به گزارش خبرگزاری ایمنا، اگر بخواهیم تاریخ صنعت هوافضای ایران را روایت کنیم، باید از سال ۱۳۵۷ به بعد یعنی بعد از انقلاب اسلامی شروع کنیم. سالیان سال ایران جزو سازمان های فضایی بین‌المللی نبوده، اما انقلاب اسلامی این جریان را عوض کرد. شعار «ما می‌توانیم» از همان سال‌ها به یک برنامه عملی تبدیل شد.
نکته مهم این است که این صنعت وارداتی نیست. کسی فناوری آماده را تحویل ما نداد. هر قدم را مهندسان و نخبگان جوان ایرانی در آزمایشگاه‌ها، کارگاه‌ها و میدان‌های آزمون برداشتند، با اشتباه و تکرار و دوباره‌کاری. پرتابگر، ماهواره، ایستگاه زمینی، سوخت و سامانه‌های کنترل، همه را بچه‌های همین مملکت طراحی کردند. انقلاب اسلامی بستر این رشد را فراهم کرد: اعتماد به جوان ایرانی، تأکید بر خودکفایی و فضای جهادی.
این راه هموار نبود. تحریم‌های سال‌ها و سال‌ها جلوی دسترسی ایران به قطعه، مواد، تجهیزات آزمایشگاهی و همکاری علمی بین‌المللی را گرفت. این فشارها روند توسعه را متوقف نکرد، اما هزینه‌اش را بالا برد. پروژه‌هایی دیرتر به نتیجه رسیدند و بخشی از انرژی کشور صرف ساخت چیزهایی شد که در شرایط عادی می‌شد از بازار تهیه کرد. با این حال همین فشارها به تقویت بومی‌سازی هم انجامید. وقتی در بسته می‌شود، راه دیگری باید پیدا شود.
فهرست افتخارات؛ از راکت تا ماهواره
سال ۱۳۸۶ ایران با پرتاب راکت‌های «کاوشگر» وارد مرحله‌ای تازه شد. این راکت‌ها پژوهشی بودند و ابزار آزمودن فناوری فضایی به شمار می‌رفتند. بهمن ۱۳۸۸ با کاوشگر ۳ موجودات زنده، شامل موش، لاک‌پشت و کرم، به فضا فرستاده شدند. بهمن ۱۳۹۱ نوبت میمون «پیشگام» بود که سالم به زمین برگشت. نزدیک یک سال بعد هم میمون دیگری به نام «فرگام» همین مسیر را رفت. بازگرداندن سالم یک موجود زنده، فناوری حساسی می‌خواهد: سامانه‌های بازیابی، کنترل شرایط درون کپسول و مدیریت فرود.
بهمن ۱۳۸۷ ماهواره «امید» با ماهواره‌بر بومی «سفیر» به مدار رفت. با این پرتاب ایران وارد جمع معدود کشورهایی شد که توان پرتاب مستقل ماهواره دارند. بعد از آن نوبت «رصد» (۱۳۹۰)، «نوید علم و صنعت» (۱۳۹۰) و «فجر» (۱۳۹۳) بود و برنامه با طراحی ماهواره‌برهای بزرگ‌تر ادامه یافت.
در سال‌های اخیر شتاب کار بیشتر شد. ماهواره‌بر «قاصد» نیروی هوافضای سپاه، ماهواره‌های نظامی «نور ۱» (۱۳۹۹)، «نور ۲» (۱۴۰۰) و «نور ۳» (۱۴۰۲) را به مدارهای ۴۲۵ تا ۵۰۰ کیلومتری رساند. «سیمرغ» در دی ۱۴۰۲ ماهواره‌های «مهدا»، «کیهان ۲» و «هاتف ۱» را با هم پرتاب کرد. سیمرغ در آذر ۱۴۰۳ هم سنگین‌ترین محموله تاریخ برنامه فضایی کشور، حدود ۳۰۰ کیلوگرم، شامل بلوک انتقال مداری «سامان» و ماهواره «فخر ۱»، را به مدار برد. ماهواره‌بر سوخت جامد «قائم ۱۰۰» هم ماهواره «ثریا» را در ارتفاع ۷۵۰ کیلومتری و «چمران ۱» را در مدار ۵۵۰ کیلومتری قرار داد. چمران ۱ نخستین مانور و تقرب مداری کشور را هم انجام داد. این نشان می‌دهد ایران علاوه بر رساندن ماهواره به مدار، توان کنترل و هدایت آن را هم دارد.
