به گزارش خبرگزاری ایمنا، متأسفانه کبوترخانه های ایرانی، مانند بسیاری از مظاهر هنری ایران ناشناخته مانده است و این در حالی است که این برج های زیبای کبوتران، به عنوان زیرساخت تأسیسات کشاورزی، در تمامی ایران از کناره های شرقی دریاچه ارومیه گرفته تا کویر یزد و میبد و برخی روستاهای نطنز و کاشان و نیز از جنوب خراسان و طبس گرفته تا گوشه و کنار شهرها و آبادی های این سرزمین (کبوترخانه) حضوری پیوسته داشته است و تنها در حوالی اصفهان بیش از 3 هزار برج زیبای کبوتر وجود داشته است.
پیشینه کبوترخانه
پیشینه کبوترخانهها و اینکه نخستین کبوترخانه به عنوان یک کارخانه کودسازی در چه تاریخ و در چه مکانی از جهان ابداع شده است هنوز روشن نیست . اما شواهدی در دست است که بر اساس آنها کبوترخانهها در قرن 4 هجری وجود داشته و ساخته میشدهاند. البته ساخت این بناها قبل از قرن 4 هجری آغاز شده بود لیکن بر اساس مدارک موجود پیشینه آنها برای ما به 1200 ـ 1100 سال پیش برمی گردد.
معماری کبوترخانه
عظمت اين بناها هم به سبب گسترگي و شكوه و هم به سبب تنوع در فرم اعجاب برانگيز است. اين بناها مانند ساير آثار معماري ايراني هم از عملكرد وافر و هم از فرم زيبايي پيروي كرده است. معمار ايراني به دليل نگاه عالمانه به اقليم و علم زيست شناسي، عجايبي حيرت برانگيز و ماندگار را در اين سياره خاكي تحت عنوان كبوترخانه هاي ايراني خلق كرده است.
كبوترخانه ها مانند دژ نظامي در برابر همه دشمنان كبوتر كه كم هم نيستند، مقاوم و نفوذ ناپذير بوده است. ساختار معماري كبوترخانه به گونه اي بوده كه نه تنها در برابر پرندگان شكارچي مانند قوش، جغد و كلاغ فكر مقاون باشد، بلكه هرگز پرندگان مهاجم را نيز درون برج ها راهي نبوده است؛ چرا كه نحوه ساخت آنها به گونه اي بوده كه امنيت همراه با آرامش و آسايش كبوتران را تأمين مي كرده است. دقت در اجراي اين برج هاي كبوتر، به حدي بوده است كه درصد اشتباه ورود پرندگان مزاحم را به صفر مي رسانيده، چرا كه اگر حتي يك مورد پرنده يا حيوان مهاجمي به درون اين كبوترخانه راه مي يافت، هرگز هيچ كبوتري احساس امنيت نمي کرد و كبوترخانه خالي از حضور كبوتران مي شد.
فضاي داخلي كبوترخانه آنچنان امن و مفرح بود كه گاهي محل تجمع حدود ۲۵ هزار كبوتر مي شد. آشيانه ها آنچنان زيبا و منظم با مدول هاي يك شكل و از مصالح كاهگل ساخته شده بود كه در تابستان بسيار خنك و به گونه اي بوده است كه باد در فضاي آن جاري (بادگير) بوده و برعكس در زمستان گرم و از وزش بادهاي سرد محلي در امان بوده است. همه اين تمهيدات منجر به خلق اين شاهكارهاي معماري يعني كبوترخانه هاي ايراني شده است. قطر سوراخ هاي ورودي كبوتران به داخل برج ها به اندازه اي ساخته شده است كه تنها كبوتران مي توانستند وارد آن شوند و پرندگان مهاجم قادر به ورود به داخل آن نبودند. جالب توجه اين كه براي دقت يك اندازه بودن قطر سوراخ هاي كبوتر بويژه در كبوترخانه هاي سبك گلپايگان و خمين، از تنوشه (لوله هاي سفالي) استفاده مي شده تا سوراخ ها يكسان اجرا شود؛ نه بزرگتر بود كه پرندگان مهاجم وارد شوند و نه كوچك تر كه كبوتران بزرگتر نتوانند وارد كبوترخانه ها شوند.
توجه به ابعاد طرح توسعه افقي و عمودي و ساخت كبوترخانه هاي پلكاني و طبقه طبقه بودن بنا، راحتي بازسازي و مرمت را به دنبال داشته است. در مناطق گرم و خشك كه حضور آب جاري امكان پذير نبوده، با احداث چاه و ايجاد جايگاه هاي آبشخور، امكان استفاده كبوتران از آب را فراهم مي ساختند. از تمهیدات دیگری كه ايرانيان در دفع دشمنان كبوتر و جذب كبوتران در كبوترخانه ها انديشيده بودند، استفاده از بوي برخي از جانوران مانند گرگ و كفتار و بوي برخي از گياهان مانند كندر و سراب براي محافظت كبوتران. معماري زيباي كبوترخانه هاي ايراني، همراه با عملكرد اقتصادي آن يعني كارخانه ساخت مرغوب ترين كود شناخته شده در جهان بر كسي پوشيده نيست. از علوم ديگر در ساخت برج هاي كبوتر همچون استفاده از دانش فيزيك با توجه به اصل تشديد( رزنانس) به منظور توجه و پرواز همزمان دسته جمعي حدود ۱۴ هزار تا ۲۵ هزار كبوتر در اثر برخاستن ناگهاني كه ارتعاشات بسيار قوي را به دنبال دارد، عالمانه بهره برده شده است. هندسه و رياضيات به خاطر به حداكثر رساندن سطح در حجمي ثابت و بهره گيري از اصول زيباشناختي آن چشمگير است. دانش جانورشناسي و روانشناسي جانوري از ديگر علومي است كه در ايجاد تجهيزات دفاعي كبوترخانه و نيز تمهيدات مكانيكي، بيولوژيكي و شيميايي براي مبارزه با دشمنان كبوتر اعمال مي شده. همچنين از علوم آب و هواشناسي، گياه شناسي و ساير علوم بهره برده شده است.
