به گزارش خبرگزاری ایمنا، نویسنده‌ای ماه‌ها برای نوشتن یک کتاب وقت صرف می‌کند، پژوهشگری حاصل سال‌ها مطالعه خود را در قالب یک مقاله منتشر می‌کند و گزارش‌گری برای تهیه یک گزارش، ساعت‌ها به جمع‌آوری اطلاعات می‌پردازد، اما مدتی بعد، بخش‌هایی از حاصل تلاش آن‌ها بدون اجازه یا ذکر نامشان در محتوایی ظاهر می‌شود که این بار نه به دست یک نویسنده، بلکه با کمک هوش مصنوعی تولید شده است. در چنین شرایطی، مرز میان خلاقیت، تقلید و سرقت ادبی بیش از گذشته مبهم می‌شود.
هوش مصنوعی قرار بود دستیار انسان در مسیر تولید دانش و محتوا باشد؛ ابزاری برای صرفه‌جویی در زمان، افزایش دقت و گسترش فرصت‌های خلاقانه. با این حال، گسترش استفاده از این فناوری پرسش‌هایی را به وجود آورده که پاسخ به آن‌ها به سادگی نوشتن چند دستور در یک سامانه هوشمند نیست. آیا محتوایی که ماشین تولید می‌کند، متعلق به همان کسی است که درخواست تولید آن را داده؟ اگر این محتوا از آثار دیگران تأثیر گرفته باشد، حقوق صاحبان آن آثار چگونه باید حفظ شود؟
مسئله زمانی پیچیده‌تر می‌شود که بدانیم هوش مصنوعی برخلاف تصور عمومی، در خلأ محتوا تولید نمی‌کند. این سامانه‌ها با تکیه بر داده‌ها و الگوهای زبانی آموزش می‌بینند و همین موضوع بحث‌های گسترده‌ای درباره حقوق نویسندگان، ناشران و صاحبان آثار به وجود آورده است. در واقع، پشت هر خروجی چندخطی و به ظاهر ساده ممکن است مجموعه‌ای از پرسش‌های فنی، اخلاقی و حقوقی قرار داشته باشد که هنوز درباره بسیاری از آن‌ها اتفاق‌نظر وجود ندارد.
اکنون با گسترش استفاده از ابزارهای هوشمند در دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، انتشارات و کسب‌وکارها، مسئله دیگر فقط یک نگرانی نظری نیست. این فناوری می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای تولید دانش فراهم کند، اما در صورت نبود ضوابط روشن، زمینه تضییع حقوق پدیدآورندگان را نیز ایجاد خواهد کرد. پرسش اساسی اینجاست که در دنیایی که ماشین‌ها می‌توانند بنویسند، بازآفرینی کنند و محتوا بسازند، چه کسی باید از حق خالقان واقعی آثار محافظت کند؟
سرقت ادبی با هوش مصنوعی؛ مسئولیت بر عهده چه کسی است؟
زهرا عالی‌پور، حقوق‌دان، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه گسترش ابزارهای هوش مصنوعی در سال‌های اخیر، شیوه تولید و انتشار محتوای متنی را به شکل قابل‌توجهی تغییر داده است، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: امروزه کاربران می‌توانند با چند دستور ساده، مقاله، گزارش، کتاب یا حتی محتوای پژوهشی تولید کنند، اما در کنار این فرصت، مسئله‌ای جدی درباره مالکیت فکری و سرقت ادبی شکل گرفته است. زمانی که یک ابزار هوش مصنوعی متنی مشابه آثار منتشرشده دیگران تولید می‌کند، این پرسش مطرح می‌شود که مسئولیت نقض حقوق پدیدآورنده بر عهده چه کسی است؟
وی با بیان اینکه سرقت ادبی زمانی اتفاق می‌افتد که فردی اثر یا بخش‌هایی از اثر دیگری را بدون رعایت حقوق پدیدآورنده و با نادیده گرفتن انتساب آن به صاحب اصلی منتشر کند، می‌افزاید: ورود هوش مصنوعی به این عرصه، تشخیص مرز میان الهام‌گرفتن، بازتولید محتوا و کپی‌برداری را دشوارتر کرده است. گاهی خروجی این ابزارها شباهت زیادی به آثار موجود دارد، بدون آنکه کاربر از منبع اصلی یا نحوه شکل‌گیری متن اطلاع داشته باشد و همین مسئله رسیدگی حقوقی به چنین تخلفاتی را پیچیده می‌کند.
