به گزارش ایمنا، اصفهان از دیرباز کانون علم و اندیشه اسلامی و پایگاه علمای بزرگ دینی بوده است، به طوری که از قدیم تدریس علوم دینی در اکثر مساجد اصفهان برپا بود و با توسعه علوم اسلامی اولین کانونهای علوم اسلامی در قرن چهارم با نامهای بیت الحکمه، دارالحکمه، خزانه الحکمه در کنار مساجد تاریخی اصفهان به وجود آمدند. ساخت و تجهیز مدارس علمیه اصفهان در زمان صفویان به اوج شهرت و اقتدار خود رسید و شاهعباس و جانشینان وی در کنار ساخت پلها و حمامها و کاخها و ابنیه تاریخی فراوان، ساخت مدارس علمیه را هم اهمیت داده و بیش از ۱۰ مدرسه علمیه مجهز جدید در اصفهان دایر کردند که دو مدرسه جد بزرگ و کوچک از آن جمله اند.
لطف الله هُنرفر در کتاب «گنجینۀ آثار تاریخی اصفهان» می نویسد: «از این دو مدرسه، مدرسه ای را که از حیث وسعت کوچکتر است، جده بزرگ شاه عباس دوّم بنا کرده؛ و مدرسه ای را که از حیث وسعت بزرگتر است، جده کوچک شاه بنا کرده؛ اما امروز، کلمه بزرگ و کوچک از طرف عموم به دلیل وسعت بناست و به این ترتیب مدرسه بزرگتر را جده بزرگ و مدرسه کوچکتر را جده کوچک می نامند». اگر گفته های لطف الله هنرفر در مورد وجه تسمیه «جده کوچک» و «جده بزرگ» را بپذیریم و به این نکته نیز توجه کنیم که شاه عباس دوّم از طرف پدر تنها می توانسته یک جده داشته باشد و این دو بانو نیز به احتمال قریب به یقین، نسبتشان با شاه از طریق پدر بوده است، زیرا هر دو در اوّل، ثواب موقوفۀ خود را نثار روح شاهزادۀ شهید، یعنی مرحوم صفی میرزا فرزند ارشد شاه عباس اوّل کردهاند، بنابراین نتیجه بگیریم که یکی از این دو بانو(جدّۀ بزرگ) همسر شاه عبّاس اوّل یعنی مادر صفی میرزا و دیگری(جدّۀ کوچک) همسر خود صفی میرزا بوده است. نسبت کوچک و بزرگ را نیز در آغاز، به طور صحیح، به کلمه جده داده بودهاند. به این ترتیب که همسر شاه عباس را جده بزرگ و همسر صفی میرزا را جده کوچک می نامیده اند.
مدرسه جده بزرگ
مدرسه جده بزرگ در مسیر اصلی بازار بزرگ اصفهان، نزدیک به میدان نقش جهان قراردارد. این مدرسه که در دو طبقه ساخته شده در بازار اصلی اصفهان واقع است. کتیب های که در سر در مدرسه است با خط ثلث با کاشی معرق بر زمینه کاشی لاجوردی، تاریخ نوشته شده بر آن ۱۰۵۸ هجری قمری و خطاط آن محمدرضا امامی است. در این کتیبه به نام شاه عباس دوم و جده او اشاره شده است. تزئینات داخل مدرسه جده بزرگ کاشیکاری است. در ضلع شرقی صحن مدرسه لوحه کوچکی است که با خط نستعلیق مشکی تاریخ تعمیر مدرسه را به سال ۱۳۳۴ ذکر کرده است. بنا بر آنچه در وقفنامۀ مدرسه آمده، دستور بنای آن را جدّۀ دیگر مرحوم شاه عبّاس دوم، مرحومه «حور نیاز خانم» (یا حوری نام خانم و یا حوری ناز خانم) صادر کرده است. شاردَن، سیّاح فرانسوی، ضمن توصیف بازار اصفهان، از این مدرسه نام برده و دستور بنای آن را، به اشتباه، به یکی از زنان شاه صفی صفوی نسبت داده است، حال آنکه حور نیاز خانم، که به جدّه کوچک شاه معروف بود، همسرِ گرجیِ شاهزادۀ شهید صفی میرزا، و مادر شاه صفی و مادربزرگ(نزدیکتر) شاه عبّاس دوّم بوده است.
