به گزارش خبرگزاری ایمنا، مدینه هنوز داغدار رحلت پیامبر اکرم(ص) بود که خانه علی(ع) نیز در سوگی سنگین فرو رفت؛ سوگی که با رفتن دختر پیامبر به یکی از ماندگارترین فصل‌های تاریخ تشیع تبدیل شد. علی(ع) در واپسین وداع با همسرش از رنجی گفت که پس از رحلت پیامبر بر او فرود آمده بود؛ وداعی که در حافظه تاریخی شیعیان باقی ماند و قرن‌ها بعد در قالب مجالس روضه، مرثیه‌خوانی و آیین‌های سوگواری ادامه پیدا کرد.
امروز در روزهای منتهی به ایام فاطمیه، مساجد، حسینیه‌ها و هیئت‌های مذهبی در شهرهای مختلف ایران سیاه‌پوش می‌شوند و نام حضرت فاطمه زهرا(س) در مجالس سوگواری طنین‌انداز است، اما این آیین از چه زمانی شکل گرفت؟ نخستین عزاداران حضرت زهرا(س) چه کسانی بودند و سوگواری برای دختر پیامبر چگونه از روزهای نخست تاریخ اسلام به مجالس گسترده امروزی رسید؟
پاسخ این پرسش را باید در چندین قرن تاریخ جست‌وجو کرد؛ تاریخی که در آن، سوگ حضرت زهرا(س) از خانه اهل‌بیت(ع) آغاز شد، در حافظه مذهبی شیعیان استمرار پیدا کرد و در ایران به‌تدریج در قالب مجالس و آیین‌های عمومی جایگاه پیدا کرد.
نخستین مجلس عزا؛ سوگواری در خانه علی(ع)
محمد هادی احمدی، پژوهشگر تاریخ اسلام با بیان اینکه نخستین نشانه‌های سوگواری برای حضرت زهرا(س) را باید در همان روزهای پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) جست‌وجو کرد، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: براساس گزارش‌های تاریخی شیعه، پیکر حضرت زهرا(س) شبانه به خاک سپرده شد و امیرالمؤمنین علی(ع) در کنار مزار ایشان با اندوهی عمیق با پیامبر اکرم(ص) سخن گفت.
وی می‌افزاید: این وداع در خطبه ۲۰۲ نهج‌البلاغه بازتاب پیدا کرده است؛ جایی که امام علی(ع) خطاب به پیامبر می‌فرماید: «یا رسول‌الله! سلام من و دخترت که در جوارت فرود آمده و به‌سرعت به تو پیوسته است، بر تو باد.» این سخنان تنها یک وداع خانوادگی نیست؛ بازتاب اندوه و رنجی است که در نخستین روزهای پس از رحلت پیامبر، بر خاندان ایشان گذشت.
احمدی تصریح می‌کند: با گذشت زمان، یاد حضرت زهرا(س) در میان امامان شیعه و پیروان اهل‌بیت(ع) استمرار پیدا کرد، جایگاه آن حضرت در سخنان امامان، روایت فضائل و بیان حوادث پس از رحلت پیامبر(ص)، بخشی از میراث روایی و اعتقادی تشیع را شکل داد، در این میان، نقل مصائب حضرت زهرا(س) اهمیت ویژه‌ای داشت؛ زیرا یادآوری آن حوادث، تنها روایت یک واقعه تاریخی نبود، بلکه بازخوانی جایگاه اهل‌بیت(ع) و اتفاقاتی بود که پس از رحلت پیامبر برای خاندان ایشان رخ داد.
وی ادامه می‌دهد: البته شرایط سیاسی و محدودیت‌های اجتماعی در بخش‌هایی از دوران اموی و عباسی، امکان برگزاری آزادانه بسیاری از مراسم شیعی را فراهم نمی‌کرد، آنچه از منابع تاریخی می‌توان دریافت کرد، استمرار یاد و سوگواری برای آن حضرت در فرهنگ اهل‌بیت(ع) است.
