حضور پررنگ زنان واقف در دوران صفویه

به گزارش ایمنا، وقف احساس مسوولیتی خودجوش در تأمین رفاه نسبی برای همنوعان است که به عنوان پشتوانه ای اقتصادی برای نظام اسلامی مطرح بوده و در نهایت به عدالت اجتماعی منجر می شود.
پس از ورود اسلام به ایران، وقف در دوران آل بویه، سلجوقیان و دیلمیان رشد یافت. در دوره صفویه وقف به اوج خود رسید که به عنوان یکی از عوامل گسترش مذهب شیعی در ایران شناخته شده است. باتوجه به اینکه پایتخت سلسله صفویه، شهر اصفهان بود، بیشترین تعداد وقف توسط خاندان صفوی در اصفهان صورت گرفته است. در دوران صفویه، زنان در امور عام المنفعه مشارکت فعالی داشتنند و در ساخت مدارس، مساجد و تعمیر امامزادگان و بقاع متبرکه حضور فعالی داشتند. از شاخص ترین زنان واقف اصفهانی می توان به موادر زیر اشاره کرد.
مادر شاه سلطان حسین: نام و تاریخ دقیق حیات و مرگ این بانو در دست نیست. او در احداث آخرین بنای باشکوه عصر صفویه یعنی مدرسه چهارباغ که امروز مدرسه امام صادق (ع) نامیده می شود مؤثر بوده است. تا همین اواخر به این مدرسه، مدرسه مادرشاه هم می گفتند. این مدرسه در فاصله سال های ۱۱۱۶ تا ۱۱۲۶ هجری قمری بنا شده است. مادر شاه سلطان حسین سرای فتحیه که هم اکنون به جای آن هتل عباسی ساخته شده و بازار بلند که به بازار هنر مشهور است را وقف این مدرسه کرد تا منافع آن ها به این مدرسه و طلاب آن برسد. مدرسه چهارباغ هنوز هم به عنوان یکی از مراکز فعال علوم دینی اصفهان محسوب می شود.
حوابیگم: وی چهارمین دختر شاه عباس اول صفوی بوده که در سال ۹۹۶ هجری قمری متولد شد. حوابیگم همسر میرزا رضی شهرستانی معروف به منشی الممالک، صدر اعظم شاه عباش شد. از بناهایی که توسط این بانوی خیر و با کمک همسرش ساخته و وقف شد می توان به تأسیس قصر، مدرسه، مسجد، حمام، تیمچه و کاروانسرا با نام حوابیگم اشاره کرد. هم اکنون از مدرسه حوابیگم اثری بر جای نمانده است. مسجد حوابیگم هم در حوالی مسجد حکیم واقع شده بود که اثری جز سنگ سقاخانه از آن باقی نمانده است. از حمام حوابیگم در خیابان قصر منشی امروزی یا پاقلعه اثری به یادگار نمانده است. تیمچه حوابیگم در محله نیم آورد دردشت هم تخریب شده و قصر حوابیگم هم که در محله قصر منشی احداث شده بود تخریب شده است.
حاجیه شاه خانم: وی دختر میرزا احمد بیک نمکی و از زنان خیر و نیکوکار زمان سلطنت شاه عباس دوم صفوی بوده است. ساخت مسجد نمکی (مسجد آیت الله شهید بهشتی فعلی) واقع در خیابان هاتف از اقدامات خیریه این بانوی بزرگوار است.
آقا سلطان: وی دختر طهماسب قلی بیگ از امرای عهد صفوی بود که در نیمه اول قرن دهم هجری قمری می زیسته است. در مسجد جامع اصفهان، داخل صفه صاحب بن عباد، کتیبه ای است که نام این بانوی بزرگوار در آن ذکر شده است. از کتیبه فوق چنین استناد می شود که این بانو در تعمیر و تزیین مسجد جامع اقداماتی انجام داده است.
حوری نام خانم: وی مادربزرگ یا جده کوچک شاه عباس دوم است. از مهم ترین اقدامات حوری نام خانم می توان به ساخت مدرسه ای به نام جده بزرگ در بازار بزرگ اصفهان و در محدوده بازار قهوه کاشیها اشاره کرد. در دوران صفوی این نهاد آموزشی مورد توجه علما و دانشمندان قرار گرفته و مرکز آموزش علوم شیعی به خصوص فقه و اصول بوده است.