کاربرد این ماهواره‌ها هم متنوع است. بعضی تصویربرداری و سنجش از دور می‌کنند. بعضی ارتباطات و اینترنت اشیا را آزمایش می‌کنند. بعضی برای فناوری‌های مداری و امنیتی ساخته شده‌اند و تعدادی هم برای آزمودن زیرسامانه‌های بومی طراحی شده‌اند. هر پرتاب یک تجربه تازه است و داده‌ای که از آن به دست می‌آید، پایه ماهواره بعدی می‌شود.
این را هم صادقانه بگوییم: برنامه فضایی در هر کشوری فراز و فرود دارد. ایران هم پرتاب ناموفق داشته است. اما همین تجربه‌هاست که پختگی می‌آورد، و کشورهای پیشرو فضایی هم همین مسیر را رفته‌اند.
هوافضای سپاه پاسداران؛ جایی که یک نام می‌درخشد
اگر بخواهیم یک نام را در قلب این مسیر بگذاریم، آن نام شهید حسن طهرانی‌مقدم است. او سال ۱۳۳۸ در تهران به دنیا آمد، در همان روزهای نخست به سپاه پیوست و در جنگ تحمیلی توپخانه سپاه را سازمان داد. آبان ۱۳۶۲ مأمور راه‌اندازی یگان موشکی سپاه شد. آن روزها عراق شهرهای ما را موشک‌باران می‌کرد و ایران برای پاسخ‌گویی امکانات محدودی داشت.
نگاه او فراتر از خریدن یا به‌کار بردن چند سامانه بود. او به دنبال ساختن دانش، تربیت نیروی متخصص، ایجاد زیرساخت و رسیدن به تولید داخلی بود. به همین دلیل لقب «پدر موشکی ایران» را گرفت. از «نازعات» که به‌عنوان یکی از نخستین راکت‌های بومی در سال‌های پایانی جنگ مطرح شد، تا مسیری که به «شهاب ۳»، «قدر»، «عماد» و بعدها به پرتابگرهای ماهواره‌بر رسید، همه ادامه همان تفکر بنیادین است.
۲۱ آبان ۱۳۹۰ او در انفجار پادگان بیدگنه ملارد، همراه با جمعی از همکارانش، به شهادت رسید. امروز که ۲۱ آبان به‌عنوان روز ملی هوافضا ثبت شده، یاد او را هم زنده نگه می‌داریم، اما مهم‌تر این است که مسیری که او پایه‌گذاری کرد با رفتنش متوقف نشد. هزاران مهندس جوان همان راه را ادامه دادند.
این صنعت فقط علمی و فناورانه نیست؛ جنبه نظامی هم دارد. موشک‌ها، پهپادها، ماهواره‌های شناسایی و سامانه‌های ناوبری به هم گره خورده‌اند. فناوری موتورهای سوخت جامد و مایع، هدایت و کنترل و سازه‌های سبک، هم در پرتابگر ماهواره‌بر به کار می‌آید و هم در موشک.
در سال‌های اخیر، از عملیات وعده صادق (فروردین و مهر ۱۴۰۳) تا درگیری‌های خرداد ۱۴۰۴، دیدیم که بخش مهمی از توان آفندی ایران بر همین صنعت استوار بود. این توان بازدارندگی ایجاد کرد، یعنی چیزی که هر کشوری برای امنیت خودش لازم دارد. نیروی هوافضای سپاه ستون اصلی این توان بود و دستاوردهایش در عرصه نظامی برای هر ناظر منصفی چشمگیر است.
ستاری؛ مردی که تحریم را به فرصت تبدیل کرد
داستان بخش دیگر هوافضای ایران با نام شهید سرتیپ منصور ستاری گره خورده است. او فرمانده نیروی هوایی ارتش بود، از بهمن ۱۳۶۵ تا دی ۱۳۷۳. سال‌های جنگ و پس از آن، تحریم‌ها راه خرید قطعه و پشتیبانی از جنگنده‌های آمریکایی ایران را بسته بود. شرکت‌های غربی دیگر همکاری نمی‌کردند. چنین شرایطی می‌توانست یعنی زمین‌گیر شدن ناوگان هوایی کشور.
ستاری تسلیم نشد. سال ۱۳۶۶ با همکاری گروهی از افسران، «جهاد خودکفایی» نیروی هوایی ارتش را بنیان گذاشت. هدف این بود که قطعه‌ها را خود بسازند و هواپیما و بالگرد را خود تعمیر و بازسازی کنند. در همین دوره بالگردهای اچ-۴۳ و هواپیماهای تی-۳۳ در داخل کشور بازسازی شدند و قطعات مورد نیاز سی-۱۳۰ توسط متخصصان داخلی ساخته شد. هواپیمای سبک «پرستو» ساخته شد و پروژه‌هایی چون «اوج» راه افتاد. همین مسیر بود که سال‌ها بعد به جنگنده «آذرخش» رسید.
