عصارخانه شاهی اصفهان موزه بی بدیلی که ارزش دیدن دارد

به گزارش خبرنگار ایمنا، عصارخانه شاهی اصفهان یا همان کارخانه روغن‌کشی در دوره صفویه به دستور شاه عباس اول در قلب میدان امام ره) بنا شده است.

امروز اگر سرتاسر این سرزمین پهناور را بگردی به اندازه ی انگشتان دست نیز نمی توان عصارخانه یافت، اما این صنعت در تاریخ ایران زمین سابقه ای دیرینه داشته است، تا جایی که گویا در زمان داریوش، پادشاه هخامنشی، کنجد جزو کالاهایی بوده که از ایران به مصر صادر می شده است.

این صنعت در دوران صفویان، همچون دیگر صنایع و هنرها به رونق چشمگیری چه از منظر صنعت و چه از منظر معماری دست می یابد.

چنانکه با وجود بی مهری های بسیار، برخی از این آثار معماری از گذر سالیان و حوادث ناگوار همچنان بر جای مانده است مانند عصار خانه شاهی اصفهان که این عصار خانه به عصار خانه شاه عباس نیز شهره است.

عصارخانه شاهی به دستور شاه عباس برای تأمین روغن دربار ساخته شد

کارشناس امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان می گوید: عصار خانه یعنی جایی که روغنگر از بذوری مانند کرچک و کنجد روغن می گرفته است، لغت عصار خانه به معنی عصاره گیری و فشردن و افشره کردن و جایی که روغن تهیه می شده است.

لادن عبد ادامه می دهد: تاریخ ساخت این بنا مشخص نیست اما جز بازار قیصریه است که به سال ۱۰۲۱ هجری قمری به دستور شاه عباس کبیر برای تأمین روغن دربار ساخته شده است.

وی ادامه می دهد: عصار خانه ها گاهی چند در ورودی داشتند، بنا به موارد استفاده، مثلا یک ورودی خاص خریداران که می بایست تمیز و پاکیزه باشد و در دیگر ویژه وارد کردن دانه های روغنی و عبور و مرور حیوانات و ورودی میهمانان و مشتریان ویژه ای همچون بازرگانان و تاجران و گاهی نیز ورودی مخصوص کارگران، از جمله ورودی های عصارخانه ها بوده است.

کارشناس امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان با اشاره به اینکه در سال ۷۹ عصارخانه شاهی توسط سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان خریداری و مرمت آن تا سال ۸۱ انجام می شود، تصریح می کند: حدود  ۲ سال و نیم است که درب موزه عصارخانه روزهای شنبه تا پنجشنبه ۹.۵ صبح تا ۱۷ بعداز ظهر به صورت یکسره به روی بازدید کنندگان باز است.

وی در خصوص مکانی که در قدیم عصارخانه داشته است، اظهار می کند: "تون" مکانی مخصوص بو دادن دانه های روغنی مانند کنجد بوده است و "شتر خان" فضایی وسیع و بزرگ که بیشتر برای دو منظور استفاده می شده است یکی برای نگهداری از حیوانات حمال عصارخانه که سنگ های آسیاب را به حرکت در می آوردند و دیگر نقش باراندازی داشته تا بارهای وارد شده ابتدا در این قسمت وارد شوند و پس از آن به بخش های دیگر انتقال یابند.

عصارخانه ۱۸۰۰ متری به ۳۸۰ متر  کاهش مساحت داده است

"انبار غلات" انباری است که باید از دسترس حیوانات و جانوران موذی در امان باشد، درهای این بخش همواره بسته بوده و غلات از راه تنبوشه هایی که در دیوار قرار داشتند وارد و خارج می شده است.

اتاق هایی هم در عصار خانه وجود داشته است که بیشتر مهمان خانه را شامل می شده جهت پذیرایی از مهمانان که عمده شان را بازرگانان و تاجران تشکیل می دادند.

انبار های شرق تیر خانه در دو طبقه بنا شده است و انبارهای طبقه بالا برای انبار و بو دادن دانه ها بوده است و انبارهای طبقه پایین برای آسیاب کردن دانه ها و نگهداری روغن استفاده می شده است.

کارشناس امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان با تاکید بر اینکه در حال حاضر مساحت عصارخانه ۳۸۰ متر مربع است، می گوید: در گذشته مساحت اصلی آن ۱۸۰۰ مترمربع بوده که اکنون جاهایی مانند شترخان، بارانداز و ورودی بازرگانان متاسفانه از بین رفته است و فقط یک تیر خانه و 2 انبار تو در تو در بخش شرقی تیرخان، در دو طبقه باقی مانده است.