اشکال مختلف کبوتر خانه
کبوتر خانه ها را از نظر شکل می توان به چند دسته تقسیم کرد:
دایره ای شکل: این نوع از کبوترخانه ها بیش تر از انواع دیگر است و در اصفهان و شهرستان های نزدیک به آن ساخته می شده است. مکعبی با 4 کنج که بیشتر در نواحی شمال غرب اصفهان و محدوده شهرستان های گلپایگان و خوانسار به چشم می خورند، و همچنین اشکال ترکیبی یا چندقلو که بیش تر در منطقه لنجان دیده می شود. از سویی دیگر، کبوترخانهها را از لحاظ شکل و نوع نیز میتوان به 3 گروه کبوترخانههای استوانهای، کبوترخانههای مکعبی، کبوترخانههای چندقول( صندوقهای) تقسیم نمود.
کبوترخانههای استوانهای: در این کبوترخانه که به تعداد زیادی در مناطق مختلف استان اصفهان وجود دارند، برج ها از یک استوانه خارجی تشکیل شدهاند که برای پایداری بیشتر متمایل ساخته (سطح مقطع بالای برج کمتر از سطح مقطع پایین برج میباشد) و از داخل به وسیله تکیهگاه هایی به استوانه داخلی متصل گشتهاند. استوانه اصلی ( خارجی) در جهت عمودی توسط راهروهایی به چند طبقه تقسیم میشود. یک راهپله دوار راهروها را به هم متصل میکند. ادامه این راهپله به بام کبوترخانهها منتهی میشود. راهروها بر روی طاق های هلالی و گنبدهای نعلبکی شکل قرار گرفتهاند. پوشش سقف کبوترخانه گنبدی شکل میباشد. گنبدها سوراخ شدهاند تا پرندگان بتوانند به پایین، بالا و خارج کبوترخانه پرواز کنند. کبوترها از مقطع استوانههای کوچک گنبددار، فلفلدانهها (با سوراخ هایی در بدنه استوانه کوچک نه در سقف آن) که در سطح بام با آجر چینی خانه زنبوری بنا شده وارد میشوند. یکی از این برج های کوچک بر روی استوانه داخلی سوار است و بقیه حلقهوار روی بام استوانهای خارج قرار گرفتهاند که تعداد آنها بستگی به پلان برج دارد.
کبوترخانههای مکعبی دارای پلان مستطیل شکل هستند که در مواردی بصورت دو قلو ساخته شدهاند. این کبوترخانهها کلاً سادهتر از کبوترخانههای استوانهای می باشند و عمدتاً در گلپایگان، خوانسار و خمین قرار دارند و به یک اتاق بزرگ شباهت دارند که در بدنة داخلی آن لانة کبوترها ساخته شده است. کبوترخانههای مذکور برخلاف سایر کبوترخانهها فاقد نشیمنگاه جلوی لانه کبوتران هستند و برای ایجاد محلی به منظور نشستن کبوتران از چوب های کلاف که دو دیوار طولی را به هم متصل کردهاند استفاده میشود. کبوترخانههای مکعبی دارای دو دریچه میباشند، یکی در بالا روی بدنه کبوترخانه و یکی در پایین در بالایی به منظور بازرسی، برف روبی، ورود جهت جمعآوری کود و در مواردی همچون زمستان های سخت به منظور رساندن دانه به کبوترها میباشد. دریچههای پائین به منظور جمعآوری کودهای تولید شده تعبیه شده که مانند همه کبوترخانههای دیگر با گل یا گچ و آجر و سنگ بسته و مهر میشود.
کبوترخانههای چند قلو که در روستای اخگر، سهرو و فیروزان در منطقه دلیجان وجود دارند، از چند استوانه( کندو) تشکیل شدهاند که روی فضای بین هر چند استوانه یک استوانه کوچک تر در بالا قرار گرفته است. در کبوترخانههای چند قلو کندوهای مجزا توسط دیوارهایی در طول و عرض کبوترخانه به هم متصل شدهاند و مجموعاً یک کبوترخانه را ایجاد میکند. سطح مقطع هر استوانه این کبوترخانهها در ارتفاع ثابت میباشد و فقط در بالا از جایی که پوشش گنبدی استوانهها شروع میشود. سطح مقطع مقداری افزایش مییابد. کندوها توسط کلاف های چوبی( کشهای چوبی) در میانه و بالای برج در دو جهت طولی و عرضی به هم دوخته شدهاند. درون کندوها لانههای کبوتران قرار دارد. در این کبوترخانهها لانهها پهلوی یکدیگر قرار گرفتهاند. برج های چندقلو دارای یک ورودی هستند که همانند انواع دیگر کبوترخانهها با سنگ و خشت و گل بسته و مهر میشود. هر یک از کندوها نیز دارای یک ورودی کوچک میباشند که همیشه باز است. روی هر یک از کندوها و استوانههای کوچک بالایی، یک برج مشبک وجود دارد. کبوتران از طریق سوراخ های این برجک ها به کبوترخانه رفت و آمد میکنند. برج های چند قلو در عین ظرفیت و سبکی، از سادگیخاص نیز برخوردار هستند و تقریباً هیچ گونه حالت تزئینی در آنها بکار نرفته است. در این برج ها قطاربندی آجری و گچی کنگرههای مشبک و موارد تزئینی دیگر وجود ندارد. میتوان گفت تنها حالت تزئینی منحصراً نوار گچی در کمر برج و افزایش پلهپلهای سطح مقطع در بالای کندوها میباشند.