حقوق‌دان، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها در این زمینه، مسئولیت کاربر است، تصریح می‌کند: اگر فردی با استفاده از هوش مصنوعی متنی را تولید کند و آن را به نام خود در یک نشریه، وب‌سایت یا اثر پژوهشی منتشر کند، نمی‌توان فقط به دلیل استفاده از فناوری، او را از مسئولیت مبرا دانست. کاربر در جایگاه منتشرکننده محتوا باید نسبت به اصالت اثر و رعایت حقوق دیگران توجه داشته باشد. به‌ویژه در مواردی که متن تولیدشده را به‌عنوان اثر مستقل خود معرفی می‌کند، موضوع می‌تواند از منظر اخلاق حرفه‌ای و حقوق مالکیت فکری قابل بررسی باشد.
عالی‌پور ادامه می‌دهد: در سوی دیگر، شرکت‌های توسعه‌دهنده هوش مصنوعی نیز با پرسش‌های حقوقی مهمی روبه‌رو هستند. داده‌هایی که برای آموزش این سامانه‌ها استفاده می‌شوند، ممکن است شامل کتاب‌ها، مقالات، تصاویر و آثار دارای حق نشر باشند. اگر این آثار بدون مجوز قانونی در فرایند آموزش مورد استفاده قرار گرفته باشند، مسئله مسئولیت توسعه‌دهندگان و حدود استفاده مجاز از آثار دیگران مطرح می‌شود. البته صرف شباهت میان خروجی هوش مصنوعی و یک اثر، به‌تنهایی اثبات‌کننده وقوع نقض حق مؤلف نیست و بررسی هر پرونده به شواهد و شرایط آن بستگی دارد.
وی با بیان اینکه از منظر حقوقی، یکی از موانع اصلی مقابله با این پدیده، دشواری اثبات منشأ محتوا و میزان دخالت انسان در تولید آن است، می‌گوید: قوانین سنتی مالکیت فکری بیشتر بر مبنای نقش خالق انسانی شکل گرفته و ظهور آثار تولیدشده با هوش مصنوعی، پرسش‌های تازه‌ای درباره مفهوم پدیدآورنده و حدود حمایت قانونی ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، شفافیت درباره استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، نگهداری سوابق تولید محتوا و تدوین ضوابط روشن برای استفاده از آثار دارای حق نشر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
حقوق‌دان، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق اضافه می‌کند: مقابله با سرقت ادبی در عصر هوش مصنوعی تنها با متهم کردن کاربران یا شرکت‌های فناوری امکان‌پذیر نیست. لازم است مسئولیت هر یک از بازیگران، متناسب با میزان دخالت و نقش آن‌ها در نقض حقوق پدیدآورنده مشخص شود. قانون‌گذاری متناسب با تحولات فناوری، آموزش عمومی درباره مالکیت فکری و الزام به رعایت شفافیت در تولید و انتشار محتوا می‌تواند از گسترش این تخلفات جلوگیری کند. هوش مصنوعی ممکن است ابزار تولید محتوا باشد، اما استفاده از آن نباید به معنای نادیده گرفتن حقوق صاحبان آثار تلقی شود.
