به گزارش خبرگزاری ایمنا، امروز اگر سرتاسر این سرزمین پهناور را بگردی به اندازه انگشتان دست نمی توان عصارخانه ای یافت، اما این صنعت(كارخانه روغنكشی )در تاریخ ایران زمین سابقه ای دیرینه داشته است، تا جایی که گویا در زمان داریوش، پادشاه هخامنشی، کنجد جزو کالاهایی بوده که از ایران به مصر صادر می شده است.
صنعت روغنكشی در دوران صفویان، همچون دیگر صنایع و هنرها به رونق چشمگیری چه از منظر صنعت و چه از منظر معماری دست یافت،چنانکه با وجود بی مهری های بسیار، برخی از این آثار معماری پس از گذر سالیان و حوادث ناگوار همچنان بر جای مانده است، مانند عصار خانه شاهی اصفهان که به عصار خانه شاه عباس نیز شهره است.
متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان در این زمینه بیان کرد: عصارخانه يعني همان كارخانه روغن كشي، عصار خانه یعنی جایی که روغنگر از بذرهایی مانند کرچک و کنجد روغن می گرفته است.
لادن عبد افزود: تاریخ ساخت این بنا مشخص نیست، اما بخشی از بازار قیصریه است که در سال 1021 هجری قمری به دستور شاه عباس کبیر ساخته شده و درآمدش نیز وقف مسجد امام شده است.
وی بیان داشت: عصار خانه ها گاهی بنا به موارد استفاده چند در ورودی داشت، مثلاً یک ورودی مخصوص خریداران که باید تمیز و پاکیزه باشد، ورودی بعدی ویژه وارد کردن دانه های روغنی و عبور و مرور حیوانات، یک ورودی مخصوص میهمانان و مشتریان ویژه ای همچون بازرگانان و تاجران و گاهی نیز ورودی مخصوص کارگران، از جمله ورودی های عصارخانه ها بوده است.
عبد در خصوص مکانی که در قدیم عصارخانه داشته است، گفت: "تون" مکانی مخصوص بو دادن دانه های روغنی مانند کنجد بوده است و "شترخان" فضایی وسیع و بزرگ که بیشتر برای دو منظور استفاده می شده است، یکی برای نگهداری از حیوانات حمال عصارخانه که سنگ های آسیاب را به حرکت در می آوردند و دیگر نقش باراندازی داشته تا بارها ابتدا در این قسمت وارد شوند و پس از آن به بخش های دیگر انتقال یابند.
مساحت عصارخانه شاهی اصفهان 380 متر مربع است
متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان بیان کرد: "انبار غلات" انباری است که باید از دسترس حیوانات و جانوران موذی در امان باشد، از این رو درهای این بخش همواره بسته است و غلات از راه تنبوشه هایی که در دیوار قرار داشتند وارد و خارج می شده است.
وی با اشاره به اینکه اتاق هایی هم در عصار خانه برای پذیرایی از میهمانان که عمده آنها را بازرگانان و تاجران تشکیل می دادند، وجود دارد، تصریح کرد: انبار های شرق تیرخانه در دو طبقه بنا شده که انبارهای طبقه بالا برای انبار و بو دادن دانه ها بوده است و انبارهای طبقه پایین نیز برای آسیاب کردن دانه ها و نگهداری روغن استفاده می شده است.
وی مساحت فعلی این عصارخانه را 380 متر مربع اعلام کرد و گفت: در گذشته مساحت اصلی آن 1800 مترمربع بوده اما به مرور متأسفانه زمان بخش هایی از آن مانند شترخان، بارانداز و ورودی بازرگانان از بین رفته و فقط یک تیرخانه و دو انبار تو در تو در بخش شرقی تیرخان باقی مانده است.
متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی افزود: کسانی که برای بازدید وارد عصار خانه می شوند، مستقیم به فضای تیرخانه می رسند، البته این تیر خانه دارای دو پاچال و دو تیر است که آسیاب سنگ در مرکز آن قرار دارد.
مجسمه ها روند روغن گیری را به تصویر می کشند
متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان ادامه داد: با همکاری سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان تعداد 8 مجسمه ساخته شده که در فضای عصار خانه قرار گرفته است؛ یک شتر که سنگ آسیاب به آن متصل است تا نشان دهد در گذشته این سنگ توسط شتر می چرخیده است و 7مجسمه مرد که در جاهای مختلف به صورت نمادین قرار گرفته است.
وی افزود: مرحله اول در عصار خانه آسیاب کردن بوده که ابتدا دانه های روغنی پاک و تمیز می شد، بعضی از دانه ها نیز نیاز به بو دادن داشت که محل بو دادن دانه و انباشتن دانه ها در طبقه دوم عصارخانه قرار داشته است.
