نقالی، روایت اسطوره‌ها به شیوه تک‌بازیگری

مرد نقال کمی بعد رستم و جان دادن سهراب در آغوش رستم را آن‌چنان زنده می‌کند که خیال می‌کنی از اسارت در بعد زمان رها شده‌ای و ایستاده‌ای در میدان جنگ‌ و نبرد تن به تن این پدر و پسر را می‌بینی. دلت می‌خواهد لحظه‌ای دست می‌کشیدند تا بروی و به رستم بگویی از سهراب سراغ مهره یادگار تهمینه را بگیرد. این طوری شاید بتوانی این رزم‌نامه را از دردنامه شدن رهایی بخشی.
نقالی یا افسانه‌گویی ایرانی، کهن‌ترین شکل بازگویی افسانه‌ها در ایران است و مضمون نقل‌های نقال اغلب داستان شاهان و پهلوانان ایران زمین است. خوشبختانه پرونده این هنر در ششمین اجلاس میراث معنوی ناملموس یونسکو ثبت جهانی شد. 

تفاوت نقالی و پرده‌خوانی
مسعود شاهنگی، نقال اصفهانی که از ۴۵ سال پیش و از سن ۱۲ سالگی شروع به نقالی کرده و تاکنون از محضر اساتیدی چون درویش عباس چارسوقی، مرشد حبیب الله ایزدخواستی و مرشد عباس زریری باواسطه یا بی‌واسطه بهره برده، درباره تفاوت پرده‌خوانی و نقالی به خبرنگار ایمنا می‌گوید: در نقالی، نقال بدون استفاده از پرده اجرا می‌کند، ولی در پرده‌خوانی، پرده و شمایل داریم و پرده‌خوان، شمایل‌خوان یا صورت‌خوان به کمک نقاشی‌های پرده به ذکر مصائب اهل بیت می‌پردازد. 

متون نقالی 
این نقال اصفهانی درباره متون ویژه نقالی نیز بیان می‌کند: متون نقالی طومارهایی است که فعالان این عرصه، از اساتید خود گرفته‌اند، اما ممکن است به صورت‌های دیگر هم این متون به دست افراد برسد. بعضی از اساتید این‌ها را چاپ کرده‌اند، اما بعضی از این متون هنوز استفاده نشده است. 

تفاوت نقالی و نقل مذهبی
شاهنگی درباره تفاوت نقالی و نقل مذهبی نیز بیان می‌کند: نقالی ویژه قصه‌های حماسی و داستان‌های شاهنامه و ماجراهای حسین کرد شبستری و امیر ارسلان نامدار است، گرچه بخشی از آن به مدح ائمه هم می‌پردازد، اما نقل مذهبی ویژه ذکر مصیبت‌های ائمه و حادثه عاشورا است و از حرکت امام حسین از مدینه به سمت کربلا تا مجلس مختار را شامل می‌شود. 

تفاوت مداحی و نقالی 
وی درباره تفاوت مداحی و نقالی هم می‌گوید: نقال به اجرای نقش شخصیت‌هایی که در داستان‌های ویژه نقالی وجود دارد، هم می‌پردازد، ولی مداح تنها مصیبت‌ها را با صدای خوش ذکر می‌کند. در واقع نقال همه شخصیت‌ها و صحنه‌های داستان‌های نقالی را اجرا و وقایع را با اجرای خود برای مخاطب ترسیم می‌کند تا ملکه ذهن او شود و در این حین از آواز خود هم بهره می‌برد. 

اصطلاح طومارنویسی در نقالی
شاهنگی درباره اصطلاح طومارنویسی رایج در نقالی هم توضیح می‌دهد: استخراج طومار از منابع فن خاصی است و برای این کار داستان‌ها و اشعار موجود در متون مختلف نقالی را که مناسب هم هستند، باهم ترکیب و طومار جدیدی ایجاد می‌کنیم. 

