اصفهان در رتبه نخست بیش‌ترین ساعات آفتابی کشور

به گزارش ایمنا، مهدی اسحاقی مدیر مرکز نجوم ادیب اصفهان با بیان این‌که همه ساله هم‌زمان با اعتدال تابستانی، روز ۳۱ خردادماه را روز ساعتهای آفتابی می‌نامند، افزود: تغییر فصول و نیز طول شبانه روز بشر را به فکر سنجش و اندازه‌گیری زمان انداخت و از همه مهم‌تر مدت روز و داشتن زمان آن بسیار مهم می‌نمود.
وی با اشاره به این‌که انسان‌هاي اوليه براي محاسبه زمان و نشان دادن گذشت آن، بر روي درخت‌ها و ديوارها خط می‌كشيدند، اظهار داشت: برخی از آنان نیز سنگ ريز‌ها را در جایی گذاشته و يا به طريقي در جايي علامت‌هاي خاصی را قرار مي‌دادند و بدین ترتیب وقايع مهم طبيعي، خانوادگي و قبيله‌اي را ثبت مي‌كردند.
مدیر مرکز نجوم ادیب با بیان این‌که در آغاز، مدت زمان را با روز محاسبه می‌شود كه برای این کار از دو غروب(طلوع ) متوالی خورشید استفاده می کردند، نصریح کرد: در آن زمان بشر به خوبی متوجه تغییرات فیزیکی طبیعت در طول یک ماه بود و بنابراین حس می‌کرد كه وسیله خوبي براي محاسبه و نگه داشتن گذشت زمان یافته است.
وی ادامه داد: پس از این کشف به تدریج به کاربردن دوره‌هاي فصلي مختلف مانند باران، گرما، خشكي، سرما و اعداد برای تعیین زمان ضروري شد.
اسحاقی با اشاره به این‌که با گذشت زمان و پيشرفت علم و اختراع وسايل جديد، تقويم نيز پيشرفت كرده و دقيق تر شد، بیان داشت: با پیشرفت تقویم طلوع و غروب خورشيد، حركات ماه، ستارگان و زمين بيشتر مورد مطالعه قرار گرفت و اهميت فصل‌ها و زمان بيشتر نمايان شد، آنها با توجه به تجربه و دانش روز خود بتدریج ساعت هایی را اختراع کردند و از آنها برای مشخص کردن زمان استفاده کردند.
وی با بیان‌ این‌که در ساخت سـاعت‌های آبی از جریان یکنواخت آب استفاده می‌شود، خاطرنشان کرد: باین ترتیب که داخل ظرف مدرج سوراخ‌دار را با آب پر می‌کردند ک آب قطره قطرهاز سوراخ کوچک می‌چکیده و با توجه به مقدار آب خروجی، زمان تا حدودی معلوم می‌شد.
مدیر مرکز نجوم ادیب با اشاره به این‌‌‌که ساعت شنی یا ماسه‌ای از دو حباب شیشه‌ای چسبیده به هم تشکیل می شود که میان آن، سوراخ باریکی برای رد شدن شن یا ماسه تعبیه شده است، ادامه داد: در واقع این روزنه برای عبور شن‌ها بوده که بتدریج از حباب بالا به حباب پایین وارد و در آن جمع می‌‌شد و بعد ظرف را وارونه کرده و همان عمل تکرار می‌شد و در نهایت با معلوم شدن تعداد دفعات جابجا شده شن‌ها در حباب‌ها، حدود تقریبی زمان مشخص می‌شد .
وی در مورد ساعت‌های شمعی گفت: در این نوع ساعت، بدنه شمع مدرج شده و با سوختن شمع و کوتاه شدن آن زمان را محاسبه می‌کردند، حضور خورشید در آسمان و تکرار روز و شب اندیشه ساخت نخستین ابزار برای سنجش زمان را در انسان ایجاد کرد و به این ترتیب ساعت‌های آفتابی به عنوان اولین ساعت‌ها ساخته شد و با درک بهتر انسان از کارایی کرهٔ آسمانی پیشرفت بیشتری کرد.
اسحاقی با بیان این‌که ساعت‌های آفتابی یا همان ساعت خورشیدی، میله‌ای عمودی بوده بر سطح افقی نصب می‌شوند، خاطرنشان کرد:در این نوع از ساعت‌ها با اندازه‌گیری سایه میله، زمان را مشخص می‌کردند.
وی با اشاره به این‌که ساعت های آفتابی یکی از باستانی‌ترین ابزارهای سنجش زمان را تشکیل داده که تاکنون به حیات خود ادامه داده‌اند، بیان داشت: ساعت‌های آفتابی نقش مهمی در تاریخ پیشرفت علم داشته چراکه با بهبود درک انسان از کره آسمان کارایی آنها نیز بهتر و دقیق‌تر شده است.
مدیر مرکز نجوم ادیب با اشاره به این‌که حضور خورشید در آسمان و توالی روز و شب نخستین تقسیم بندی های شبانه روزی را به وجود آورد، خاطرنشان کرد: این گونه بود که کم کم مساله نگاه داشتن حساب زمان‌های یک روز بیشتر مورد توجه قرار گرفت و به این ترتیب نخستین ابزارهای سنجش زمان و مشخص کردن نقاط مهم ساعت‌های شبانه‌روز بیشتر مطرح شد و نخستین ساعت‌ها پا به عرصه وجود گذاشتند.