عبد گفت: پس از بو دادن دانه ها، پوسته سختش گرفته و بعد وارد مرحله آسیاب سنگی می شد که در قدیم از شتر نر و در بعضی جاها از گاو یا اسب برای این کار استفاده می شده تا سنگ بارمالی یا سنگی که ایستاده بر لوبی(سطحی که دانه ها روی آن قرار داشت) بود را به حرکت در آورد.
وی همچنین افزود: حرکت شتر باعث می شده نخستین مرحله ی ساییدن دانه های روغنی در این فضا انجام پذیرد و دانه های روغنی خام زیر این سنگ بارمالی نرم و آرد می شدند که به آن "رج" گفته می شد، البته برای انجام این کار چشمان شتر را می بستند تا در چرخش طولانی مدت اذیت نشود.
متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان اظهارکرد: در ادامه این فرایند، رج ها را به بخش دیگری منتقل و با آب آغشته می کردند تا خمیری به نام "گُله"به دست آید ، سپس گُله های حاصل شده در این بخش را در سبدهای ضخیمی به نام "کوپی" می ریختند تا به قسمت مهم عصارخانه یعنی تیرخانه ارسال شود.
وی افزود: کوپی سبد هایی بود از گیاهی به اسم "اَنترغه" که در حاشیه رودخانه رویش می کرد، ساقه نِی مانندش را می کوبیدند، خمیر می کردند و از آن کوپی سبدهای معروف در عصارخانه را می بافتند که نقش تصفیه کننده را داشت.
عبد بیان داشت: در آن زمان کار روغن گیری در پروسه ای سخت انجام می شد که پس از اتمام روغن گیری، روغن ها به خمره های بزرگ منتقل و خمره ها در انبار و در داخل دیوار (به علت دمای مناسب) نگهداری می شدند.
گفتنی است فضاي اصلي عصارخانه شاهی در يك طبقه با ارتفاعي حدود ۱۱ متر است كه اين مکان توسط سه فضاي گنبدي شكل ايجاد شده و قسمت هاي جانبي آن داراي دو طبقه شامل فضاي هشت ضلعي واقع در شرق بنا (محل انبار كيسه هاي دانه هاي روغني) و فضاي شمال آن برای نگهداري خمره هاي روغن، بوده است.
نکته قابل توجه دیگر اینکه درب يا پنجره هاي اين ساختمان با توجه به قرارگرفتن در كنار بناهاي ديگر بازار، ديده نمي شود و روشنائي عصارخانه توسط نورگيرهايي كه در سقف تعبيه شده است تأمين مي گردد.
اين اثر تاريخي در قلب ميدان نقش جهان در بازار قنادي ها، ابتداي بازار مخلص، روبروي بازار مركزي طلا واقع شده و در انتظار بازدید شهروندان اصفهانی و گردشگران داخلی و خارجی است. /410
صنعت روغنكشی در دوران صفویان، همچون دیگر صنایع و هنرها به رونق چشمگیری چه از منظر صنعت و چه از منظر معماری دست یافت،چنانکه با وجود بی مهری های بسیار، برخی از این آثار معماری پس از گذر سالیان و حوادث ناگوار همچنان بر جای مانده است، مانند عصار خانه شاهی اصفهان که به عصار خانه شاه عباس نیز شهره است.
متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان در این زمینه بیان کرد: عصارخانه يعني همان كارخانه روغن كشي، عصار خانه یعنی جایی که روغنگر از بذرهایی مانند کرچک و کنجد روغن می گرفته است.
لادن عبد افزود: تاریخ ساخت این بنا مشخص نیست، اما بخشی از بازار قیصریه است که در سال 1021 هجری قمری به دستور شاه عباس کبیر ساخته شده و درآمدش نیز وقف مسجد امام شده است.
وی بیان داشت: عصار خانه ها گاهی بنا به موارد استفاده چند در ورودی داشت، مثلاً یک ورودی مخصوص خریداران که باید تمیز و پاکیزه باشد، ورودی بعدی ویژه وارد کردن دانه های روغنی و عبور و مرور حیوانات، یک ورودی مخصوص میهمانان و مشتریان ویژه ای همچون بازرگانان و تاجران و گاهی نیز ورودی مخصوص کارگران، از جمله ورودی های عصارخانه ها بوده است.
عبد در خصوص مکانی که در قدیم عصارخانه داشته است، گفت: "تون" مکانی مخصوص بو دادن دانه های روغنی مانند کنجد بوده است و "شترخان" فضایی وسیع و بزرگ که بیشتر برای دو منظور استفاده می شده است، یکی برای نگهداری از حیوانات حمال عصارخانه که سنگ های آسیاب را به حرکت در می آوردند و دیگر نقش باراندازی داشته تا بارها ابتدا در این قسمت وارد شوند و پس از آن به بخش های دیگر انتقال یابند.
مساحت عصارخانه شاهی اصفهان 380 متر مربع است
متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان بیان کرد: "انبار غلات" انباری است که باید از دسترس حیوانات و جانوران موذی در امان باشد، از این رو درهای این بخش همواره بسته است و غلات از راه تنبوشه هایی که در دیوار قرار داشتند وارد و خارج می شده است.