هوش مصنوعی و بحران مالکیت فکری؛ چه کسی بهای کپی‌برداری را می‌پردازد؟
پریا آراسته، حقوق‌دان، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه هوش مصنوعی به یکی از ابزارهای پرکاربرد در تولید محتوا تبدیل شده است که می‌تواند در مدت‌زمان کوتاه، متونی با ساختار منظم و ظاهری حرفه‌ای تولید کند، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: با این حال، پشت این قابلیت جذاب، مسئله‌ای مهم پنهان شده است که آیا محتوایی که توسط هوش مصنوعی تولید می‌شود، مستقل و جدید است یا ممکن است بازتابی از آثار نویسندگان و پژوهشگران دیگر باشد؟ این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که محتوای تولیدشده بدون بررسی و با نام شخص دیگری منتشر شود.
وی می‌افزاید: نویسندگان، مترجمان، روزنامه‌نگاران و پژوهشگران از جمله گروه‌هایی هستند که ممکن است با پیامدهای این مسئله مواجه شوند. تصور کنید نویسنده‌ای ماه‌ها برای نگارش یک اثر وقت صرف کرده، اما بخش‌هایی از محتوای او در خروجی یک سامانه هوش مصنوعی بازتولید شود و فرد دیگری آن را به نام خود منتشر کند. در چنین شرایطی، علاوه بر خسارت احتمالی مادی، اعتبار حرفه‌ای و حقوق معنوی صاحب اثر نیز ممکن است آسیب ببیند. مسئله اصلی این است که ابزارهای جدید تولید محتوا، سرعت کپی‌برداری احتمالی را افزایش داده است، اما سازوکارهای شناسایی و پیگیری حقوقی همچنان با چالش روبه‌رو هستند.
حقوق‌دان، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حوزه حقوق تصریح می‌کند: بخشی از این چالش به نحوه آموزش سامانه‌های هوش مصنوعی مربوط می‌شود. این ابزارها برای تولید پاسخ و محتوا، از حجم گسترده‌ای از داده‌ها و نمونه‌های متنی استفاده می‌کنند. اگر در میان این داده‌ها آثار دارای حق نشر وجود داشته باشد، پرسش درباره مجاز بودن استفاده از آن‌ها مطرح می‌شود. از سوی دیگر، شرکت‌های فناوری ممکن است استدلال کنند که فرایند آموزش با بازنشر مستقیم یک اثر تفاوت دارد. همین اختلاف دیدگاه، موضوع استفاده از آثار دارای مالکیت فکری در آموزش هوش مصنوعی را به یکی از بحث‌های مهم حقوق فناوری تبدیل کرده است.
آراسته با بیان اینکه با وجود نقش شرکت‌های فناوری، نمی‌توان مسئولیت کاربران را نادیده گرفت، ادامه می‌دهد: افرادی که از ابزارهای هوش مصنوعی برای تهیه مقاله، پایان‌نامه، گزارش خبری یا محتوای تجاری استفاده می‌کنند، باید پیش از انتشار، خروجی آن را بررسی کنند. استفاده از متن تولیدشده بدون ارزیابی اصالت و بدون رعایت حقوق صاحبان آثار می‌تواند زمینه‌ساز تخلف شود. به‌خصوص در محیط‌های دانشگاهی و رسانه‌ای، پنهان کردن نقش هوش مصنوعی یا ارائه محتوای دیگران به‌عنوان دستاورد شخصی، اعتماد عمومی به اعتبار آثار منتشرشده را تضعیف می‌کند.
وی با بیان اینکه از سوی دیگر، تشخیص سرقت ادبی در محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی همیشه ساده نیست، می‌گوید: ابزارهای تشخیص متن مشابه یا محتوای ماشینی ممکن است خطا داشته باشند و نمی‌توان فقط بر اساس نتیجه یک نرم‌افزار، فردی را به سرقت ادبی متهم کرد. برای رسیدگی دقیق، باید میزان شباهت، منشأ اثر، نحوه استفاده از محتوا و شواهد موجود بررسی شود، همچنین لازم است میان استفاده مجاز از ایده‌ها و اطلاعات عمومی با کپی‌برداری از بیان و ساختار اختصاصی یک اثر تفاوت قائل شد.
