به گزارش خبرگزاری ایمنا، گاهی با رفتن یک انسان، تنها یک صندلی در کلاس درس خالی نمیشود؛ بخشی از یک سنت فکری، صدایی از جهان دانش و چراغی از مسیر پرسشگری نیز خاموش میشود. امروز، خبر درگذشت پروفسور مهدی گلشنی، استاد ممتاز فیزیک دانشگاه صنعتی شریف و از برجستهترین چهرههای علمی و فلسفی ایران در سن ۸۸ سالگی، جامعه نخبگانی و دانشگاهی کشور را در سوگ نشاند؛ دانشمندی که بیش از پنج دهه از عمر خود را صرف آموزش، پژوهش و اندیشیدن درباره نسبت علم، فلسفه و دین کرد.
مهدی گلشنی از جمله معدود استادانی بود که در کنار شناخت دقیق قوانین طبیعت، همواره این پرسش را پیش روی دانشجویان و جامعه علمی قرار میداد که علم تا کجا میتواند ما را به حقیقت جهان نزدیک کند و آیا شناخت طبیعت بدون تأمل درباره معنای هستی کامل خواهد بود؟
از اصفهان تا قلههای دانش جهانی
مهدی گلشنی در اول بهمن ۱۳۱۷ در اصفهان دیده به جهان گشود. علاقه به دانش و شناخت جهان، مسیر زندگی او را به سوی فیزیک کشاند. پس از تحصیل در دانشگاه تهران و دریافت مدرک کارشناسی فیزیک در سال ۱۳۳۹، راهی ایالات متحده شد و در سال ۱۳۴۸ مدرک دکتری فیزیک خود را از دانشگاه معتبر کالیفرنیا در برکلی دریافت کرد.
او در سال ۱۳۴۹ به ایران بازگشت و فعالیت دانشگاهی خود را در دانشگاه صنعتی شریف آغاز کرد؛ بازگشتی که سرآغاز بیش از پنج دهه تلاش علمی و آموزشی در کشور بود.
گلشنی در طول سالهای فعالیت خود مسئولیتهای مهمی همچون ریاست دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف، معاونت آموزشی و دانشجویی این دانشگاه، ریاست گروه علوم پایه فرهنگستان علوم و ریاست پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی را بر عهده داشت.
اما شاید مهمتر از عناوین و مسئولیتهای دانشگاهی، نسلی از دانشجویان و پژوهشگرانی بودند که در کلاسهای درس و فضای علمی او با نگاهی فراتر از فرمولها و محاسبات آشنا شدند.