وی با اشاره به اینکه اتاق هایی هم در عصار خانه برای پذیرایی از میهمانان که عمده آنها را بازرگانان و تاجران تشکیل می دادند، وجود دارد، تصریح کرد: انبار های شرق تیرخانه در دو طبقه بنا شده که انبارهای طبقه بالا برای انبار و بو دادن دانه ها بوده است و انبارهای طبقه پایین نیز برای آسیاب کردن دانه ها و نگهداری روغن استفاده می شده است.
وی مساحت فعلی این عصارخانه را 380 متر مربع اعلام کرد و گفت: در گذشته مساحت اصلی آن 1800 مترمربع بوده اما به مرور متأسفانه زمان بخش هایی از آن مانند شترخان، بارانداز و ورودی بازرگانان از بین رفته و فقط یک تیرخانه و دو انبار تو در تو در بخش شرقی تیرخان باقی مانده است.
متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی افزود: کسانی که برای بازدید وارد عصار خانه می شوند، مستقیم به فضای تیرخانه می رسند، البته این تیر خانه دارای دو پاچال و دو تیر است که آسیاب سنگ در مرکز آن قرار دارد.
مجسمه ها روند روغن گیری را به تصویر می کشند
متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان ادامه داد: با همکاری سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان تعداد 8 مجسمه ساخته شده که در فضای عصار خانه قرار گرفته است؛ یک شتر که سنگ آسیاب به آن متصل است تا نشان دهد در گذشته این سنگ توسط شتر می چرخیده است و 7مجسمه مرد که در جاهای مختلف به صورت نمادین قرار گرفته است.
وی افزود: مرحله اول در عصار خانه آسیاب کردن بوده که ابتدا دانه های روغنی پاک و تمیز می شد، بعضی از دانه ها نیز نیاز به بو دادن داشت که محل بو دادن دانه و انباشتن دانه ها در طبقه دوم عصارخانه قرار داشته است.
عبد گفت: پس از بو دادن دانه ها، پوسته سختش گرفته و بعد وارد مرحله آسیاب سنگی می شد که در قدیم از شتر نر و در بعضی جاها از گاو یا اسب برای این کار استفاده می شده تا سنگ بارمالی یا سنگی که ایستاده بر لوبی(سطحی که دانه ها روی آن قرار داشت) بود را به حرکت در آورد.
وی همچنین افزود: حرکت شتر باعث می شده نخستین مرحله ی ساییدن دانه های روغنی در این فضا انجام پذیرد و دانه های روغنی خام زیر این سنگ بارمالی نرم و آرد می شدند که به آن "رج" گفته می شد، البته برای انجام این کار چشمان شتر را می بستند تا در چرخش طولانی مدت اذیت نشود.
متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان اظهارکرد: در ادامه این فرایند، رج ها را به بخش دیگری منتقل و با آب آغشته می کردند تا خمیری به نام "گُله"به دست آید ، سپس گُله های حاصل شده در این بخش را در سبدهای ضخیمی به نام "کوپی" می ریختند تا به قسمت مهم عصارخانه یعنی تیرخانه ارسال شود.
وی افزود: کوپی سبد هایی بود از گیاهی به اسم "اَنترغه" که در حاشیه رودخانه رویش می کرد، ساقه نِی مانندش را می کوبیدند، خمیر می کردند و از آن کوپی سبدهای معروف در عصارخانه را می بافتند که نقش تصفیه کننده را داشت.
عبد بیان داشت: در آن زمان کار روغن گیری در پروسه ای سخت انجام می شد که پس از اتمام روغن گیری، روغن ها به خمره های بزرگ منتقل و خمره ها در انبار و در داخل دیوار (به علت دمای مناسب) نگهداری می شدند.
گفتنی است فضاي اصلي عصارخانه شاهی در يك طبقه با ارتفاعي حدود ۱۱ متر است كه اين مکان توسط سه فضاي گنبدي شكل ايجاد شده و قسمت هاي جانبي آن داراي دو طبقه شامل فضاي هشت ضلعي واقع در شرق بنا (محل انبار كيسه هاي دانه هاي روغني) و فضاي شمال آن برای نگهداري خمره هاي روغن، بوده است.
نکته قابل توجه دیگر اینکه درب يا پنجره هاي اين ساختمان با توجه به قرارگرفتن در كنار بناهاي ديگر بازار، ديده نمي شود و روشنائي عصارخانه توسط نورگيرهايي كه در سقف تعبيه شده است تأمين مي گردد.
اين اثر تاريخي در قلب ميدان نقش جهان در بازار قنادي ها، ابتداي بازار مخلص، روبروي بازار مركزي طلا واقع شده و در انتظار بازدید شهروندان اصفهانی و گردشگران داخلی و خارجی است. /410
نظر شما