مدرسۀ جدّۀ بزرگ، همانند مدرسۀ جدّۀ کوچک، در دو طبقه و به سبک چهار ایوانی بنا شده است. «جناب اصفهانی» وسعت مدرسه را ۳۲۵۰ مترمربع و «جابری انصاری»، آن را سه جریب شاه، یعنی ۳۱۲۰ مترمربع، ذکر کرده است. درِب ورودیِ مدرسه در بازار و در ضلع غربی مدرسه واقع است. کتیبۀ مدرسه به خط محمد رضا امامی، خطاط معروف عهد صفوی به خطّ ثلث سفید، با کاشی مُعَرَّق بر زمینۀ کاشی لاجوردی و بیانگر تاریخ ۱۰۵۸قمری است. ااطراف صحن، کاشی کاری شده و در آن هیچ گونه کتیبۀ تاریخ دار نیست، فقط در یک لوحۀ کوچک در رأس «پشت بغل»(یعنی بین خطّ فوقانی و قوس جناغی طاق ایوان) در ضلع شرقی صحن مدرسه، با خط نستعلیق مشکی بر زمینه کاشی خشت زردرنگ، تاریخ تعمیر مدرسه، ۱۳۳۴ ذکر شده است. نمای کلی ایوان های شمالی و جنوبی مدرسۀ جدّۀ بزرگ، شامل یک قاب مستطیل شکل عمودی در هر ایوان است که دهانه ای با قوس جناغی را در بر می گیرد. طرفین این قاب مستطیل شکل را دو قاب باریک در بر می گیرد که این دو قاب، جلوۀ قوسی شکل ایوان را در نما افزایش می دهد. زینت کاری های زیر لبۀ بام و بالای ایوانها در این مدرسه هرچند با رُخ بام سایر نماهای صحن، در یک راستا قرار گرفته اند، ولی دارای تزئینات پرکاری هستند؛ و این بازهم تأکید معمار بر ایوان در نما سازی را نشان می دهد. این مدرسه دو مَدْرَس و یک مسجد دارد. یک مَدرَس در میانۀ ضلع جنوبی، دیگری در میانۀ ضلع شمالی مدرسه، و مسجد در وسط ضلع شرقی مدرسه قرار گرفته است.
از زیبایی های معماری این مدرسه، قرار گرفتن چهار گوشواره(اطاق های بالاخانه) در چهار گوشۀ حیاط است که هریک چهار حجره دارند. دور تا دور حیاط مرکزی مدرسه را ۶۷ حجره در دو طبقه فرا گرفته است، یعنی هفده حجره در سمت شمال و هفده حجره در سمت جنوب در طبقۀ بالا، و ۳۳ حجره در طبقۀ پایین. هم اکنون این حجره ها، به جز حجره هایی که آشپزخانه یا کتابخانه یا دفتر و نظایر آن شده، طلبه نشین اند. حیاط وسیع مرکزی مدرسه بر روی یکی از نهرهای مُنشعِب از زاینده رود البته قبل از خشکی آن به نام «مادی فِدین»، معروف به «فِدا» یا «فِدَن»، بنا شده است. این نهر که از میانۀ حیاط مدرسه از مغرب به مشرق می گذشت، تا چند سال پیش آشکار بود و بر زیبایی مدرسه می افزود؛ ولی اخیراً روی آن را پوشانده اند و متأسّفانه به تبع زاینده رود، کاملاً خشک شده است.
ویژگی های مدرسه جدّه بزرگ
این وقفنامه که به شماره ثبت ۱۰۳ در بایگانی اداره کل اوقاف اصفهان نگهداری می شود، از معدود اسنادی است که اصل آن به دست رسیده است. اما بطور کلّی، این وقفنامه آسیب بسیار دیده و مقداری از بخش فوقانی و سطرهای ابتدای آن کاملاً از میان رفته است. این وقفنامه در سال ۱۰۵۷ هجری قمری به دستور «حوری نام خانم»، جدۀ کوچک شاه عباس ثانی، همسر صفی میرزا و مادر شاه صفی، تنظیم گردیده است؛ و طیّ آن، انگیزه ایجاد مدرسه، شرح و توصیف موقوفات آن و قیود و شرایطی که از سوی واقف لازم دانسته شده، ذکر گردیده است. بر اساس وقفنامۀ مدرسه که در حاشیۀ آن، متنِ گواهی و مُهر شاه عبّاس دوم و نیز متن اقرار و مُهر «حور نیاز خانم» پیداست، این مدرسه برای «کافـّۀ طلاب علوم دینیه که به صفت ایمان موصوف باشند» وقف شده است. همچنین موقوفاتی از املاک و دکانها و قریه ها برای آن قرار داده شده تا عوایدش، با نظر متولّی وقت، برای عُمران و تعمیرات مدرسه، و مازاد آن، برای طلاب ساکن در مدرسه و مُدَرِّسین و خَدَمه صرف شود.
