باغ‌های موضوعی در شهرها؛ ابزاری برای سلامت شهری

شهرها در حال تبدیل فضاهای عمومی و باغ‌های موضوعی از باغ‌های تندرستی و درمانی تا باغ‌های حسی، به ابزارهایی برای سلامت روان، توانمندسازی و تعامل اجتماعی هستند که نتایج ملموسی در کاهش استرس، افزایش تعامل اجتماعی و بهبود کیفیت زندگی ثبت کرده‌اند.

به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، شهرهای امروزی با چالش‌هایی مانند آلودگی هوا، کمبود فضای سبز، تنش‌های روانی و کاهش تعامل اجتماعی روبه‌رو هستند. باغ‌های موضوعی از باغ تندرستی تا باغ معلولان و باغ حسی راه‌حلی برای پاسخ به این چالش‌ها هستند. این باغ‌ها فقط فضای سبز نیستند؛ آن‌ها با طراحی هدفمند، تجربه‌ای چندحسی برای بازدیدکنندگان ایجاد می‌کنند که می‌تواند استرس را کاهش دهد، تعامل اجتماعی را افزایش دهد و سلامت روان را بهبود بخشد.

مزیت اصلی باغ‌های موضوعی چندعملکردی بودن آن‌هاست. یک باغ تندرستی می‌تواند هم‌زمان فضایی برای فعالیت بدنی و آرامش ذهنی ایجاد کند. باغ معلولان می‌تواند با طراحی مسیرهای قابل‌دسترس و بسترهای بلند، فرصت مشارکت را برای همه فراهم کند. باغ بانوان می‌تواند فضایی امن برای تعامل، آموزش و توانمندسازی باشد. باغ حسی می‌تواند برای افراد دارای معلولیت یا سالمندان فضایی امن و درمانگر باشد. این تنوع کاربرد موجب می‌شود باغ‌های موضوعی بیش از باغ‌های سنتی ارزش افزوده داشته باشند.

باغ می‌تواند یک فضای کم‌مقیاس اما اثرگذار در طراحی شهری باشد. چنین فضایی به‌ویژه اگر در نزدیکی مراکز اجتماعی، محله‌های مسکونی یا خدمات عمومی قرار گیرد، امکان دسترسی روزمره کاربران را افزایش می‌دهد، همچنین مشارکت ساکنان در طراحی و استفاده از باغ، احساس تعلق آن‌ها به محله را تقویت می‌کند.

باغ‌های موضوعی در شهرها؛ ابزاری برای سلامت شهری

کی‌یف؛ باغ درمانی برای بازتوانی و توانمندسازی

کی‌یف، پایتخت اوکراین با باغ درمانی در مجموعه ویدن‌ها، نمونه‌ای کم‌نظیر از ادغام باغ با توانمندسازی و بازتوانی ارائه داده است. این باغ که در اکتبر ۲۰۲۵ افتتاح شد، با هدف ایجاد فضایی برای بازتوانی سربازان و همه کسانی که به بازتوانی نیاز دارند طراحی شده است.

طراحی باغ درمانی سادتراپیا حاصل شش ماه تحقیق درباره تجربه جهانی باغ‌های درمانی، همکاری با کارشناسان بین‌المللی، روان‌شناسان، متخصصان بازتوانی، گیاه‌شناسان و طراحان منظر و ده‌ها جلسه با کاربران آینده باغ است. این همکاری میان‌رشته‌ای موجب شده است باغ فضایی با کاربردهای متنوع باشد.

باغ شامل چند بخش اصلی است: بخش باغبانی درمانی، بخش ورزش‌های تطبیقی، بخش فعالیت‌های بدنی، زمین بازی فراگیر و «دایره گرم». مراجعه‌کنندگان می‌توانند در کاشت و مراقبت از گیاهان مشارکت کنند که به تحرک، تمرکز، آرامش و ایجاد حس مشارکت کمک می‌کنند.