نقال
نقال داستان‌های حماسه‌های قومی، ملی، دینی و واقعه‌های تاریخی، شبه‌ تاریخی و مذهبی را با کلامی سنجیده و آهنگین و بیانی گرم و رسا در جمع مردم، فضاهای عمومی یا محفل‌های خصوصی، نقل می‌کند. نقالان در نقل داستان‌ها و بازنمایی واقعه‌های هیجان‌انگیز، شیوه بیان، طرز نمایش واقعه‌ها و تقلید حرکات صاحب ذوق بودند و می‌دانستند در هر مجلس نقل به اقتضای فرهنگ جماعت مجلس سخن بگویند. آن‌ها در نقل روایت‌ها بداهه‌پردازی و زبان‌آوری می‌کردند و موضوع‌های داستان را با پند و مثل و لطیفه می‌آمیختند. نقال با آهنگ دادن به کلام، بالا و پایین بردن به موقع دست و سر، کش دادن مطلب، گاه نجوا کردن و بی‌فاصله فریاد کشیدن، لرزاندن و عوض کردن صدا، کوفتن دست‌ها بر هم و پا زمین توجه مخاطب را جلب می‌کرد. 

نقال، شعر یا نثرها را با حرکات و اشارات و گاهی به همراه موسیقی و توصیف کتیبه‌ها و نقاشی‌ها بازگو می‌کند. نقال باید اشعار و متن‌ها را حفظ کند و توانایی بداهه‌گویی و مهارت سخنرانی هم داشته باشد. لباس نقال، ساده‌ است و گاه کلاه باستانی یا کت‌های زرهی برای بازگو کردن صحنه‌های نبرد هم می‌پوشد. نقال را نگهبان فرهنگ عامیانه، داستان‌های حماسی و قومی و موسیقی فولکلور ایران می‌دانند و نقال‌ها در گذشته در قهوه‌خانه‌ها و مکان‌های تاریخی مانند کاروانسراها اجرا می‌کردند. 

ادبیات نقالی
نقالی یک جریان فرهنگی است که از زمان‌های دور در جامعه ایران رواج داشته و بخش بزرگی از میراث فرهنگی- ادبی ایران که امروز به صورت مکتوب به ما رسیده، داستان‌ها و افسانه‌هایی هستند که از زبان نقال‌ها شنیده و نوشته شده است. 

سابقه نقالی
شاهنگی درباره سابقه نقالی در ایران به خبرنگار ایمنا می‌گوید: نقالی از زمان اشکانیان و ساسانیان رایج بوده و پیش از اسلام، به صورت هنر قوالی بوده که در آن، اشعار شعرا و روایت‌های افسانه‌ای و اساطیری ایرانی را می خواندند، ولی این هنر از زمان صفویه رشد بیشتری کرد.
تاریخچه نقالی به دوره پیش از اسلام و دوران اسلامی تقسیم می‌شود. در دوره پیش از اسلام خنیاگران دوره‌گرد با ساز و آواز قصه‌خوانی می‌کردند و به سرزمین‌های دیگر هم می‌رفتند و داستان‌های حماسی و پهلوانی ایرانیان را نقل می‌کردند. در دوران اسلامی راویان و دهقانان، روایت‌کننده داستان‌های پهلوانی و رزمی کهن ایرانی بودند که فردوسی هم از بعضی آن‌ها یاد می‌کند. در این زمان قصه‌خوانانی هم نقل قصه را با نوای ساز همراه می‌کردند. 

نقالی دوره صفوی
موضوع داستان‌های نقالی در دوره صفوی داستان‌های شبه تاریخی ملی و مذهبی و اسطوره‌ها و حماسه‌های شاهنامه است. قصه‌گویان دوره‌گرد در مساجد، قصه‌های انبیا و پادشاهان قدیم را بیان می‌کردند و فضاها و معابر عمومی مانند میدان‌ها، سرگذرها، چهارسوهای بازار، سراها، کاروان‌سراها، صحن مسجدها، زیارت‌گاه‌ها و تکیه‌ها، مکان قصه‌گویی معرکه‌گیران بود. 