ستاری فقط تعمیرکار نبود. او به پرورش نیروی انسانی فکر می‌کرد: دانشکده پرواز را راه انداخت تا خلبان‌ها در داخل آموزش ببینند، دانشگاه علوم و فنون هوایی را بنیان گذاشت و برای ماندگاری این راه سرمایه‌گذاری کرد. آن جسارتِ باور به اینکه می‌شود و آن نگاه که «اگر نمی‌دهند، خودمان می‌سازیم»، همان روحیه‌ای است که امروز در پرتاب ماهواره هم می‌بینیم. او ۱۵ دی ۱۳۷۳ در سانحه سقوط هواپیما نزدیک اصفهان، همراه با جمعی از فرماندهان نیروی هوایی، به شهادت رسید. اما آنچه کاشته بود، ماند.
ایران در آیینه منطقه
اگر نگاهی به همسایه‌ها بیندازیم، تفاوت‌ها روشن می‌شود. بیشتر کشورهای عربی منطقه، از امارات و عربستان تا مصر، ماهواره‌هایشان را از شرکت‌های خارجی سفارش می‌دهند. گاهی ساخت و گاهی پرتاب را هم به دیگران می‌سپارند. برای مثال کاوشگر مریخی امارات با موشک ژاپنی به فضا رفت و ماهواره‌های بسیاری از کشورهای منطقه با پرتابگرهای آمریکایی، اروپایی، روسی یا چینی پرتاب شده‌اند. سرمایه دارند و خرید می‌کنند، که مسیر قابل‌فهمی است. اما این یعنی وابستگی؛ اگر روزی روابط سیاسی تغییر کند، برنامه فضایی هم متوقف می‌شود.
در غرب آسیا کشورهایی که توان پرتاب مستقل دارند انگشت‌شمارند. ایران یکی از آنهاست و آن را با دانش خودش به دست آورده است. هم ماهواره می‌سازد و هم ماهواره‌بر. هم ایستگاه زمینی دارد و هم پایگاه پرتاب.
هوافضا؛ فقط موشک نیست، سفره مردم هم هست
اگر کسی فکر کند هوافضا فقط به نظامی‌ها مربوط است، اشتباه می‌کند. ماهواره‌ها و فناوری‌های وابسته به آن، هر روز در زندگی عادی مردم نقش دارند، حتی اگر دیده نشوند.
در کشاورزی، تصاویر ماهواره‌ای سلامت محصول، میزان رطوبت خاک و الگوی کشت را نشان می‌دهند. این داده‌ها به مدیریت آب کمک می‌کنند، که برای کشوری با چالش کم‌آبی اهمیت حیاتی دارد. در هواشناسی، پیش‌بینی دقیق‌تر باران، سیل، خشک‌سالی و گرد و غبار به برنامه‌ریزی کمک می‌کند. در مدیریت بحران، بعد از زلزله یا سیل، تصاویر ماهواره‌ای ابعاد خسارت را سریع نشان می‌دهند و امدادرسانی را هدایت می‌کنند.
در ارتباطات، فناوری‌های فضایی می‌توانند اینترنت اشیا، پخش رسانه‌ای و ارتباط در مناطق دورافتاده را پشتیبانی کنند. در محیط زیست و منابع طبیعی، تغییر کاربری زمین، وضعیت دریاچه‌ها و تالاب‌ها و تغییرات پوشش گیاهی قابل پایش است. در امنیت و مرزبانی، داده‌های ماهواره‌ای شناسایی و مراقبت سرزمینی را تقویت می‌کنند. رئیس سازمان فضایی ایران هم اخیراً اعلام کرده که توسعه کاربردهای فضایی در زندگی مردم و اقتصاد فضاپایه، اولویت راهبردی کشور است.
اهمیت این موضوع وقتی بیشتر می‌شود که بدانیم کشوری که داده فضایی را خودش تولید می‌کند، نیازی به خرید اطلاعات از دیگران ندارد و تصمیم‌هایش بر پایه داده‌های خودش است. این یعنی استقلال.
روز ملی هوافضا فقط یادآور موشک و ماهواره نیست. یادآور مسیری است که با انقلاب اسلامی آغاز شد، با تحریم و فشار ادامه یافت و با تلاش جوانان ایرانی به مدار رسید. نام تهرانی‌مقدم و ستاری یادآور این است که توسعه این صنعت بدون ایثار و نگاه بلند ممکن نبود. هنوز مسیر درازی در پیش است، اما سنگ بنایی که بر پایه دانش بومی گذاشته شده، محکم است.
نظر شما