مصالح ساختمان کبوترخانه
مصالح اصلی ساختمان کبوترخانهها خشت خام، گل و کاهگل میباشد. از آجر برای برجک های مشبک، طاق زنی و آجرفرش بام استفاده شده است و از گچ برای ساختمان قطار بندیها و نوار گچی استفاده کردهاند. در پیها از سنگ لاشه و آهک استفاده شده است. مصالح ساخت برج: گل و خشت + آجر+ آهک + گچ + کاهگل. در مصالح اصلی کبوترخانهها گاهی از چوب نیز استفاده شده است، استفاده از چوب هم برای کلافکشی و هم محلی است برای نشستن کبوترها در کبوترخانههایی که فاقد نشیمن گاه جلوی لانه هستند. از تنبوشتههای سفالی برای سوراخ های ورودی استفاده میشود.
امنیت کبوترخانه
معماري داخلي كبوترخانه ها استثنايي است؛ عظمت اين بناها هم به دليل سترگي و شكوه و هم به دليل تنوع در فرم اعجاب برانگيز است و اين بناها مانند ساير آثار معماري ايراني هم از عملكرد وافر و هم از فرم زيبايي پيروي كرده است. طراحي و انتخاب سايت هاي دايره اي براي ساخت كبوترخانه با فضاهاي تو درتو در مقاومت بالاي آن نقش داشته است. نقل شده است كه مارها قادر به بالا رفتن از سطوح منحني مانند استوانه نيستند، سياح بزرگ فرانسوي در قسمتي از سفرنامه خود مي نويسد:«كبوترخانه هاي عظيم ايران شش بار بزرگ تر از بزرگ ترين پرورشگاه هاي ماست. اين برج ها را از آجر بنا مي كنند و رويش را گچ و آهك مي كشند و در تمام سطوح داخلي ديواره برج از بالا به پايين سوراخ هايي تعبيه شده تا كبوتران در آن ها آشيانه كنند.» نحوه ساخت این کبوترخانه به گونه ای بوده که امنیت همراه با آرامش و آسایش کبوتران را تأمین می کرده است. دقت در اجرای این برج های کبوتر به حدی بوده است که درصد اشتباه ورود پرندگان مزاحم را به صفر می رسانده است زیرا اگر حتی یک مورد پرنده یا حیوان مهاجمی به درون این کبوترخانه راه می یافت، هرگز هیچ کبوتری احساس امنیت نمی کرد و کبوترخانه خالی از حضور کبوتران می شد. قطر سوراخ های ورودی کبوتران به داخل برج ها به اندازه ای ساخته شده است که تنها کبوتران می توانستند وارد آن شوند و پرندگان مهاجم قادر به ورود به داخل آن نبودند. از جمله تمهیداتی که ایرانیان در دفع دشمنان کبوترخانه ها انجام می دادند عبارت بود از استفاده از بوی برخی از جانوران مانند گرگ و کفتار و بوی برخی از گیاهان مانند کندر و سراب برای محافظت از کبوتران.
کاربرد کبوترخانه
کشاورزان، فضله کبوتر را با خاکستر و خاک مخلوط کرده، برای کشت و زرع به کار می بردند. علاوه بر کشاورزی، کود کبوتر در گذشته استفاده های بسیاری در صنعت داشته، از جمله صنعت دباغی در چرم سازی و ساخت باروت، به همین دلیل در زمان شاه عباس صفوی مالیات نسبتا سنگینی از کبوترخانه ها گرفته می شد. ساخت برج کبوترخانه، در حوالی اصفهان و یزد بیش تر رواج داشته است. کبوترخانههای کوچک و بزرگ ایران بر حسب اندازه میان هزار تا ۴۰ هزار کبوتر را در خود جای می دهند و در منابع آمده است که کود جمع آوری شده برمبنای آمار کبوتران موجود در کبوتر خانه که گاهی به بیش از 7 هزار جفت بالغ می شد، نزدیک به 70 هزار کیلوگرم در سال بود که عایدی ارزشمندی برای کشاورزان به شمار می رفت.
كبوترخانه ها و سياحان خارجي
اين بطوطه مراكشي اولين سفرنامه نويسي بوده كه درباره كبوترخانه ايراني سخن گفته است، او در سفر طولاني خود در حدود ۵ قرن قبل که كبوترخانه ها را بين راه قريه فيلان و اصفهان ديده، اینطور نگاشته است:« فيلان قريه بزرگي است كه بر روي رودخانه عظيمي ساخته شده و در كنار آن مسجد زييايي وجود دارد. آن روز تير از وسط باغ ها و آبها و روستاهاي زيبا كه برجهاي كبوتر زيادي داشت به مسير خود ادامه داديم و پسين روز به اصفهان رسيديم...» حدود دو قرن بعد، شاردن فرانسوي که يك جلد از ده جلد سياحتنامه خود را به اصفهان پايتخت آن روز ايران اختصاص داده است، اودرباره كبوتر خانه هاي ايران مي نويسد:« من عقيده دارم كه ايران مملكتي است كه بهترين كبوترخانه هاي جهان در آنجا ساخته مي شود. همه اينها براي به دست آوردن كود ساخته شده است و نه براي پرورش و تغذيه كبوتران.» شاردن می افزاید:« ايرانيان، فضله اين پرنده را چلغور مي نامند كه به معني محرك و مقوي است كه ميوه هاي پررنگ و بو و خوشمزه ايران و اصفهان مديون اين كبوترخانه هاست.» توماس هربرت درباره اصفهان و كبوترخانه هاي آن مي نويسد:« اگر چه خانه هاي ايرانيان نظيف بود، ولي به هيچ وجه قابل قياس با خانه كبوترانشان( برج هاي كبوتر ) كه ظاهري عجيب دارند، نبود». هم چنین اوژن فلاندن مي نويسد:« مابين جلفا و خرابه ها، چندين برج كبوتر يافت مي شود. اين برجها انسان را به خود جلب مي كند... خيلي بزرگ، محكم و قشنگ اند.»