باغ‌های موضوعی در شهرها؛ ابزاری برای سلامت شهری

دایره گرم یکی از بخش‌های سادتراپیا است که فضایی سبز و آرام برای نشستن گروهی، گفت‌وگو و حضور افراد کنار یکدیگر فراهم می‌کند. در طراحی آن یک محوطه آتش در نظر گرفته شده تا گرمای آتش، حس امنیت، آرامش و اعتماد میان شرکت‌کنندگان را تقویت کند. این فضا بیشتر برای جلسات گروهی، گفت‌وگوهای حمایتی و فعالیت‌های جمعی طراحی شده است. حضور کنار آتش و طبیعت، به شرکت‌کنندگان کمک می‌کند تا از فضای رسمی درمان فاصله بگیرند و در محیطی کم‌تنش‌تر درباره تجربه‌ها، احساس‌ها و دشواری‌های خود صحبت کنند.

این بخش در دل فضایی طراحی شده است که در آن گیاهان به‌صورت طبیعی و بدون خطوط سخت یا تقارن مصنوعی کاشته شده‌اند. هدف دایره گرم ایجاد حس غوطه‌ورشدن در طبیعت و ارتقای حس تعلق است؛ تجربه‌ای که با فعال‌کردن حواس بینایی، شنوایی، بویایی و لامسه، به آرامش و بازگشت تعادل درونی کمک می‌کند. دایره گرم کنار زمین بازی فراگیر قرار دارد و بخشی از رویکرد باغ برای پذیرش همه اعضای خانواده است. در حالی که کودکان در زمین بازی فعالیت می‌کنند، بزرگ‌سالان می‌توانند در دایره گرم حضور پیدا کنند، گفت‌وگو کنند یا تنها در فضایی آرام بنشینند. سادتراپیا فضایی است که هم‌زمان درمانی، اجتماعی و فرهنگی است. باغ می‌تواند برای کارگاه‌ها، رویدادها و برنامه‌های بازتوانی استفاده شود و تجربه‌ای حسی و آرامش‌بخش برای کاربران ایجاد کند.

باغ‌های موضوعی در شهرها؛ ابزاری برای سلامت شهری

شانگهای؛ باغ حسی پاین‌کوین و تجربه چندحسی طبیعت

باغ حسی پاین‌کوین یکی از پروژه‌های دانشکده طراحی دانشگاه جیائوتونگ شانگهای بود که در نمایشگاه بین‌المللی گل شانگهای ۲۰۲۵ اجرا شد. این پروژه در محل فرعی نمایشگاه واقع در منطقه فنگ‌شیان شکل گرفت و با هدف ارائه تجربه‌ای متفاوت از حضور در طبیعت طراحی شد؛ تجربه‌ای که در آن بازدیدکننده تنها به تماشای گل‌ها و گیاهان نمی‌ایستد، بلکه از طریق بو، لمس، صدا، حرکت و تعامل با محیط اطراف خود ارتباط برقرار می‌کند.

ایده اصلی باغ بر خلق فضایی آرامش‌بخش و چندحسی استوار بود. طراحان تلاش کردند باغ را از یک فضای فقط دیداری به محیطی برای مکث، حضور و تجربه تبدیل کنند. در بسیاری از نمایشگاه‌های گل و گیاه بازدیدکننده در مسیرهای مشخص حرکت می‌کند و مجموعه‌ای از گیاهان را از فاصله‌ای معین مشاهده می‌کند، اما در باغ پاین‌کوین مخاطب بخشی از فضای طراحی‌شده است و حضور او در شکل‌گیری تجربه نقش دارد، به همین دلیل باغ نه‌تنها مجموعه‌ای از گیاهان، بلکه محیطی تعاملی برای برقراری ارتباط نزدیک‌تر با طبیعت به‌شمار می‌رود.

باغ‌های موضوعی در شهرها؛ ابزاری برای سلامت شهری

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این پروژه، استفاده دوباره از سازه‌ای موجود با فرم مخروط کاج بود. طراحان به‌جای تخریب سازه و ساخت فضایی جدید، از ظرفیت معماری آن بهره گرفتند و با افزودن گیاه‌آرایی داخلی، تجهیزات تعاملی و عناصر بر پایه رایحه، کاربری و معنای تازه‌ای به آن بخشیدند. این رویکرد از دو جهت اهمیت دارد؛ نخست آنکه استفاده مجدد از سازه نیاز به مصرف مصالح و انرژی برای ساخت‌وساز تازه را کاهش می‌دهد و با اصول طراحی پایدار هماهنگ است، دوم آنکه سازه موجود به‌جای آنکه تنها عنصری تزئینی یا پس‌زمینه‌ای برای نمایش گیاهان باشد، به هسته اصلی تجربه بازدید تبدیل می‌شود.