مدرسه جده کوچک
مدرسه ی جدّه کوچک، در یکی از بازارچه های بازار بزرگ اصفهان به نام قهوه کاشیها قرار دارد. مدرسۀ جدّۀ کوچک در دو طبقه و به سبک چهار ایوانی بنا شده و مساحت آن حدود ۷۰۰ متر مربع است. بنا بر کتیبه ی مَرمَرینی به طول ۹۵ سانتی متر و عرض ۷۰ سانتی متر که بر دیوار یکی از حجره های حیاط شمالی مدرسه نصب شده، این عمارت به امر مرحومه «دِلارام خانم» جدّۀ بزرگ و عُلیای شاه عباس دوم، مادر شاهزاده یشهید صفی میرزا، و همسر مرحوم شاه عباس اول و به سعی مرحوم «ولی آقا» ساخته شده و بنای آن در رجب ۱۰۵۷ قمری پایان یافته است. درِب ورودی مدرسه، داخل بازار و در ضلع جنوبی عمارت واقع شده است. کتیبه ی سردر مدرسه به خط ثلث سفید، با کاشی مُعَرَّق بر زمینه ی کاشی لاجوردی، به سال۱۰۵۶ قمری و به خطّ «محمد رضا امامی» خطّاط معروف عهد صفوی است. نمای آجری اطراف عمارت نیز با کاشی کاری تزئین شده است. این مدرسه دارای دو حیاط جنوبی و شمالی است. دور تا دور حیاط جنوبی را حجره هایی در دو طبقه احاطه کرده اند. امروزه این مدرسه ۳۷ حجره یطلبه نشین(۱۵ حجره در طبقۀ تحتانی و۲۲حجره در طبقۀ فوقانی) دارد.
حیاط شمالی مدرسه، که از حیث ارتفاع بالاتر از حیاط جنوبی است، مُشتمِل بر یک مسجد و چند غرفۀ ایوانی شکل است. بنا بر سنگ نوشتۀ نصب شده در حیاط شمالی، ساختمان این مدرسه آخرین بار در سال ۱۳۸۰ مَرَمَّت شده است. مدرسه از دو قسمت تشکیل شده و در قسمت شمالی فضای نسبتاً کوچکی است که مَدرَس و شبستان مدرسه است. برخی از مُطـّلعین اظهار نظر می کنند که ساختمان مدرسه قبلاً کاروانسرا بوده و «دل آرام خانم» با جزیی تغییری که در ساختمان آن داد، آنجا را به صورت مدرسه در آورده و وقف طلـّاب علوم دینی از شیعۀ اِثنی عَشَری نمود. مدرسۀ جدّۀ کوچک از مدارس معمور، آباد و طلبه نشین اصفهان و همیشه جمعی از بزرگان علوم فقه و اصول در آن ساکن و به بحث و مطالعه و تدریس مشغول بوده اند. زینتکاری زیر لبۀ بام و بالای ایوانها در مدرسۀ جدّۀ کوچک از مابقی رُخبام های صحن مدرسه مرتفع تر است. این روش تأکید معمار بر ایوان را در نماسازی نشان می دهد.
ویژگیهای وقف نامه مدرسه جدّه کوچک
تاریخ تنظیم وقفنامه در سال ۱۰۵۷ قمری یعنی یکسال بعد از بنای مدرسه است. وقفنامه، مکان مدرسه را این گونه مشخص میسازد: «در جنب خان مشهور به انار فروشان واقع در دارالسّلطنه اصفهان...»، که این مکان امروز، در بازار اصفهان، به بازار «قهوه کاشیها» معروف است. از این وقفنامه دو دستنوشته به شماره ثبت ۱۰۶ در بایگانی اداره کلّ اوقاف اصفهان موجود است.
از آغاز دوران تاریخ اسلامی ایران، اصفهان پیوسته از مراکز علمی و فرهنگی ایران به شمار می رفته است. وجود چهره های درخشان علمی، تاریخی و ادبی مانند ابوالفرج اصفهانی، حافظ ابونعیم اصفهانی، راغب اصفهانی، صاحب بن عباد، علامه مجلسی و دیگر بزرگان، و نیز وجود مساجد کهن و مراکز متعدد علمی، نام این شهر را از همان سده های نخستین در تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی به عنوان «دارالعلم شرق» شهرت داده است.
نظر شما