دلایل ویرانی کبوترخانه ها
با گذشت 400 سال، تعداد کبوترخانه های اصفهان از 3 هزار به حدود 300 باب کاهش یافته و از این تعداد تا سال گذشته 65 کبوتر خانه در فهرست آثار ملی میراث فرهنگی و گردشگری ثبت شده است. با تغییرات زندگی انسان ها در 100 سال گذشته، کم کم کبوترخانه ها نیز جایگاه پیشین خود را از دست دادند. مالکیت این برج ها که بیشتر موروثی و برخی متعلق به حاکم بود، با تغییرات ایجاد شده در وضعیت کشت و کار بی معنی شد، زمانی برج ها خرید و فروش می شدند اما با ورود کودهای شیمیایی ارزان تر و سهل الوصول تر، دیگر جایی برای کبوترخانه ها و تحمل زحمت جمع آوری فضله و تهیه کود از آنها باقی نماند، گسترش شهرها باعث شد اطراف کبوترخانه ها مسکونی شود که این مسأله باعث فراری شدن کبوترها و عدم رغبت آنها به آشیانه سازی در برج ها شد. همچنین زمین های زراعی که مسکونی شدند، کبوترها نیز مهاجرت کردند یا طعمه شکارچیان شدند. در اواخر دوره قاجاریه، شکار بی رویه کبوتر یکی از تفریحات حاکم اصفهان بوده که این خود از عوامل کاهش تعداد کبوتر بود. به علاوه عدم رسیدگی به تعمیرات برج ها، نفوذ آب از صحراهای اطراف به پی برج ها و برف و باران و نداشتن شیب مناسب و ناودان های مربوط به بام برج آنها را ویران کرد.
برخی از کبوترخانه های اصفهان
برج کبوتر امام خمینی اصفهان: این برج در ابتدای خیابان امام خمینی اصفهان قرار دارد. نمای خارجی آن از گچ و کاهگل و نمای داخلی آن از آجر و کاهگل ساخته شده است. ارتفاع این برج 25/11 متر است و قطر استوانه ی بزرگ آن 70/6 متر می باشد.
برج کبوتر گورت اصفهان: این برج در روستای گورت قرار دارد، گورت روستایی از دهستان قهاب، بخش مرکزی شهرستان اصفهان است. در گورت و مزارع آن بیشترین تراکم برج های کبوتر به چشم می خورد. این برج دارای دو استوانه ی داخلی وخارجی است که استوانه خارجی آن جهت پایداری بیشتر کمی متمایل تر ساخته شده است و در پشت بام 9 عدد برجک به صورت آجر کاری مشبک قرار دارد که عبور کبوتران، تهویه و نورگیری را میسر می کنند. ارتفاع این برج متر و قطر استوانه ی بزرگ آن 60/6 متر است .
برج کبوتر ردان اصفهان: این برج در 3 کیلومتری جنوب شرقی اصفهان در کنار کانال آب در قریه ردان قرار دارد و از نوع استوانه ای است. قطر برج 30/13 متر و ارتفاع استوانه بزرگ 20/10 متر می باشد
برج تاریخی کبوتر مرداویج: این برج در قرن ۱۶میلادی بنا شده است. نقشه این برج به صورت یک دایره نیست بلکه حالت یک گل را داشته که دورتادور برج از ۸ دایره و یک دایره در وسط تشکیل شده است. ارتفاع آن ۱۸متر، ۱۶متر قطر قاعده پایین می باشد. ساختار این برج ازخشت خام، گل و پینه می باشد و علی رغم ساده بودن مصالح آن، از نظر مهندسی و معماری بی نظیر می باشد. ساختار برج به صورت سه طبقه می باشد که داخل برج۱۵۰۰۰ لانه کبوتر وجود دارد یعنی ۱۵۰۰۰ کبوتر می توانند در این برج اسکان گزینند وهمچنین ۷۷۰حفره در بالای برج می باشد که کبوتر ها از ۱۲استوانه به همراه استوانه مرکزی می توانند وارد این برج شوند و انداز ه ورودی ها به اندازه بدن کبوترها می باشد درصورتی که یک پرنده با اندازه بزرگتر نمی تواند داخل این برج شود. ابعاد حفره ۱۸×۲۰×۲۵سانتی مترکه اندازه یک لانه از اندازه بدن کبوتر تبعیت میکند
برج هزار جریب( شیخ صدوق) اصفهان: این برج مجموعه ای از هشت استوانه کوچک در اطراف یک استوانه بزرگ مرکزی می باشد. اتصالات استوانه های خارجی و داخلی سختی سازه را افزایش داده و پرواز ناگهانی چند هزار کبوتر به پایداری برج آسیبی نمی رساند. ارتفاع استوانه بزرگ آن از زمین 20/13 متر و قطر آن 50/13 متر است.
