تکاياي خاتون‏آبادي و ميرفندرسكي؛ بازماندگان عصر صفوي

تكيه‏ي خاتون‏آبادي:
از جمله تكاياي ارزشمند بازمانده از عصر صفوي تكيه خاتون آبادي مي باشد كه خصلت مسجد و مدرسه را هم داراست. اين تكيه توسط مير محمد اسماعيل خاتون آبادي از بزرگ ترين علماء و حكماي عهد صفوي بنا گرديد. وي در اين تكيه اقامت نموده و به تدوين و تأليف تفسير بزرگ قرآن پرداخت و پس از وفات به سال 1116هـ.ق در همان حجره اي كه مدرسش بود، دفن گرديد. ضلع غربي اين تكيه از چند طبقه تشكيل شده: طبقه زيرين به صورت سردابي محل قبر حاج ميرزا حسين نايب الصدر از فقها و مجتهدين عاليقدر متوفي 1326هـ.ق و طبقه همكف به صورت صحني با حجره هايي در اطراف كه اتاق اصلي و محل قبر خاتون آبادي در جبهه غربي قرار دارد. طبقه فوقاني قبر به صورت اتاقي بزرگ، مصفا و سه ايوانه كه بر بالاي حجره اصلي و مرقد خاتون آبادي قرار گرفته و گنبد بقعه نيز بر روي همين اتاق واقع شده است. اين گنبد كه از نوع گنبدهاي پيازي شكل مي باشد كاشيكاري زيبايي دارد و تداعي كننده گنبد زيباي مدرسه چهارباغ است. در ضلع جنوبي، مسجد تكيه به صورت شبستاني با محراب مقرنس كاري شده، قرار گرفته است. اين تكيه از ضلع جنوب شرقي از طريق دالاني به تكيه آغاباشي كه از تكاياي عهد قاجار و مدفن دراويش پاقلعه اي كه از اعقاب خاتون آبادي هستند، راه دارد. از ديگر مدفونين اين تكيه مي توان به مير محمد باقر خاتون آبادي ملاباشي، از مجتهدان طراز اول زمان شاه سلطان حسين و متوفي 1127هـ.ق اشاره کرد.
تكيه‏ي ميرفندرسكي:
تكيه ميرفندرسكي در شمال غربي گورستان تخت فولاد از تكاياي ممتاز و منحصر به فرد اين قبرستان است. اصل وجود تكيه از اوايل صفويه و شايد به قرون هشتم و نهم مقارن با تكيه باباركن الدين برسد كه اساس اوليه آن به صورت مقبره و خانقاه درويشان بوده كه شاردن هم به آن اشاره دارد. شهرت اين تكيه به واسطه وجود مزار عارف و فيلسوف برجسته زمان شاه عباس اول ميرابوالقاسم فندرسكي متوفي 1050 هـ.ق است. مجموعه اين تكيه شامل يك صحن مستطيلي چهار ايوانه با محور شرقي، غربي و حجره هايي در اطراف و سردري زيبا در جبهه جنوبي با قطاربندي هاي زيبايي كه به رنگ اخرايي قلم گيري شده است. سبك معماري تكيه، صفوي شامل طاق و چشمه و فضاهاي محصوركننده است. در جبهه غربي اتاقي با ارسي سه دري و گوشواره هايي در طرفين قرار داشته كه در اواخر عهد قاجار با تيغه آجري مسدود شده است. اين اتاق ظاهراً محل عبادت و خلوت نشيني ميرفندرسكي بوده كه قبر وي نيز به صورت سكويي مرمرين مقابل آن در صحن تكيه واقع شده است. بر ديوار اين اتاق كتيبه اي به خط ميرعماد حسني استاد برجسته خوشنويسي متوفي 1020هـ.ق به زيبايي گچبري شده كه غزلي از حافظ مي باشد با مطلع «روضه خلد برين خلوت درويشان است». اين تكيه تغييرات و الحاقاتي داشته از جمله در جبهه جنوبي كه به صورت تكيه اي مجزا مدفن بختياري ها مي باشد. از عناصر ارزشمند معماري و هنري اين تكيه، سقاخانه اي در جبهه جنوبي با مشبك آجري لعابدار كه در طول زمان تخريب شده بود و به تازگي مرمت شده است؛ و همچنين سنگابي مكعب شكل از عهد صفوي مي باشد. درختي كهنسال كه خشكيده شده نشانگر فضايي مصفا به صورت باغي مشجر و زيبا با حوضي بزرگ در وسط كه از نهر 250 مشروب مي شده است كه بخشي از آن در نيمه غربي صحن تكيه باقي مانده است. عمده بزرگاني در اين تكيه آرميده اند عبارتند از: عباس بهشتيان محقق و مؤلف گرانمايه متوفي 1408 هـ.ق، سيد روح الله كشفي اديب و شاعر متوفي 1382 هـ.ق، ميرزا تقي خان حكيم باشي «سرتيپ» اديب محقق و روزنامه نگار متوفي 1303 هـ.ق و ميرزا محمد حسين عنقا شاعر و هنرمند خوشنويس متوفي 1308 هـ.ق.