خانم سلطان: وی دختر شاه اسماعیل اول صفوی بوده است. خانم سلطان تعمیراتی را در بقعه شاه علاء الدین محمد معروف به شهشهان از علمای بزرگ اصفهان در ضلع جنوبی خیابان ابن سینا انجام داده و نام این بانوی بزرگوار در کتیبه ای در بقعه مذکور ذکر گردیده است.
زهرا خانم: وی بانوی خیر و نیکوکار عهد صفوی بوده است. از مشخصات دقیق زندگی این بانو اثری در دست نیست، ولی در جایی این بانو را یکی از شاهزادگان صفوی معرفی کرده اند. وی در محله احمد آباد اصفهان، مسجدی ساخته که آن را زهرا خانم می گفته اند. هم اکنون این مسجد به مسجد الزهرا (س) معروف است.
شاهمیر خانم: وی از زنان خیر دوره صفوی و دختر حاج میرزا علی جزی برخواری است. تنها اثر بر جای مانده از وی سنگابی است که در صحن امامزاده اسماعیل در خیابان هاتف است. بر بدنه سنگاب مزبور وقف نامه ای وجود دارد که نام واقف آن حاجیه شاهیمر خانم ذکر شده است.
دلارام خانم: وی مادربزرگ یا جده بزرگ شاه عباس دوم است. دلارام خانم بانی ساخت مدرسه ای به نام جده کوچک در بازار منجم باشی بازار بزرگ اصفهان است که هنوز هم جزء نهادهای مهم آموزشی و مؤثر در تعلیم فقه شیعه است. در کتیبه سر در این مدرسه، نام این بانوی بزرگوار ذکر شده است. وی همچنین برخی مغازه ها و قسمتی از بازار اصفهان را به عنوان پشتوانه برای این مدرسه، وقف نموده است.
دده خاتون: وی از بانوان حرم و از خدمتگزاران دربار صفویان بوده است. از شرح زندگانی و ویژگی های شخصیتی این بانوی بزرگوار اطلاعاتی در دست نیست. در کتب تاریخی از وی به عنوان واقف مدرسه ای در محله خواجو به نام دده خاتون نام برده اند که البته در دوران فعلی، اثری از این مدرسه بر جای نمانده است.
افتخار الملک: وی از جمله بانوان خیر دربار عهد صفوی بوده است. از ویژگی های شخصیتی این بانوی بزرگوار و شرح زندگانی او اطلاعاتی در دست نیست، ولی در کتب تاریخی وی را واقف مدرسه افتخار الملک واقع در محله شیخ یوسف بنا در محله خواجو ذکر کرده اند که در دوران حاضر اثری از آن بر جای نمانده است.
مریم بیگم: وی دختر شاه صفی جانشین شاه عباس اول است که در نیمه اول قرن یازدهم هجری قمری می زیسته و از زنان نیکوکار و دانش دوست زمان خود بوده است. از اقدامات خیریه وی می توان به تأسیس مدرسه مریم بیگم در مجاورت چهارراه نقاشی اشاره کرد. این مدرسه بعدها به مدرسه راهنمایی حاتم بیگ مبدل شد و هم اکنون در اختیار مرکز تحقیقات معلمان آموزش و پرورش قرار دارد. مسجد مریم بیگم هم در دروازه دولت کوچه مقابل مسجد باب الرحمه از دیگر موقوفات این بانوی نیکوکار است. وی همچنین موقوفات بسیاری برای آبادانی شهر و رفاه طلاب حوزره های علمیه معین کرد.
شهربانو خانم: وی دختر شاه سلطان حسین صفوی است که در سال ۱۰۸۶ هجری قمری متولد شد. شهربانو خانم از بانوان اندیشمند دوران خود بوده که به امور فرهنگی به ویژه امر تحصیل جوانان علاقه زیادی داشت. از مهم ترین آثار این بانوی بزرگوار می توان به مدرسه شاهزاده در سه راه بازارچه نو در محدوده مسجد حکیم اشاره کرد. این مدرسه در سال ۱۳۱۴ از طرف اداره فرهنگ سابق خراب و دبستان حکیم نظامی به جای آن بنا شد. از دیگر آثار شهربانو خانم می توان به حمام شاهزاده اشاره کرد.
پری خان خانم: وی دختر شاه طهماسب صفوی است که تأسیس مدرسه پریخان خانم از جمله اقدامات خیریه این بانوی نیکوکار می باشد. محل این مدرسه در مجاورت چرخاب و چهار راه نقاشی بوده و هم اکنون اثری از آن باقی نمانده است.
/گزارش: فاطمه معینی/