متأسفانه عملكرد پرسود اين بناهاي باارزش كه در كار كشاورزي بنيادي حياتي دارد، بر جامعه ما پنهان مانده است. اين بناهاي شگفت آور، كارخانه ساخت مرغوب ترين كود شناخته شده جهان هستند و بر ما لازم است كه در حفظ مواريث فرهنگي، از جمله براي بازمانده اين برج هاي دل انگيز كبوتران كه هر كدام يك جاذبه توريستي است، با همدلی و همكاري سازمان ميراث فرهنگي كشور تلاش کنیم./
پیشینه کبوترخانه
پیشینه کبوترخانهها و اینکه نخستین کبوترخانه به عنوان یک کارخانه کودسازی در چه تاریخ و در چه مکانی از جهان ابداع شده است هنوز روشن نیست . اما شواهدی در دست است که بر اساس آنها کبوترخانهها در قرن 4 هجری وجود داشته و ساخته میشدهاند. البته ساخت این بناها قبل از قرن 4 هجری آغاز شده بود لیکن بر اساس مدارک موجود پیشینه آنها برای ما به 1200 ـ 1100 سال پیش برمی گردد.
معماری کبوترخانه
عظمت اين بناها هم به سبب گسترگي و شكوه و هم به سبب تنوع در فرم اعجاب برانگيز است. اين بناها مانند ساير آثار معماري ايراني هم از عملكرد وافر و هم از فرم زيبايي پيروي كرده است. معمار ايراني به دليل نگاه عالمانه به اقليم و علم زيست شناسي، عجايبي حيرت برانگيز و ماندگار را در اين سياره خاكي تحت عنوان كبوترخانه هاي ايراني خلق كرده است.
كبوترخانه ها مانند دژ نظامي در برابر همه دشمنان كبوتر كه كم هم نيستند، مقاوم و نفوذ ناپذير بوده است. ساختار معماري كبوترخانه به گونه اي بوده كه نه تنها در برابر پرندگان شكارچي مانند قوش، جغد و كلاغ فكر مقاون باشد، بلكه هرگز پرندگان مهاجم را نيز درون برج ها راهي نبوده است؛ چرا كه نحوه ساخت آنها به گونه اي بوده كه امنيت همراه با آرامش و آسايش كبوتران را تأمين مي كرده است. دقت در اجراي اين برج هاي كبوتر، به حدي بوده است كه درصد اشتباه ورود پرندگان مزاحم را به صفر مي رسانيده، چرا كه اگر حتي يك مورد پرنده يا حيوان مهاجمي به درون اين كبوترخانه راه مي يافت، هرگز هيچ كبوتري احساس امنيت نمي کرد و كبوترخانه خالي از حضور كبوتران مي شد.
فضاي داخلي كبوترخانه آنچنان امن و مفرح بود كه گاهي محل تجمع حدود ۲۵ هزار كبوتر مي شد. آشيانه ها آنچنان زيبا و منظم با مدول هاي يك شكل و از مصالح كاهگل ساخته شده بود كه در تابستان بسيار خنك و به گونه اي بوده است كه باد در فضاي آن جاري (بادگير) بوده و برعكس در زمستان گرم و از وزش بادهاي سرد محلي در امان بوده است. همه اين تمهيدات منجر به خلق اين شاهكارهاي معماري يعني كبوترخانه هاي ايراني شده است. قطر سوراخ هاي ورودي كبوتران به داخل برج ها به اندازه اي ساخته شده است كه تنها كبوتران مي توانستند وارد آن شوند و پرندگان مهاجم قادر به ورود به داخل آن نبودند. جالب توجه اين كه براي دقت يك اندازه بودن قطر سوراخ هاي كبوتر بويژه در كبوترخانه هاي سبك گلپايگان و خمين، از تنوشه (لوله هاي سفالي) استفاده مي شده تا سوراخ ها يكسان اجرا شود؛ نه بزرگتر بود كه پرندگان مهاجم وارد شوند و نه كوچك تر كه كبوتران بزرگتر نتوانند وارد كبوترخانه ها شوند.
توجه به ابعاد طرح توسعه افقي و عمودي و ساخت كبوترخانه هاي پلكاني و طبقه طبقه بودن بنا، راحتي بازسازي و مرمت را به دنبال داشته است. در مناطق گرم و خشك كه حضور آب جاري امكان پذير نبوده، با احداث چاه و ايجاد جايگاه هاي آبشخور، امكان استفاده كبوتران از آب را فراهم مي ساختند. از تمهیدات دیگری كه ايرانيان در دفع دشمنان كبوتر و جذب كبوتران در كبوترخانه ها انديشيده بودند، استفاده از بوي برخي از جانوران مانند گرگ و كفتار و بوي برخي از گياهان مانند كندر و سراب براي محافظت كبوتران. معماري زيباي كبوترخانه هاي ايراني، همراه با عملكرد اقتصادي آن يعني كارخانه ساخت مرغوب ترين كود شناخته شده در جهان بر كسي پوشيده نيست. از علوم ديگر در ساخت برج هاي كبوتر همچون استفاده از دانش فيزيك با توجه به اصل تشديد( رزنانس) به منظور توجه و پرواز همزمان دسته جمعي حدود ۱۴ هزار تا ۲۵ هزار كبوتر در اثر برخاستن ناگهاني كه ارتعاشات بسيار قوي را به دنبال دارد، عالمانه بهره برده شده است. هندسه و رياضيات به خاطر به حداكثر رساندن سطح در حجمي ثابت و بهره گيري از اصول زيباشناختي آن چشمگير است. دانش جانورشناسي و روانشناسي جانوري از ديگر علومي است كه در ايجاد تجهيزات دفاعي كبوترخانه و نيز تمهيدات مكانيكي، بيولوژيكي و شيميايي براي مبارزه با دشمنان كبوتر اعمال مي شده. همچنين از علوم آب و هواشناسي، گياه شناسي و ساير علوم بهره برده شده است.
