«قلمكار اصفهان»؛ از آغاز درخشش در عصر صفوی تا به امروز

● اصفهان كه نام بلندآوازه‌اي در هنر و معماري ايران دارد، از قديم‌الايام به‌واسطه‌ي هنرهاي صناعي زيبا و متنوع و استادان و هنرمندان باذوق، مبرز و خلاق شهره بوده است. به‌نظر مي‌رسد در ميان شهرهايي كه تا به امروز به‌عنوان پايتخت كشورمان انتخاب شده است شهر اصفهان، كه قابليت‌ها و ظرفيت بالايي را به هنگام پايتختي (بين سال‌هاي 1000 تا 1135 هجري قمري) داشته، شايسته‌ترين بوده است.
شايسته‌ترين؛ چرا كه نقطه‌ي‌ عطفي در زمينه‌ي به كمال رساندن و درخشش تمامي عرصه‌هاي هنر، معماري و بسترسازي براي پرورش استادان و هنرمندان بوده، به‌طوري كه پس از گذشت چند سده هنوز هم مي‌تواند مناسب‌ترين معيارها و قواره‌هاي هنري را براي مقايسه‌ي هنرهاي صناعي، معماري، ادبيات، خوشنويس، نگاگري و حتي مديريت فرهنگي، هنري، جامعه‌شناسي هنر و زيباشناسي آن ارائه دهد.
بدون ترديد يكي از هنرهاي سنتي و صنايع دستي با‌ارزش و مطرح ايران در سطح ملي و بين‌المللي هنر قلمكار و قلمكارسازي است كه در حال حاضر در زمره‌ي چاپ‌هاي سنتي قرار دارد؛ هنري كه هرچند براساس قرائن، اسناد و مدارك موجود خاستگاه اوليه‌ي آن را در تمدن ديگري بايد جست‌وجو كرد، اما استادان و هنرمندان ايراني و به‌ويژه فرهيختگان هنري شهر اصفهان چنان در رشد، بالندگي، ذوق‌آزمايي، تحول و تكامل نگاره‌ها، شيوه‌هاي توليد، تنوع ساختن آثار و در افزايش جلوه‌ي هنري آن كوشيده‌اند كه اين هنر تبديل به يكي از هنرهاي صناعي پررونق و مطرح ايراني شد و در بطن زندگي فردي و اجتماعي ايرانيان جايگاه شايسته‌اي يافته است.
کتاب «قلمكار اصفهان» به‌گواه گردآورندگان و مؤلفانش، تلاشي است در جهت جمع‌آوري مجموعه‌اي لازم و مورد نياز پيرامون هنر ارزشمند قلمکار و گامي در معرفي و شناخت بيشتر يكي از هنرهاي صناعي اصفهان و طبعاً سرزمين هنرپرور ايران كه پيوسته سهم شايسته‌اي در فرهنگ، هنر و تمدن بشري داشته است.
اين كتاب حاصل پژوهش ميداني، تحقيق كتابخانه‌اي و ضمناً ثبت تمامي تجاربي است كه طي سال‌هاي پژوهش، تدريس، مطالعه و تفحص به‌وسيله‌ي پديدآورندگانش (حسين ياوري، عليرضا بطلاني‌يادگار و هاله هلالي‌اصفهاني) حاصل آمده است.
مجموعه‌ مطالب در دوازده فصل، همراه با دو ضميمه آمده است و افزون بر دانسته‌هاي نويسندگان از شانزده منبع و مأخذ و هفتاد و هشت تصوير و طرح براي تفهيم بهتر و غناي مطالب آن استفاده شده است.
کتاب «قلمكار اصفهان» با هدف معرفي و شناساندن هنر قلمكارسازي اصفهان با تكيه و تأكيد بر نحوه‌ي شكل‌گيري و نيز اوج درخشش آن در عهد صفوي و در نهايت وضعيت فعلي آن فراهم آمده است.
بر اين اساس، نگارنده نخست اين مباحث را مطرح مي‌سازد: تعريف، وجه تسميه و مروري بر تاريخچه‌ي قلمكار از آغاز تا دوره‌ي صفويه، دوره‌ي صفوي و درخشش قلمكارسازي ايران در اصفهان، قلمكار نقاشي، قالب و قالب‌تراشي و ذكر نامي از چند استاد شاخص قالب‌تراش، آشنايي با ابزار و وسايل كار قلمكارسازي، چگونگي توليد قلمكار، گازري يا شستن و آب دادن پارچه‌هاي قلمكار، ثابت كردن رنگ‌هاي طبيعي و شيميايي، چگونگي تهيه‌ي انواع قلمكار، تفاوت گل‌زني و چيت‌سازي، نقش‌هاي قلمكارسازي، و انواع مختلف قلمكار و موارد استفاده‌ي آن‌ها.
