به گزارش خبرگزاری ایمنا، بودجه‌ریزی در شهرداری‌ها را نمی‌توان تنها فرایندی برای پیش‌بینی درآمدها و تنظیم هزینه‌های سالانه دانست؛ بودجه در واقع نقشه راه مدیریت شهری برای پاسخ‌گویی به نیازهای شهروندان، ارائه خدمات عمومی، توسعه زیرساخت‌ها و تحقق اهداف توسعه پایدار شهری است.
اهمیت این موضوع زمانی دوچندان می‌شود که اقتصاد با شرایط دشواری همچون تورم، رکود، کاهش قدرت خرید خانوارها و افزایش هزینه‌های اجرایی مواجه باشد.
در چنین شرایطی، شهرداری‌ها از یک سو با افزایش هزینه‌های نگهداری شهر، حمل‌ونقل عمومی، جمع‌آوری پسماند، خدمات ایمنی و اجرای پروژه‌های عمرانی روبه‌رو هستند و از سوی دیگر، تحقق درآمدهای پیش‌بینی‌شده در بودجه با نبود قطعیت بیشتری همراه است. این وضعیت ضرورت بازنگری در شیوه‌های سنتی بودجه‌ریزی و حرکت به سمت مدیریت مالی هوشمند و مبتنی بر عملکرد را آشکار می‌کند.
بودجه واقع‌بینانه؛ نخستین گام برای جلوگیری از کسری منابع
یکی از مهم‌ترین اصول بودجه‌ریزی در شرایط دشوار اقتصادی، واقع‌بینی در پیش‌بینی درآمدهاست. گاهی فاصله میان درآمدهای پیش‌بینی‌شده و درآمدهای تحقق‌یافته، شهرداری‌ها را با کسری منابع، تأخیر در پرداخت مطالبات پیمانکاران و توقف پروژه‌های عمرانی مواجه می‌کند.
از این رو، تنظیم بودجه باید بر اساس ظرفیت واقعی درآمدزایی، عملکرد سال‌های گذشته، شرایط اقتصادی و امکان وصول منابع انجام شود. پیش‌بینی درآمدهای غیرقطعی و اتکا به منابعی که تحقق آن‌ها با تردید همراه است، می‌تواند تعادل مالی شهرداری را در طول سال برهم بزند.
در کنار این موضوع، کاهش وابستگی به درآمدهای ناپایدار، به‌ویژه درآمدهای ناشی از ساخت‌وساز و فروش دارایی‌ها، باید در دستور کار مدیریت شهری قرار گیرد. توسعه منابع درآمدی پایدار، بهبود نظام وصول عوارض، بهره‌برداری اقتصادی از املاک و دارایی‌های شهرداری و استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند تاب‌آوری مالی شهرداری‌ها را افزایش دهد.
اولویت‌بندی هزینه‌ها؛ ضرورت مدیریت منابع محدود
در شرایط محدودیت منابع مالی، اجرای هم‌زمان تمام پروژه‌ها و برنامه‌های شهری امکان‌پذیر نیست؛ بنابراین، اولویت‌بندی هزینه‌ها یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت بودجه به شمار می‌رود.
تأمین خدمات ضروری شهری، نگهداری زیرساخت‌های موجود، ارتقای ایمنی معابر، توسعه حمل‌ونقل عمومی و تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام باید در اولویت تخصیص اعتبارات قرار گیرد. در مقابل، پروژه‌های کم‌اثر، هزینه‌های تشریفاتی و برنامه‌هایی که ضرورت فوری ندارند، می‌توانند با بازنگری در زمان‌بندی اجرا یا کاهش اعتبارات مواجه شوند.
البته کاهش هزینه‌ها نباید به قیمت افت کیفیت خدمات عمومی یا نادیده گرفتن نیازهای اساسی شهروندان تمام شود. هنر مدیریت شهری در شرایط دشوار اقتصادی، کاهش هزینه‌های غیرضروری و حفظ کیفیت خدمات ضروری است.