اشکال مختلف کبوتر خانه
کبوتر خانه ها را از نظر شکل می توان به چند دسته تقسیم کرد:
دایره ای شکل: این نوع از کبوترخانه ها بیش تر از انواع دیگر است و در اصفهان و شهرستان های نزدیک به آن ساخته می شده است. مکعبی با 4 کنج که بیشتر در نواحی شمال غرب اصفهان و محدوده شهرستان های گلپایگان و خوانسار به چشم می خورند، و همچنین اشکال ترکیبی یا چندقلو که بیش تر در منطقه لنجان دیده می شود. از سویی دیگر، کبوترخانهها را از لحاظ شکل و نوع نیز میتوان به 3 گروه کبوترخانههای استوانهای، کبوترخانههای مکعبی، کبوترخانههای چندقول( صندوقهای) تقسیم نمود.
کبوترخانههای استوانهای: در این کبوترخانه که به تعداد زیادی در مناطق مختلف استان اصفهان وجود دارند، برج ها از یک استوانه خارجی تشکیل شدهاند که برای پایداری بیشتر متمایل ساخته (سطح مقطع بالای برج کمتر از سطح مقطع پایین برج میباشد) و از داخل به وسیله تکیهگاه هایی به استوانه داخلی متصل گشتهاند. استوانه اصلی ( خارجی) در جهت عمودی توسط راهروهایی به چند طبقه تقسیم میشود. یک راهپله دوار راهروها را به هم متصل میکند. ادامه این راهپله به بام کبوترخانهها منتهی میشود. راهروها بر روی طاق های هلالی و گنبدهای نعلبکی شکل قرار گرفتهاند. پوشش سقف کبوترخانه گنبدی شکل میباشد. گنبدها سوراخ شدهاند تا پرندگان بتوانند به پایین، بالا و خارج کبوترخانه پرواز کنند. کبوترها از مقطع استوانههای کوچک گنبددار، فلفلدانهها (با سوراخ هایی در بدنه استوانه کوچک نه در سقف آن) که در سطح بام با آجر چینی خانه زنبوری بنا شده وارد میشوند. یکی از این برج های کوچک بر روی استوانه داخلی سوار است و بقیه حلقهوار روی بام استوانهای خارج قرار گرفتهاند که تعداد آنها بستگی به پلان برج دارد.
کبوترخانههای مکعبی دارای پلان مستطیل شکل هستند که در مواردی بصورت دو قلو ساخته شدهاند. این کبوترخانهها کلاً سادهتر از کبوترخانههای استوانهای می باشند و عمدتاً در گلپایگان، خوانسار و خمین قرار دارند و به یک اتاق بزرگ شباهت دارند که در بدنة داخلی آن لانة کبوترها ساخته شده است. کبوترخانههای مذکور برخلاف سایر کبوترخانهها فاقد نشیمنگاه جلوی لانه کبوتران هستند و برای ایجاد محلی به منظور نشستن کبوتران از چوب های کلاف که دو دیوار طولی را به هم متصل کردهاند استفاده میشود. کبوترخانههای مکعبی دارای دو دریچه میباشند، یکی در بالا روی بدنه کبوترخانه و یکی در پایین در بالایی به منظور بازرسی، برف روبی، ورود جهت جمعآوری کود و در مواردی همچون زمستان های سخت به منظور رساندن دانه به کبوترها میباشد. دریچههای پائین به منظور جمعآوری کودهای تولید شده تعبیه شده که مانند همه کبوترخانههای دیگر با گل یا گچ و آجر و سنگ بسته و مهر میشود.
کبوترخانههای چند قلو که در روستای اخگر، سهرو و فیروزان در منطقه دلیجان وجود دارند، از چند استوانه( کندو) تشکیل شدهاند که روی فضای بین هر چند استوانه یک استوانه کوچک تر در بالا قرار گرفته است. در کبوترخانههای چند قلو کندوهای مجزا توسط دیوارهایی در طول و عرض کبوترخانه به هم متصل شدهاند و مجموعاً یک کبوترخانه را ایجاد میکند. سطح مقطع هر استوانه این کبوترخانهها در ارتفاع ثابت میباشد و فقط در بالا از جایی که پوشش گنبدی استوانهها شروع میشود. سطح مقطع مقداری افزایش مییابد. کندوها توسط کلاف های چوبی( کشهای چوبی) در میانه و بالای برج در دو جهت طولی و عرضی به هم دوخته شدهاند. درون کندوها لانههای کبوتران قرار دارد. در این کبوترخانهها لانهها پهلوی یکدیگر قرار گرفتهاند. برج های چندقلو دارای یک ورودی هستند که همانند انواع دیگر کبوترخانهها با سنگ و خشت و گل بسته و مهر میشود. هر یک از کندوها نیز دارای یک ورودی کوچک میباشند که همیشه باز است. روی هر یک از کندوها و استوانههای کوچک بالایی، یک برج مشبک وجود دارد. کبوتران از طریق سوراخ های این برجک ها به کبوترخانه رفت و آمد میکنند. برج های چند قلو در عین ظرفیت و سبکی، از سادگیخاص نیز برخوردار هستند و تقریباً هیچ گونه حالت تزئینی در آنها بکار نرفته است. در این برج ها قطاربندی آجری و گچی کنگرههای مشبک و موارد تزئینی دیگر وجود ندارد. میتوان گفت تنها حالت تزئینی منحصراً نوار گچی در کمر برج و افزایش پلهپلهای سطح مقطع در بالای کندوها میباشند.