از بغداد تا شهرهای شیعه‌نشین؛ سوگواری از حریم خانه‌ها به عرصه عمومی نزدیک شد
پژوهشگر تاریخ اسلام با بیان اینکه تاریخ عزاداری شیعیان در قرن چهارم هجری وارد مرحله تازه‌ای شد، می‌گوید: با قدرت گرفتن آل‌بویه و حضور آنان در بغداد، برخی مناسک شیعی فرصت بیشتری برای ظهور در عرصه عمومی پیدا کردند، یکی از رویدادهای مهم این دوره، برگزاری علنی مراسم عاشورا در بغداد به فرمان معزالدوله دیلمی در سال ۳۵۲ هجری قمری بود. در این مراسم، بازارها تعطیل شدند و مردم به سوگواری پرداختند. این رویداد در تاریخ آیین‌های شیعی اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد مناسک سوگواری اهل‌بیت(ع) به‌تدریج از محافل محدود فراتر می‌رفت و در فضای عمومی شهرها نیز حضور پیدا می‌کرد.
وی می‌افزاید:در برخی گزارش‌های تاریخی از بغداد آن روزگار به نوشته‌هایی درباره فدک و مظلومیت حضرت زهرا(س) نیز اشاره شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد یاد و جایگاه آن حضرت در فضای مذهبی شیعیان حضور داشته است، با این حال، نباید برگزاری عمومی عاشورا را به‌تنهایی سندی برای برگزاری مراسم سالانه فاطمیه در همان دوره دانست. آنچه اهمیت دارد، شکل‌گیری بستری اجتماعی برای آشکارتر شدن مناسک شیعی و گسترش مجالس یادبود اهل‌بیت(ع) است.
صفویه؛ گسترش فرهنگ سوگواری در ایران
احمدی ادامه می‌دهد:با روی کار آمدن صفویان در سال ۹۰۷ هجری قمری و رسمی شدن مذهب تشیع در ایران، مناسک و آیین‌های شیعی جایگاه گسترده‌تری در زندگی اجتماعی مردم پیدا کرد، در این دوره، برگزاری مجالس روضه‌خوانی، مرثیه‌سرایی و سوگواری اهل‌بیت(ع) گسترش یافت و مساجد، تکایا و مراکز مذهبی به کانون برگزاری این مراسم تبدیل شدند.
وی اضافه می‌کند: البته بخش عمده اسناد تاریخی شناخته‌شده درباره آیین‌های عزاداری صفویه به مراسم محرم و سوگواری امام حسین(ع) اختصاص دارد و نمی‌توان از این اسناد به‌تنهایی نتیجه گرفت که فاطمیه نیز در همان دوره با ساختار و گستردگی امروز برگزار می‌شده است، با این وجود، گسترش فرهنگ روضه‌خوانی و مرثیه‌سرایی در ایران، زمینه اجتماعی و فرهنگی مناسبی برای توسعه مجالس سوگواری دیگر شخصیت‌های خاندان پیامبر، از جمله حضرت زهرا(س)، فراهم کرد.
رد پای مجالس فاطمیه در اسناد تاریخی ایران
پژوهشگر تاریخ اسلام می‌گوید: اگر بخواهیم به دنبال شواهد مشخص و مکتوب از برگزاری مجالس اختصاصی عزاداری حضرت زهرا(س) در ایران باشیم، دوره قاجار یکی از مقاطع مهم و قابل بررسی است، در این دوره، روضه‌خوانی و مجالس مذهبی در شهرهای مختلف رونق داشت و سوگواری اهل‌بیت(ع) به بخشی از زندگی اجتماعی ایرانیان تبدیل شده بود. در کنار مجالس عمومی، محافل زنانه نیز در پاسداشت مصائب و زندگی بانوان خاندان پیامبر نقش داشتند.
وی می‌افزاید: در برخی از اسناد تاریخی به مجالسی با عنوان سفره اشاره می‌شود که در اواخر قرن نوزدهم میلادی در ایران رواج داشته‌اند. این محافل زنانه با حضور واعظان و شرکت‌کنندگان زن برگزار می‌شد و زندگی و مصائب بانوانی همچون حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت زینب(س) از موضوعات اصلی آن‌ها بود، این گزارش تاریخی از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد در اواخر دوره قاجار، یادآوری مصائب حضرت زهرا(س) در قالب محافل مذهبی زنانه نیز جایگاهی مشخص داشته است.