حقوق‌دان، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حوزه حقوق اضافه می‌کند: آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد، بازنگری در شیوه حمایت از حقوق مؤلفان و تعیین مسئولیت بازیگران حوزه هوش مصنوعی است. شرکت‌های توسعه‌دهنده باید درباره منابع داده‌های آموزشی و سازوکارهای احترام به حقوق صاحبان آثار شفاف‌تر عمل کنند و کاربران نیز مسئولیت انتشار محتوای خود را بپذیرند. در کنار این موارد، قانون‌گذاران باید با تدوین مقررات متناسب با فناوری‌های جدید، از حقوق پدیدآورندگان حمایت کنند. آینده تولید محتوا نباید به بهای نادیده گرفتن تلاش و خلاقیت انسان‌ها ساخته شود.
ورود هوش مصنوعی به دنیای تولید محتوا را نمی‌توان متوقف کرد و چنین هدفی نیز با واقعیت تحولات فناوری همخوانی ندارد. این ابزارها به بخشی از زندگی علمی، حرفه‌ای و روزمره انسان‌ها تبدیل شده‌اند و ظرفیت بالایی برای تسهیل فعالیت‌های فکری دارند. با این حال، پیشرفت فناوری زمانی ارزشمند است که در کنار افزایش سرعت و امکانات، حقوق افراد نیز حفظ شود. هیچ نوآوری نباید به مجوزی برای نادیده گرفتن مالکیت فکری و حاصل تلاش دیگران تبدیل شود.
در این میان، مسئولیت تنها بر دوش یک گروه نیست. کاربران باید بدانند استفاده از ابزارهای هوشمند، آن‌ها را از تعهدات اخلاقی و حقوقی خود معاف نمی‌کند. شرکت‌های توسعه‌دهنده نیز نمی‌توانند نسبت به منابع آموزشی سامانه‌های خود و پیامدهای احتمالی عملکرد آن‌ها بی‌تفاوت باشند. از سوی دیگر، نهادهای قانون‌گذار و قضایی وظیفه دارند با شناخت دقیق ابعاد فنی این فناوری، راهکارهایی متناسب با شرایط جدید برای حمایت از حقوق پدیدآورندگان فراهم کنند.
یکی از مهم‌ترین ضرورت‌ها، ایجاد تعادل میان دو حق اساسی است؛ از یک سو حق دسترسی به فناوری و بهره‌مندی از ظرفیت‌های هوش مصنوعی و از سوی دیگر حق مالکیت فکری و برخورداری از منافع مادی و معنوی آثار. هرگونه قانون‌گذاری شتاب‌زده یا محدودکننده ممکن است مسیر نوآوری را دشوار کند و در مقابل، نبود مقررات مشخص می‌تواند زمینه سوءاستفاده و تضییع حقوق صاحبان آثار را فراهم آورد، بنابراین تدوین قواعد شفاف و قابل اجرا باید با مشارکت حقوقدانان، متخصصان فناوری، نویسندگان و فعالان حوزه نشر دنبال شود.
شاید مهم‌ترین پرسش آینده این نباشد که آیا هوش مصنوعی می‌تواند جای نویسندگان را بگیرد، بلکه این باشد که انسان‌ها چگونه می‌توانند در عصر ماشین‌های تولیدکننده محتوا، از ارزش خلاقیت و مالکیت فکری محافظت کنند. فناوری می‌تواند بنویسد، بازنویسی کند و ایده‌های تازه‌ای در اختیار انسان قرار دهد، اما تعیین حدود مسئولیت و رعایت حقوق دیگران همچنان به تصمیم و اراده انسان‌ها وابسته است. در نهایت، معیار پیشرفت تنها توانایی ماشین‌ها در تولید محتوا نیست، بلکه میزان پایبندی جامعه به عدالت، امانت‌داری و احترام به حقوق صاحبان اندیشه نیز باید در این مسیر سنجیده شود.
نظر شما