مصالح ساختمان کبوترخانه
مصالح اصلی ساختمان کبوترخانهها خشت خام، گل و کاهگل میباشد. از آجر برای برجک های مشبک، طاق زنی و آجرفرش بام استفاده شده است و از گچ برای ساختمان قطار بندیها و نوار گچی استفاده کردهاند. در پیها از سنگ لاشه و آهک استفاده شده است. مصالح ساخت برج: گل و خشت + آجر+ آهک + گچ + کاهگل. در مصالح اصلی کبوترخانهها گاهی از چوب نیز استفاده شده است، استفاده از چوب هم برای کلافکشی و هم محلی است برای نشستن کبوترها در کبوترخانههایی که فاقد نشیمن گاه جلوی لانه هستند. از تنبوشتههای سفالی برای سوراخ های ورودی استفاده میشود.
امنیت کبوترخانه
معماري داخلي كبوترخانه ها استثنايي است؛ عظمت اين بناها هم به دليل سترگي و شكوه و هم به دليل تنوع در فرم اعجاب برانگيز است و اين بناها مانند ساير آثار معماري ايراني هم از عملكرد وافر و هم از فرم زيبايي پيروي كرده است. طراحي و انتخاب سايت هاي دايره اي براي ساخت كبوترخانه با فضاهاي تو درتو در مقاومت بالاي آن نقش داشته است. نقل شده است كه مارها قادر به بالا رفتن از سطوح منحني مانند استوانه نيستند، سياح بزرگ فرانسوي در قسمتي از سفرنامه خود مي نويسد:«كبوترخانه هاي عظيم ايران شش بار بزرگ تر از بزرگ ترين پرورشگاه هاي ماست. اين برج ها را از آجر بنا مي كنند و رويش را گچ و آهك مي كشند و در تمام سطوح داخلي ديواره برج از بالا به پايين سوراخ هايي تعبيه شده تا كبوتران در آن ها آشيانه كنند.» نحوه ساخت این کبوترخانه به گونه ای بوده که امنیت همراه با آرامش و آسایش کبوتران را تأمین می کرده است. دقت در اجرای این برج های کبوتر به حدی بوده است که درصد اشتباه ورود پرندگان مزاحم را به صفر می رسانده است زیرا اگر حتی یک مورد پرنده یا حیوان مهاجمی به درون این کبوترخانه راه می یافت، هرگز هیچ کبوتری احساس امنیت نمی کرد و کبوترخانه خالی از حضور کبوتران می شد. قطر سوراخ های ورودی کبوتران به داخل برج ها به اندازه ای ساخته شده است که تنها کبوتران می توانستند وارد آن شوند و پرندگان مهاجم قادر به ورود به داخل آن نبودند. از جمله تمهیداتی که ایرانیان در دفع دشمنان کبوترخانه ها انجام می دادند عبارت بود از استفاده از بوی برخی از جانوران مانند گرگ و کفتار و بوی برخی از گیاهان مانند کندر و سراب برای محافظت از کبوتران.
کاربرد کبوترخانه
کشاورزان، فضله کبوتر را با خاکستر و خاک مخلوط کرده، برای کشت و زرع به کار می بردند. علاوه بر کشاورزی، کود کبوتر در گذشته استفاده های بسیاری در صنعت داشته، از جمله صنعت دباغی در چرم سازی و ساخت باروت، به همین دلیل در زمان شاه عباس صفوی مالیات نسبتا سنگینی از کبوترخانه ها گرفته می شد. ساخت برج کبوترخانه، در حوالی اصفهان و یزد بیش تر رواج داشته است. کبوترخانههای کوچک و بزرگ ایران بر حسب اندازه میان هزار تا ۴۰ هزار کبوتر را در خود جای می دهند و در منابع آمده است که کود جمع آوری شده برمبنای آمار کبوتران موجود در کبوتر خانه که گاهی به بیش از 7 هزار جفت بالغ می شد، نزدیک به 70 هزار کیلوگرم در سال بود که عایدی ارزشمندی برای کشاورزان به شمار می رفت.
كبوترخانه ها و سياحان خارجي
اين بطوطه مراكشي اولين سفرنامه نويسي بوده كه درباره كبوترخانه ايراني سخن گفته است، او در سفر طولاني خود در حدود ۵ قرن قبل که كبوترخانه ها را بين راه قريه فيلان و اصفهان ديده، اینطور نگاشته است:« فيلان قريه بزرگي است كه بر روي رودخانه عظيمي ساخته شده و در كنار آن مسجد زييايي وجود دارد. آن روز تير از وسط باغ ها و آبها و روستاهاي زيبا كه برجهاي كبوتر زيادي داشت به مسير خود ادامه داديم و پسين روز به اصفهان رسيديم...» حدود دو قرن بعد، شاردن فرانسوي که يك جلد از ده جلد سياحتنامه خود را به اصفهان پايتخت آن روز ايران اختصاص داده است، اودرباره كبوتر خانه هاي ايران مي نويسد:« من عقيده دارم كه ايران مملكتي است كه بهترين كبوترخانه هاي جهان در آنجا ساخته مي شود. همه اينها براي به دست آوردن كود ساخته شده است و نه براي پرورش و تغذيه كبوتران.» شاردن می افزاید:« ايرانيان، فضله اين پرنده را چلغور مي نامند كه به معني محرك و مقوي است كه ميوه هاي پررنگ و بو و خوشمزه ايران و اصفهان مديون اين كبوترخانه هاست.» توماس هربرت درباره اصفهان و كبوترخانه هاي آن مي نويسد:« اگر چه خانه هاي ايرانيان نظيف بود، ولي به هيچ وجه قابل قياس با خانه كبوترانشان( برج هاي كبوتر ) كه ظاهري عجيب دارند، نبود». هم چنین اوژن فلاندن مي نويسد:« مابين جلفا و خرابه ها، چندين برج كبوتر يافت مي شود. اين برجها انسان را به خود جلب مي كند... خيلي بزرگ، محكم و قشنگ اند.»