نقال‌های اصفهانی
سید کمال‌الدین سدهی معروف به کاهر علیشاه از نقالان دوره شاه عباس اول صفوی، عصرها زیر گذر بازار مسجد جامع عقیق اصفهان برزونامه می‌خواند و اسدالله حجاز هم در صحن مسجد جامع عباسی به نقل داستان‌های مذهبی می‌پرداخت. 

نقالی در قهوه‌خانه
در عصر رونق قهوه‌خانه از اوایل قرن یازدهم تا نخستین دهه‌های قرن چهاردهم، قهوه‌خانه پایگاه نقالی و شاهنامه‌خوانی شد و آداب زندگی پهلوانان و جوانمردان به افرادی که به قهوه‌خانه می‌رفتند، منتقل می‌شد. 

انواع نقال‌‌ها
گروه اول، شاهنامه‌خوانان یا نقالانی هستند که فقط به نقل داستان‌های حماسی شاهنامه می‌پردازند. گروه دوم، نقالان داستان‌های تاریخی و افسانه‌ای مانند اسکندرنامه‌اند و گروه سوم مذهبی‌خوان‌هایی که داستان‌های دینی مانند حمزه‌نامه و حیدرنامه می‌خواندند. 

نقل موسیقایی
از كهن‌ترین اشكال نقالی است و قدیمی‌ترین نقالان كه به این شیوه قصه می‌گفتند، «گوسان‌های پارتی» بودند و بعدها «خنیاگران ساسانی» راه آن‌ها را ادامه دادند. وجود الحان «كین ایرج» یا «كین سیاوش» در موسیقی كهن ایرانی نشان سابقه فعالیت این نقال‌ها است.
این نوع نقالی امروز در جشن‌ها و مراسم آیینی ادامه دارد و «عاشیق‌های آذری»، «بخشی‌های تركمن» و «چریكه‌خوان‌های كرد» نقال‌های موسیقی‌محور امروز هستند. این نقالان قصه‌های منظوم را با همراهی یك ساز و به آواز نقل می‌كند و كمتر ایفای نقش می‌کنند. نقل موسیقایی پس از دوران صفویه به سبب رشد قهوه‌خانه‌ها مكان ثابتی یافت و قصه‌های جدید درباره شخصیت‌های محوری حكومت صفوی چون «شاه اسماعیل» و «خورشید بانو» به آن افزوده شد.
 


نقالی مستند به متون مكتوب
این شیوه نقالی نیازی به قصه‌گویان حرفه‌ای ندارد و در گذشته افراد باسواد ساكن روستا اجرای آن را با استفاده از متون مكتوب به عهده می‌گرفتند. در این شیوه نقش‌پذیری كمتر رخ می‌دهد. 

نقل نمایش
این شیوه نقالی متكی بر توانایی‌های نقل در نقش‌پذیری و ارایه شخصیت‌های گوناگون قصه بود و تنها با استفاده نقال از امكانات بیان و بدن خود اجرا می‌شد. نقل نمایشی در دوره صفویه به اوج رسید، اما پس از مشروطه و پس از سقوط سلسله قاجار با رواج اشكال گوناگون ارایه قصه‌های دراماتیك در تماشاخانه‌ها رونق خود را از دست داد. 

نقال‌های امروز
«حسین آقای مشكین»، «مرشد برزو»، «مرشد زریری اصفهانی»، «مرشد حسن خوش ضمیر»، «مرشد سید مصطفی سعیدی بروجردی» و «مرشد ولی الله ترابی» نقال‌‌های مهم معاصر هستند. 

منابع تحقیقی نقالی
به صورت پراکنده منابعی در این زمینه داریم که کتاب هایی چون "ادبیات عامیانه ایران" و "نقالی ایران" از این جمله است، اما منبع جامعی برای معرفی این هنر وجود ندارد. 
/الهام باطنی/