنند از وقوع مشکل جلوگیری کنند.
افراد شکاک به دلیل منفی نگری از زندگی حال لذت نمی‌برند به این ترتیب اغلب از نارضایتی مردم و اضطراب در رنج هستند و از آنجا که نمی‌توانند آینده را به طور کامل پیش‌بینی کنند و مانع وقوع حوادث ریز و درشت شوند هرگز به رضایت از زندگی دست پیدا نمی‌کنند و به رضایت خاطر نمی‌رسند.
وی درباره نحوه برخورد با افراد شکاک اظهار داشت: همسران نقش مهمی در گرایش یکدیگر به شک و بدبینی و یا درمان آن دارند گاهی همسران به شک و دودلی یکدیگر دامن می‌زنند و وقتی نقطه ضعف همسرشان را می‌یابند از این طریق آنها راتحت فشار قرار می دهند که این اوضاع را بدتر می کند.
ترس عمده ترین عامل شکاکیت زنان
این کارشناس ارشد روانشناسی در ادامه افزود: ترس عمده‌ترین عامل شکاکیت زنان محسوب می‌شود و بی توجهی به این ترس و دامن زدن به آن با شکل‌های مختلف نظیر شوخی، لاابالی گری، امتناع از توضیح رفتارهای مبهم و غیره می‌تواند عامل تقویت شک باشد.
وی با تاکید بر این‌که تقویت اعتماد در میان همسران یکی از راه کارهای اصلی است، گفت: تقویت زمینه‌های اعتماد در وجود خود فرد شکاک نیز راهکار اصلی محسوب می‌شود، سوء ظن نه تنها نسبت به همسر بلکه نسبت به اطرافیان خود به تمرین اعتماد احتیاج دارد.
ایمان به خدا عامل کاهش بداندیشی
نیکخواه یکی از پایه‌های شک را ضعف ایمان دانست و تصریح کرد:‌ توکل به خداوند هیچ گاه شک و سوء ظن را تقویت نمی‌کند بلکه آن را به کلی از بین می‌برد.
وی همچنین در ادامه در ارتباط با تاثیر شک و سوءظن در روابط خانوادگی، بیان داشت: زیان‌ها و آثار سوءظن در محیط خانواده بسیار وسیع و جبران ناپذیر است.
نیکخواه با اشاره به این که بدبینی ریشه بیشتر دشمنی‌ها و نزاع‌های خانوادگی است، تصریح کرد: عدم امنیت فرزندان در محیط خانه و روی آوردن آنها به پناهگاه‌های نامطمئن و از هم پاشیدن کانون گرم خانواده از جمله پیامدهای شک و بدبینی در خانواده است.
این کارشناس ارشد روانشناسی در خصوص افراد شکاک نیز گفت: انسان شکاک چه زن و چه مرد می‌تواند دارای ریشه ژنی یا سابقه زمینه‌ای داشته باشد.
وی در ادامه کم توجهی به همسران خوش و بش کردن با نامحرمان، اعتیاد، بیکاری و غیره را از عوامل مهم در میان افراد شکاک نامید.
ارتباط کلامی سوء ظن را نابود می‌کند
نیکخواه با اشاره به این‌که شخصیت افراد در خانواده شکل می‌گیرد، خاطرنشان کرد: ‌خانواده محیطی برای شکل گرفتن شخصیت اولیه انسان و رسیدن به اوج آرامش و امنیت است و اگر بخواهیم خانواده قداست و محبوبیت خویش را در میان افراد از دست ندهد باید ارتباط کلامی را با افراد خانواده افزایش دهیم و موارد ابهامی را که در ذهن ما به عملکرد افراد خانواده به وجود آمده است با گفتگوی صحیح و خواستن توضیح از آنها برطرف کنیم.
وی با تاکید بر پرهیز از منفی بافی به منظور کاهش سوء ظن، گفت: در برخورد با عملکرد افراد خانواده فقط به جنبه‌های منفی اعمالشان فکر نکنیم بلکه جنبه‌های مثبت آنها و زندگی خود را ببینیم از قضاوت‌های بیجا درباره افراد خانواده پرهیز کنیم و اگر متوجه بروز افرادی از یکی از آنها برخلاف میل دیگر افراد خانواده شدیم شک نکنیم بلکه در صدد فهم حقیقت برآییم.
این کارشناس ارشد روانشناسی در ادامه افزود: برای نظرها و نگرش‌های افراد ارزش قایل شویم و با تشکیل جلسات خانوادگی در صدد مشکلات و اختلاف نظرها برآییم و در تصمیم گیری‌های مهم زندگی،‌ شریک و همدل یکدیگر باشیم.۲۲/