دلایل ویرانی کبوترخانه ها
با گذشت 400 سال، تعداد کبوترخانه های اصفهان از 3 هزار به حدود 300 باب کاهش یافته و از این تعداد تا سال گذشته 65 کبوتر خانه در فهرست آثار ملی میراث فرهنگی و گردشگری ثبت شده است. با تغییرات زندگی انسان ها در 100 سال گذشته، کم کم کبوترخانه ها نیز جایگاه پیشین خود را از دست دادند. مالکیت این برج ها که بیشتر موروثی و برخی متعلق به حاکم بود، با تغییرات ایجاد شده در وضعیت کشت و کار بی معنی شد، زمانی برج ها خرید و فروش می شدند اما با ورود کودهای شیمیایی ارزان تر و سهل الوصول تر، دیگر جایی برای کبوترخانه ها و تحمل زحمت جمع آوری فضله و تهیه کود از آنها باقی نماند، گسترش شهرها باعث شد اطراف کبوترخانه ها مسکونی شود که این مسأله باعث فراری شدن کبوترها و عدم رغبت آنها به آشیانه سازی در برج ها شد. همچنین زمین های زراعی که مسکونی شدند، کبوترها نیز مهاجرت کردند یا طعمه شکارچیان شدند. در اواخر دوره قاجاریه، شکار بی رویه کبوتر یکی از تفریحات حاکم اصفهان بوده که این خود از عوامل کاهش تعداد کبوتر بود. به علاوه عدم رسیدگی به تعمیرات برج ها، نفوذ آب از صحراهای اطراف به پی برج ها و برف و باران و نداشتن شیب مناسب و ناودان های مربوط به بام برج آنها را ویران کرد.
برخی از کبوترخانه های اصفهان
برج کبوتر امام خمینی اصفهان: این برج در ابتدای خیابان امام خمینی اصفهان قرار دارد. نمای خارجی آن از گچ و کاهگل و نمای داخلی آن از آجر و کاهگل ساخته شده است. ارتفاع این برج 25/11 متر است و قطر استوانه ی بزرگ آن 70/6 متر می باشد.
برج کبوتر گورت اصفهان: این برج در روستای گورت قرار دارد، گورت روستایی از دهستان قهاب، بخش مرکزی شهرستان اصفهان است. در گورت و مزارع آن بیشترین تراکم برج های کبوتر به چشم می خورد. این برج دارای دو استوانه ی داخلی وخارجی است که استوانه خارجی آن جهت پایداری بیشتر کمی متمایل تر ساخته شده است و در پشت بام 9 عدد برجک به صورت آجر کاری مشبک قرار دارد که عبور کبوتران، تهویه و نورگیری را میسر می کنند. ارتفاع این برج متر و قطر استوانه ی بزرگ آن 60/6 متر است .
برج کبوتر ردان اصفهان: این برج در 3 کیلومتری جنوب شرقی اصفهان در کنار کانال آب در قریه ردان قرار دارد و از نوع استوانه ای است. قطر برج 30/13 متر و ارتفاع استوانه بزرگ 20/10 متر می باشد
برج تاریخی کبوتر مرداویج: این برج در قرن ۱۶میلادی بنا شده است. نقشه این برج به صورت یک دایره نیست بلکه حالت یک گل را داشته که دورتادور برج از ۸ دایره و یک دایره در وسط تشکیل شده است. ارتفاع آن ۱۸متر، ۱۶متر قطر قاعده پایین می باشد. ساختار این برج ازخشت خام، گل و پینه می باشد و علی رغم ساده بودن مصالح آن، از نظر مهندسی و معماری بی نظیر می باشد. ساختار برج به صورت سه طبقه می باشد که داخل برج۱۵۰۰۰ لانه کبوتر وجود دارد یعنی ۱۵۰۰۰ کبوتر می توانند در این برج اسکان گزینند وهمچنین ۷۷۰حفره در بالای برج می باشد که کبوتر ها از ۱۲استوانه به همراه استوانه مرکزی می توانند وارد این برج شوند و انداز ه ورودی ها به اندازه بدن کبوترها می باشد درصورتی که یک پرنده با اندازه بزرگتر نمی تواند داخل این برج شود. ابعاد حفره ۱۸×۲۰×۲۵سانتی مترکه اندازه یک لانه از اندازه بدن کبوتر تبعیت میکند
برج هزار جریب( شیخ صدوق) اصفهان: این برج مجموعه ای از هشت استوانه کوچک در اطراف یک استوانه بزرگ مرکزی می باشد. اتصالات استوانه های خارجی و داخلی سختی سازه را افزایش داده و پرواز ناگهانی چند هزار کبوتر به پایداری برج آسیبی نمی رساند. ارتفاع استوانه بزرگ آن از زمین 20/13 متر و قطر آن 50/13 متر است.
متأسفانه عملكرد پرسود اين بناهاي باارزش كه در كار كشاورزي بنيادي حياتي دارد، بر جامعه ما پنهان مانده است. اين بناهاي شگفت آور، كارخانه ساخت مرغوب ترين كود شناخته شده جهان هستند و بر ما لازم است كه در حفظ مواريث فرهنگي، از جمله براي بازمانده اين برج هاي دل انگيز كبوتران كه هر كدام يك جاذبه توريستي است، با همدلی و همكاري سازمان ميراث فرهنگي كشور تلاش کنیم./
نظر شما