فرم مخروط کاج باغ به‌طور نمادین با مفهوم طبیعت، رشد و چرخه زندگی ارتباط دارد. قرار گرفتن گیاهان درون این ساختار مرز میان معماری و طبیعت را کم‌رنگ می‌کند و فضایی پدید می‌آورد که در آن سازه، پوشش گیاهی و حضور انسان کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.

در طراحی این باغ حس بویایی جایگاه ویژه‌ای دارد. رایحه گیاهان می‌تواند خاطره و احساس را فعال کند و بر آرامش یا تمرکز افراد اثر بگذارد، به همین دلیل استفاده از عناصر معطر کنار پوشش گیاهی، باغ را به فضایی نزدیک به تجربه‌های رایحه‌درمانی تبدیل کرده است. هدف پروژه ارائه خدمات درمانی نبود، بلکه طراحان می‌خواستند از ظرفیت رایحه برای ایجاد فضایی آرام، دلپذیر و عمیق‌تر کردن ارتباط انسان با طبیعت استفاده کنند.

باغ‌های موضوعی در شهرها؛ ابزاری برای سلامت شهری

دانشگاه جیائوتونگ شانگهای، باغ پاین‌کوین را فضایی معرفی کرده است که تنوع زیستی و رایحه‌درمانی را کنار یکدیگر قرار می‌دهد. این ترکیب نشان می‌دهد که باغ شهری می‌تواند هم‌زمان چند هدف را دنبال کند: افزایش جذابیت بصری، حمایت از گونه‌های گیاهی و جانوری، ایجاد فرصت آموزشی و کمک به آرامش روانی شهروندان. از سوی دیگر، وجود پوشش گیاهی متنوع می‌تواند برای حشرات گرده‌افشان، پرندگان و دیگر گونه‌های کوچک شهری منابع غذایی و پناهگاه فراهم کند.

بر اساس گزارش رسمی دانشگاه در ژوئیه ۲۰۲۶، طرحی با عنوان «باغ گیاهان چندساله بومی و وارداتی» معرفی شده که بر پایه تجربه باغ پاین‌کوین شکل گرفته است. در این پروژه گیاهان بومی شانگهای کنار گونه‌های چندساله غیربومی قرار گرفتند تا ترکیبی پایدارتر و متنوع‌تر ایجاد شود.

استفاده از گونه‌های بومی می‌تواند به سازگاری بهتر گیاهان با شرایط اقلیمی و محیطی منطقه کمک کند. این گیاهان با دما، میزان بارندگی، نوع خاک و چرخه‌های طبیعی منطقه سازگارتر هستند و به مراقبت و منابع کمتری نیاز دارند. ترکیب گیاهان بومی با گونه‌های چندساله غیربومی، در صورت انتخاب و مدیریت درست، می‌تواند تنوع ظاهری و زیستی باغ را افزایش دهد و هم‌زمان از فشار بر منابع طبیعی بکاهد.

شانگهای با این تجربه نشان داد که باغ شهری می‌تواند فراتر از مجموعه‌ای از گل‌ها و عناصر تزئینی باشد؛ فضایی زنده و تعاملی که هم‌زمان به نیازهای انسان پاسخ می‌دهد، از تنوع زیستی حمایت می‌کند و استفاده پایدارتر از منابع شهری را ترویج می‌دهد.

باغ‌های موضوعی در شهرها؛ ابزاری برای سلامت شهری

زاگرب؛ باغ درمانی و آزمایشگاهی برای طراحی فراگیر شهری

زاگرب در چارچوب پروژه اروپایی موسوم به proGIreg باغی درمانی و مشارکتی برای افراد دارای معلولیت ایجاد کرده است. این باغ بخشی از رویکرد آزمایشگاه زنده شهر به شمار می‌رود که در آن فضاهای شهری با مشارکت مستقیم شهروندان، گروه‌های محلی، مدیران شهری و سایر ذی‌نفعان طراحی و ارزیابی می‌شوند.

هدف اصلی پروژه ایجاد فضایی بود که افراد دارای معلولیت بتوانند در آن با استقلال و امنیت بیشتری حضور پیدا کنند، با دیگران تعامل داشته باشند و از مزایای ارتباط با طبیعت بهره‌مند شوند. در این طرح باغ فقط به‌عنوان فضای سبز یا محوطه‌ای تزئینی در نظر گرفته نشده، بلکه به‌عنوان بخشی از زیرساخت اجتماعی و سلامت‌محور شهر توسعه یافته است.