وي در ادامه چنين نتيجه‌گيري مي‌كند: "بي‌شك، از دلايل مهم و عمده‌ي رونق و رواج قلمكار و قلمكاري در دوره‌ي صفويه و به‌ويژه به‌هنگام پايتختي اصفهان، علاقه و حساسيت مردم به استفاده از هنرهاي صناعي و از جمله قلمكار، كاربردي بودن توليدات و آثار، تشويق و حمايت برنامه‌ريزي شده و مستمر دستگاه‌هاي دولتي زيربط بوده است. با بررسي هنرهاي سنتي و صنايع دستي ايران در طول تاريخ، اين نكته مستفاد مي‌شود كه اين دسته از هنرهاي مردمي به‌واسطه‌ي علاقه، عشق، تعهد استادان و هنرمندان، تا آن‌جا كه ميسر و مقدور باشد به حيات و حتي سرزندگي خود ادامه مي‌دهد و اگر تشويق و حمايتي صورت پذيرد، شكوفا مي‌شود و هنر و هنرمندان به بالندگي، پويايي و اوج خلاقيت مي‌رسند؛ ولي اگر در دوره‌اي طولاني هيچ‌گونه مساعدتي با هنرمند صورت نگيرد، به ناچار آن هنر رو به فراموشي و چه‌بسا زوال رود و شايد ديگر هيچ‌كس آن را ادامه ندهد. قلمكاري اصفهان كه اوج درخشش آن به ثبت رسيده است، وضعيت فعلي آن را نيز مشاهده مي‌كنيم. بديهي است كه اين هنر مي‌تواند با بسترسازي مناسب براي ادامه‌ي حيات آن باز هم مسير تكامل بپيمايد و فراز شكوهمندي را در انتظار داشته باشد."
فهرست بخش‌هاي مختلف کتاب «قلمكار اصفهان - از آغاز درخشش در عصر صفوي تا به امروز» پس از سخن ناشران، پيشگفتار و مقدمه؛ به اين شرح است: "فصل اول: تعريف، وجه تسميه و مروري بر تاريخچه‌ي قلمكار از آغاز تا دوره‌ي صفويه"، "فصل دوم: دوره‌ي صفوي و درخشش تابناك قلمكارسازي ايران در اصفهان"، "فصل سوم: درباره‌ي قلمكار نقاشي"، "فصل چهارم: قالب و قالب‌تراشي و ذكر نامي از چند استاد شاخص قالب‌تراش"، "فصل پنجم: آشنايي با ابزار و وسايل كار قلمكارسازي"، "فصل ششم: چگونگي توليد قلمكار"، "فصل هفتم: درباره‌ي گازري يا شستن و آب دادن پارچه‌هاي قلمكار"، "فصل هشتم: ثابت كردن رنگ‌هاي طبيعي و شيميايي"، "فصل نهم: چگونگي تهيه‌ي انواع قلمكار"، "فصل دهم: تفاوت گل‌زني و چيت‌سازي"، "فصل يازدهم: نقش‌هاي قلمكارسازي"، "فصل دوازدهم: انواع مختلف قلمكار و موارد استفاده‌ي آن‌ها"، "جمع‌بندي"، "ضميمه‌ي يك: نمونه‌هايي از قالب‌زني و آثار قلمكار استاد عليرضا بطلاني‌يادگار"، "ضميمه‌ي‌ دو: توضيحاتي پيرامون دندانه و فرمول رنگ‌هاي قلمكار"، "منابع"، "نمايه"، "چكيده‌ي انگليسي" و "تصاوير رنگي".

اطلاعات شناسنامه‌ای کتاب
نام کتاب: قلمكار اصفهان - از آغاز درخشش در عصر صفوي تا به امروز
پديدآورندگان: حسين ياوري، عليرضا بطلاني‌يادگار، هاله هلالي‌اصفهاني
دبير علمي گروه هنرهاي صناعي مكتب اصفهان‌: حسين ياوري
ويراستار: عسكر بهرامي
نمايه: تيمور بشيرگنبدي
گرافيك و صفحه‌آرايي: عليرضا سياوشان
طراح‌ جلد: غلامرضا مهري‌
ليتوگرافي، چاپ و صحافي‌: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي
چاپ‌ اول‌: پاييز 1385
شمارگان‌: 2000 نسخه‌
قيمت به ريال: 22000
تعداد صفحات: 172