وی اضافه می کند: کسانی که برای بازدید وارد عصار خانه می شوند مستقیم به فضای تیر خانه می رسند، تیر خانه دارای دو پاچال و دو تیر است و آسیاب سنگ آن در مرکز قرار گرفته است.

مجسمه ها روند روغن گیری را به تصویر می کشند

با همکاری سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان ۸ مجسمه ساخته شده است که در فضای عصار خانه قرار گرفته اند، یک شتر که سنگ آسیاب به آن متصل است تا نشان دهد در گذشته این سنگ توسط شتر چرخیده می شده است و ۷ مجسمه مرد که در جاهای مختلف به صورت نمادین قرار گرفته اند و ۴ پیکر زن نیز اضافه شده تا مجموعه عصار خانه شاهی کامل شود.

مرحله اول در عصار خانه آسیاب کردن است که ابتدا دانه های روغنی پاک و تمیز می شد، بعضی از دانه ها مانند خشخاش نیاز به بو دادن داشت که محل بو دادن دانه و انباشتن دانه ها طبقه دوم عصارخانه بوده است.

پس از بو دادن دانه ها، پوسته سختش گرفته می شد و بعد وارد مرحله آسیاب سنگی می شد که در قدیم از شتر نر و در بعضی جاها از گاو یا اسب برای این کار استفاده می شده است که سنگ بارمالی یا سنگی که ایستاده بر لوبی(سطحی که دانه ها روی آن قرار داشت) بود را به حرکت در می آورده است.

حرکت شتر باعث می شده است نخستین مرحله ساییدن دانه های روغنی در این فضا انجام پذیرد و دانه های روغنی خام زیر این سنگ بارمالی نرم و آرد می شدند که به آن "رج" گفته می شد، قابل توجه است که در این کار چشمان شتر را می بستند تا در چرخش طولانی مدت اذیت نشود.

سپس رج ها را به بخش دیگری منتقل و با آب آغشته می کردند که خمیری به دست می آمده با نام گُله، گُله های حاصل در این بخش را در سبد های ضخیمی به نام "کوپی" می ریختند تا به قسمت مهم عصارخانه یعنی تیرخانه ارسال شوند.

کوپی سبد هایی بود از گیاهی به اسم اَنترغه که در حاشیه رودخانه رویش می کند، ساغه نی مانندش را می کوبیدند و خمیر می کردند و از آن کوپی سبدهای معروف در عصارخانه را می بافتند که نقش تصفیه کننده را داشتند.

کارشناس امور هنری موزه عصارخانه شاهی با بیان اینکه تیرخانه اصلی ترین فضای عصار خانه است، تصریح می کند: عملیات روغن گیری نهایی در این مکان انجام می شده است که از دو تیر قطور بزرگ از جنس چوب چنار، قرقره و اهرم چوبی، چاهی به اسم تیلوئه که کف آن ناودان و خمره ای برای ذخیره روغن گرفته شده است و دیوار اِسپَر با ذخامت ۵ متر ساخته شده از کلاف های چوبی شده است، تشکیل شده است.

عبد ادامه می دهد: کار روغن گیری در پروسه ای سخت انجام می شده است که پس از اتمام روغن گیری، روغن ها به خمره های بزرگ منتقل می شدند و خمره ها در انبار و در داخل دیوار (به علت دمای مناسب) نگهداری می شدند.

وی یادآور می شود: ورودی بنا در حال حاضر به وسیله دربی از سمت بازار بدون هشتی است، فضای اصلی عصارخانه در یک طبقه با ارتفاعی حدود ۱۱ متر است که این فضا توسط سه فضای گنبدی شکل ایجاد شده وقسمت های جانبی آن دارای دو طبقه است.

 کارشناس امور هنری موزه عصارخانه شاهی خاطرنشان می کند: فضای هشت ضلعی واقع در شرق بنا محل انبار کیسه های دانه های روغنی و فضای شمال محل نگهداری خمره های روغن بوده که هنوز هم دیده می شوند.

وی ادامه می دهد: در این ساختمان با توجه به قرارگرفتن آن در کنار بناهای دیگر بازار درب یا پنجره های دیده نمی شود و روشنائی عصارخانه توسط نورگیرهایی که در سقف تعبیه شده است تأمین می شود.

اثر تاریخی عصارخانه شاهی در قلب میدان نقش جهان در بازار قنادی ها، ابتدای بازار مخلص، روبروی بازار مرکزی طلا واقع شده است که در انتظار بازدید شهروندان اصفهانی و گردشگران داخلی و خارجی کشور است.