یکی از ویژگی‌های مهم باغ درمانی زاگرب، مشارکت شهروندان و ذی‌نفعان محلی در فرایند طراحی است. این مشارکت کمک می‌کند عناصر باغ نه‌تنها بر مبنای اصول زیبایی‌شناسی، بلکه بر اساس نیازهای واقعی کاربران شکل بگیرند. برای افراد دارای معلولیت دسترسی به باغ فقط به وجود یک ورودی مناسب محدود نمی‌شود؛ عرض مسیرها، شیب آن‌ها، کیفیت سطح حرکت، امکان چرخش ویلچر، محل استراحت، ارتفاع عناصر باغ و دسترسی به امکانات نیز اهمیت دارد. در باغ زاگرب استفاده از بسترهای کشت مرتفع، مسیرهای قابل‌دسترس و فضاهای نشستن، امکان مشارکت گروه‌های مختلف را در فعالیت‌های باغبانی افزایش داده است.

باغ‌های موضوعی در شهرها؛ ابزاری برای سلامت شهری

بسترهای مرتفع علاوه بر مناسب‌سازی باغ برای کاربران ویلچر یا افرادی که در خم‌شدن و نشستن مشکل دارند، مشارکت در کاشت و مراقبت از گیاهان را آسان‌تر می‌کنند. این بسترها در ارتفاع‌ها و ابعاد مختلف ساخته می‌شوند تا افراد با توانایی‌های جسمی متفاوت بتوانند به خاک، گیاهان و ابزارهای باغبانی دسترسی داشته باشند.

کارکرد این باغ به آرامش فردی محدود نمی‌شود؛ فضای طراحی‌شده برای برگزاری کارگاه‌های باغبانی، برنامه‌های آموزشی، فعالیت‌های گروهی و رویدادهای اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گیرد. چنین فعالیت‌هایی به کاربران فرصت می‌دهد کنار تجربه طبیعت، مهارت‌های تازه‌ای بیاموزند و با سایر اعضای جامعه ارتباط برقرار کنند.

باغ‌های موضوعی در شهرها؛ ابزاری برای سلامت شهری

باغبانی گروهی زمینه‌ای برای همکاری میان افراد دارای معلولیت، خانواده‌ها، مربیان، داوطلبان و ساکنان محله فراهم می‌کند. در این شرایط باغ به محل دیدار گروه‌هایی تبدیل می‌شود که شاید در فضاهای عمومی معمولی کمتر با یکدیگر تعامل داشته باشند. همین ویژگی باغ را از یک فضای سبز عادی به بستری برای تقویت مشارکت اجتماعی تبدیل می‌کند.

چنین باغی می‌تواند از سلامت روان، فعالیت اجتماعی و کیفیت زندگی حمایت کند، اما جایگزین درمان پزشکی یا توان‌بخشی تخصصی نیست. اثرگذاری آن زمانی بیشتر خواهد بود که کنار برنامه‌های آموزشی، خدمات اجتماعی و حمایت‌های حرفه‌ای مورد استفاده قرار گیرد.

پروژه زاگرب نشان می‌دهد که باغ‌های درمانی می‌توانند بخشی از برنامه‌های بازسازی و احیای شهری باشند. بازسازی شهری تنها به ساخت ساختمان‌های جدید یا بهبود خیابان‌ها محدود نیست، بلکه ایجاد فضاهایی برای حضور برابر شهروندان، افزایش کیفیت محیط و تقویت پیوندهای اجتماعی را نیز دربرمی‌گیرد.

اهمیت تجربه زاگرب در این است که دسترسی به طبیعت و فضای عمومی را بخشی از حق شهروندی می‌داند. اگر باغ‌ها و پارک‌ها فقط برای افراد سالم و توانمند طراحی شوند، بخشی از جامعه از مزایای آن‌ها محروم می‌ماند. طراحی فراگیر تلاش می‌کند موانع فیزیکی، اجتماعی و حسی را کاهش دهد تا افراد بیشتری بتوانند از فضای شهری استفاده کنند.

باغ‌های موضوعی در شهرها؛ ابزاری برای سلامت شهری

کد مطلب 1020539

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.