وی با بیان اینکه براساس نوشته‌های هرودوت، قدمت این ساعت‌ها به ۵ هزار سال قبل می‌رسد و او ساخت این ابزار را به سومری‌ها و کلدانی‌ها نسبت می‌دهد، بیان داشت: این اقوام در بین النهرین می‌زیستند و تقسیم‌بندی ۲۴ساعته زمان که امروزه نیز آن را به کار می بریم یادگاری از این اقوام است.
اسحاقی با بیان این‌که نخستین ساعت های آفتابی که شاید قدمت آنها به پیش از این اقوام هم برسد تنها شاخص هایی بودند که زمان عبور خورشید از نصف النهار ناظر (یا همان ظهر شرعی)را نشان می‌دادند، اظهار داشت: اما سومری ها این ابزار را گسترش دادند و اولین نمونه‌های ساعت های آفتابی عمودی را ساختند، در این ساعت ها که ساده‌ترین نوع ساعت‌های آفتابی است، یک شاخص عمودی سایه‌ای را بر صفحه‌ای انداخته که تقسیم‌بندی‌های آن ساعت از روز را نشان می‌دهد.
اسحاقی با بیان این‌که نخستین ساعت آفتابی کروی حدود ۳۴۰ سال قبل از میلاد توسط بروسوس ساخته شد،افزود: در این ساعت آفتابی جذاب شاخص درون نیم‌کره‌ای واقع بوده که علاوه بر نشان دادن زمان بر حسب یک تقسیم‌بندی ۱۲ ساعتهٔ طول روز، بلندای سایه که نماینده تغییر فصل‌ها است را مشخص می‌کرد.
وی با اشاره به این‌که ساعت‌های آفتابی معمولی، زمان ظاهری خورشیدی را نشان می‌دهند، ادامه داد: این زمان با زمانی که از ساعت می‌خوانیم کمی فرق دارد و در طول سال تا حدود ۱۵ دقیقه جابه‌جا می‌شود.
مدیر مرکز نجوم ادیب با بیان این‌که این ساعت‌ها تنها ۴ روز در طول سال با ساعت‌های مکانیکی مطابقت دارند، خاطرنشان کرد: این پدیده به این دلیل است که راستای محور چرخش زمین به دور خود کاملاً ثابت نیست و زمین هنگام چرخش به دور خود کمی تاب می‌خورد.
وی با اشاره به این‌که ساعت‌های آفتابی دقیق همیشه جدول یا نموداری به نام "جدول تعدیل زمان"در کنار خود دارند، افزود: این جدول‌ها برای تصحیح اختلاف زمان در ماه‌های مختلف سال است.
اسحاقی با بیان اینکه زمانی‌که خورشید در بالاترین نقطه آسمان دیده می‌شود را ظهر شرعی می‌نامند، بیان داشت: در این ساعت تمامی مکان‌هاي قرار گرفته بر روي يک نصف‌النهار ظهر مشترکي داشته و با اندازه گیری زمان از ظهر یک روز تا ظهر روز بعد و تقسیم بندی آن به ۲۴ ساعت مساوی زمان را می‌توان اندازه گرفت.
وی تصریح کرد: براي کار با ساعت‌هاي آفتابي بهتر است ديدگاه زمين¬‌ مرکزي اختیار کرده و خود را ثابت بدانیم و باقی جهان را در حال حرکت به‌ دور زمین فرض کنيم، در اين صورت به‌نظر مي‌رسد خورشيد در مسير دايره‌‌وار به‌ دور زمين مي‌گردد.
مدیر مرکز نجوم ادیب با اشاره به این‌که در يک عرض جغرافيايي که به‌تدريج با فصول تغيير مي‌کند خورشيد در لحظه ظهر درست از بالاي سرمان عبور می‌کند، اظهار داشت: از اوایل دی تا روزهای نخست تیر به نظر می‌رسد خورشید هر روز کمی شمالی‌تر می ‌شود، در اول فروردین یا همان اعتدال بهاری خورشید از استوا عبور کرده و در اول تیر یا همان انقلاب تابستانی خورشید در عرض جغرافیایی ۲۳ درجه و ۲۶ دقيقه شمالي (مدار رأس‌السرطان) از بالاي سر مي‌گذرد و در نهایت مسیر حرکت آن جنوبی‌تر می شود.
وی ادامه داد: در اوایل مهر دوباره خورشید از استوا عبور کرده و در اول دي(انقلاب زمستانی) به‌جنوبي‌ترين موضع خود در ۲۳ درجه و ۲۶ دقيقه جنوبي (مدار راس‌الجَدي) مي‌رسد.
اسحاقی در مورد تفاوت کار ساعت‌های آفتابی با دیگر ساعت‌ها گفت: ساعت‌هاي آفتابي زمان محلي ظاهري را اندازه مي‌گيرند که براساس ظهر در طول جغرافيايي محلي است، براي مثال زماني که خورشيد از نصف‌النهار محل مي‌گذرد ظهر محلي ناميده شده و این موجب اختلاف ساعت های محلی در شهرهای مختلف دردسر ساز می‌شود.
وی با بیان این‌که برای از رفع اختلاف در ایران زمان را بر اساس نصف‌النهار مبدا اندازه‌گیری می‌شود،بیان داشت: زمان رسمي ايران که از طول جغرافيايي ¬۵/۵۲ شرقي( شهر تهران) مي‌گذرد، به علاوه به‌دليل تغيير محل خورشيد در طول سال و تغيير ساعت برخي کشورها در تابستان، زمان رسمي با زماني که ساعت آفتابي نشان مي‌دهد، ممکن است تفاوت داشته باشد.