استادی که میخواست علم را از مرز معادلات فراتر ببرد
یکی از مهمترین خدمات ماندگار پروفسور گلشنی، تلاش برای توسعه فلسفه علم در ایران بود؛ حوزهای که به بررسی مبانی، روشها، حدود و پیامدهای معرفتی علم میپردازد.
او معتقد بود دانشمند نباید تنها به کشف قوانین طبیعت و حل مسائل علمی بسنده کند؛ بلکه باید درباره مبانی نظری و فلسفی فعالیت خود نیز بیندیشد.
در همین مسیر، گلشنی در سال ۱۳۷۴ در تأسیس گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف نقش اساسی داشت و زمینه گسترش آموزش دانشگاهی این رشته را در ایران فراهم کرد.
این اقدام را باید یکی از مهمترین خدمات او به فضای فکری دانشگاههای کشور دانست؛ چراکه تلاش کرد میان دو قلمرو که گاه در فضای دانشگاهی از یکدیگر فاصله میگیرند، یعنی علوم تجربی و علوم فلسفی، ارتباطی سازنده برقرار کند.
او میخواست دانشجو بداند که پشت هر معادله فیزیکی، پرسشهایی عمیق درباره واقعیت، شناخت، جهان و انسان وجود دارد.
دغدغه بزرگ یک دانشمند؛ آیا علم میتواند دین را نادیده بگیرد؟
آنچه مهدی گلشنی را از بسیاری از استادان علوم پایه متمایز میکرد، دغدغه جدی او درباره رابطه علم و دین بود.
او اعتقاد داشت پیشرفت علم تجربی الزاماً به معنای کنار گذاشتن پرسشهای فلسفی و الهیاتی نیست. از نگاه او، علم در شناخت سازوکارهای طبیعت نقشی اساسی دارد، اما پرسشهایی همچون معنای هستی، جایگاه انسان، غایت زندگی و مسئولیت اخلاقی بشر نیز نیازمند تأملی فراتر از آزمایشگاه و معادلات علمی هستند.
گلشنی در آثار و سخنرانیهای خود بارها بر ضرورت گفتوگوی عقلانی میان علم، دین و فلسفه تأکید کرد.
او همچنین در برابر تقلید صرف از الگوهای علمی دیگر کشورها، بر ضرورت استقلال فکری، تقویت پژوهش بنیادی و شکلگیری هویت علمی متناسب با نیازها و ظرفیتهای جامعه ایرانی تأکید داشت. همین تلاش برای طرح پرسشهای بنیادین و گشودن باب گفتوگو، بخشی از اهمیت شخصیت فکری او به شمار میرود.
میراثی که در کتابها و اندیشهها باقی ماند
از پروفسور گلشنی آثار متعددی به زبانهای فارسی، انگلیسی و عربی بر جای مانده است؛ آثاری که بخش مهمی از آنها به بررسی نسبت میان فیزیک، فلسفه، دین و مبانی معرفتی علم اختصاص دارند.
از جمله کتابهای شناختهشده او میتوان به این آثار اشاره کرد:
|
عنوان کتاب |
موضوع اصلی |
|---|---|
|
تحلیلی از دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر |
بررسی مبانی فلسفی اندیشه فیزیکدانان |
|
از فیزیک تا متافیزیک |
ارتباط فیزیک با پرسشهای فلسفی و هستیشناختی |
|
قرآن و علوم طبیعی |
بررسی نسبت قرآن و شناخت طبیعت |
|
علم، دین و فلسفه |
بررسی ارتباط سه حوزه معرفتی |
|
از علم سکولار تا علم دینی |
بررسی مبانی و جهتگیریهای علم |
|
آیا علم میتواند دین را نادیده بگیرد؟ |
بررسی رابطه علم و دین |
|
علم و شبهعلم |
بررسی معیارهای شناخت علمی و تمایز آن از ادعاهای غیرعلمی |
او همچنین در عرصه بینالمللی چهرهای شناختهشده بود؛ عضویت در آکادمی علوم جهان اسلام، مشارکت در فعالیتهای انجمن بینالمللی علم و دین و دریافت جایزه برنامه آموزش علم و دین جان تمپلتون در سال ۱۹۹۵ از جمله نقاط برجسته کارنامه اوست.
انتخاب به عنوان چهره ماندگار فیزیک ایران، دریافت نشان درجه یک دانش و انتخاب به عنوان استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف نیز از دیگر افتخارات علمی او بود.

فراتر از یک عنوان؛ میراث مردی که پرسیدن را به دانشجویان آموخت
شاید بتوان کارنامه مهدی گلشنی را در یک جمله خلاصه کرد: او میخواست علم را از سطح دانستن به سطح اندیشیدن برساند.
در روزگاری که سرعت تحولات فناوری و گسترش دانش تجربی، گاه انسان را از پرسشهای بنیادین درباره جهان و زندگی دور میکند، گلشنی همواره بر ضرورت تأمل فلسفی و مسئولیت اخلاقی دانشمند تأکید داشت.
او به ما یادآوری میکرد که پیشرفت علمی فقط به معنای تولید فناوریهای بیشتر یا تسلط گستردهتر بر طبیعت نیست؛ بلکه باید دید این دانش در خدمت چه هدفی قرار میگیرد و چه تصویری از انسان و جهان به ما ارائه میدهد.
بیتردید درباره برخی دیدگاههای او میتوان بحث کرد، با آنها موافق بود یا به نقدشان نشست؛ اما نمیتوان نقش او را در گسترش فلسفه علم و جدیتر کردن گفتوگو درباره رابطه علم، فلسفه و دین در ایران نادیده گرفت.
امروز با رفتن این استاد برجسته، جامعه علمی ایران یکی از چهرههای اثرگذار خود را از دست داده است؛ اما کلاسهای درس، کتابها، شاگردان و پرسشهایی که او در ذهن نسلها برانگیخت، همچنان باقی خواهند ماند.
شاید زیباترین تعبیر برای بدرقه چنین استادی این باشد که او عمر خود را صرف جستوجوی پاسخ کرد، اما ارزشمندترین میراثش، پرسشهایی بود که برای نسلهای بعد به یادگار گذاشت.



نظر شما