احمدی ادامه می‌دهد: در کنار این شواهد، اسناد آستان قدس رضوی نیز تصویر روشن‌تری از برگزاری مجالس اختصاصی فاطمیه در ایران ارائه می‌دهد، بر اساس اسناد منتشرشده از مرکز اسناد آستان قدس رضوی، قدیمی‌ترین سند شناسایی‌شده درباره برگزاری مراسم عزاداری حضرت زهرا(س) در حرم مطهر امام رضا(ع)، به سال ۱۳۰۹ هجری قمری بازمی‌گردد؛ سندی از دوران ناصرالدین‌شاه قاجار.
وی می‌افزاید: بر اساس این اسناد، مجالس عزاداری با تأمین هزینه از سوی آستان قدس رضوی در ایوان طلای صحن عتیق، محل کشیک‌خانه خادمان و رواق دارالضیافه برگزار می‌شد و روضه‌خوانی و ذکر مصائب حضرت صدیقه کبری(س) از برنامه‌های آن بود، اهمیت این سند در آن است که نشان می‌دهد عزاداری فاطمیه در اواخر قرن سیزدهم هجری قمری در یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی ایران به شکل مجلسی سازمان‌یافته برگزار می‌شده است.
از مجالس روضه تا هیئت‌های امروز؛ فاطمیه در تاریخ معاصر
پژوهشگر تاریخ اسلام با بیان اینکه با ورود به قرن چهاردهم شمسی، مجالس سوگواری حضرت زهرا(س) در شهرهای مختلف ایران ادامه پیدا کرد، می‌گوید: اسناد تاریخی مربوط به دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ نشان می‌دهد که فاطمیه در آن سال‌ها نیز از مناسبت‌های شناخته‌شده در برنامه‌های مذهبی بوده است.
وی می‌افزاید: برای نمونه در گزارش‌های باقی‌مانده از ساواک به برگزاری مجلس روضه‌خوانی به مناسبت ایام فاطمیه در مسجد حاج اسماعیل هوری با حضور حدود ۳۰۰ نفر در سال ۱۳۴۶ اشاره شده است. همچنین در گزارشی مربوط به سال ۱۳۴۸ از دعوت آیت‌الله مکارم شیرازی برای سخنرانی در مجالس فاطمیه شهرستان سبزوار سخن به میان آمده است.
احمدی تصریح می‌کند: این اسناد نشان می‌دهد که در آن دوره، مجالس فاطمیه در برخی شهرها با حضور سخنرانان مذهبی و شرکت گسترده مردم برگزار می‌شد و دیگر نمی‌توان آن را تنها مناسبتی محدود به حرم‌ها یا محافل خصوصی دانست، پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز برگزاری این مراسم در مساجد، حسینیه‌ها، هیئت‌ها و بقاع متبرکه گسترش بیشتری پیدا کرد و سوم جمادی‌الثانی به عنوان سالروز شهادت حضرت زهرا(س) در تقویم رسمی کشور جایگاه پیدا کرد.
به گزارش ایمنا، اسناد تاریخی نشان می‌دهد که دست‌کم از اواخر قرن سیزدهم هجری قمری، مجالس اختصاصی فاطمیه در ایران به شکلی سازمان‌یافته برگزار می‌شده و گزارش‌های دهه‌های پیش از انقلاب نیز از گسترش این مراسم در شهرهای مختلف حکایت دارد.
فاطمیه امروز حاصل یک تاریخ چندلایه است؛ تاریخی که آغاز آن را باید در غربت مدینه جست‌وجو کرد و استمرارش را در اشک‌ها، مرثیه‌ها و مجالسی دید که نسل به نسل، نام و یاد دختر پیامبر را زنده نگه داشته‌اند.
نظر شما