عدالت اجتماعی؛ معیار مهم در تخصیص اعتبارات شهری
یکی دیگر از ابعاد مهم بودجه‌ریزی شهرداری‌ها، توجه به عدالت اجتماعی و توزیع متوازن منابع میان مناطق مختلف شهر است. در شرایط دشوار اقتصادی، اقشار کم‌درآمد و ساکنان مناطق کمتر برخوردار بیش از سایر گروه‌ها در معرض پیامدهای اقتصادی قرار می‌گیرند.
از این رو، بودجه‌های شهری باید به‌گونه‌ای تنظیم شوند که توسعه زیرساخت‌ها و خدمات عمومی تنها به مناطق برخوردار محدود نشود و محلات کم‌برخوردار نیز از سهم مناسبی در اعتبارات عمرانی و خدماتی برخوردار باشند.
توسعه فضای سبز، بهسازی معابر، دسترسی مناسب به حمل‌ونقل عمومی، ارتقای خدمات محله‌ای و توجه به گروه‌های آسیب‌پذیر باید در زمره شاخص‌های اصلی تصمیم‌گیری برای تخصیص منابع قرار گیرد.
شفافیت و انضباط مالی؛ دو ضرورت اجتناب‌ناپذیر
شفافیت در فرآیند تدوین، تصویب و اجرای بودجه، نقش مهمی در افزایش اعتماد عمومی و ارتقای کارآمدی مدیریت شهری دارد. شهروندان باید بدانند منابع مالی شهرداری از چه محل‌هایی تأمین می‌شود و چگونه برای اداره و توسعه شهر هزینه خواهد شد.
انتشار اطلاعات مربوط به درآمدها، هزینه‌ها، قراردادها، میزان پیشرفت پروژه‌ها و گزارش عملکرد مالی می‌تواند زمینه نظارت مؤثرتر شورای اسلامی شهر و شهروندان را فراهم کند.
از سوی دیگر، کنترل هزینه‌های اداری، بازنگری در قراردادهای پیمانکاری، مدیریت بهینه نیروی انسانی، جلوگیری از ایجاد تعهدات بدون پشتوانه مالی و نظارت مستمر بر عملکرد واحدهای اجرایی، از الزامات انضباط مالی در شهرداری‌هاست.
بودجه‌ریزی عملیاتی؛ عبور از اعتبارمحوری به عملکردمحوری
یکی از راهکارهای مهم برای افزایش بهره‌وری منابع مالی، حرکت از بودجه‌ریزی سنتی به سمت بودجه‌ریزی عملیاتی و مبتنی بر عملکرد است. در این رویکرد، صرف اختصاص اعتبار به سازمان‌ها و واحدهای شهرداری کافی نیست، بلکه میزان اثربخشی هزینه‌ها و نتایج حاصل از آن‌ها نیز مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
برای نمونه، در حوزه مدیریت پسماند، علاوه بر میزان اعتبار اختصاص‌یافته، شاخص‌هایی همچون هزینه جمع‌آوری هر تن پسماند، میزان تفکیک از مبدأ و بهره‌وری ناوگان نیز باید بررسی شود. همچنین در حوزه حمل‌ونقل عمومی، تعداد سفرهای انجام‌شده، میزان دسترسی شهروندان و هزینه تمام‌شده خدمات می‌تواند مبنای ارزیابی عملکرد قرار گیرد.
این شیوه بودجه‌ریزی کمک می‌کند منابع محدود به فعالیت‌هایی اختصاص یابد که بیشترین بازده اقتصادی و اجتماعی را برای شهر به همراه دارند.
مدیریت شهری نیازمند بودجه‌ای منعطف و آینده‌نگر است
شرایط اقتصادی همواره قابل پیش‌بینی نیست و تغییرات نرخ تورم، افزایش قیمت مصالح و تجهیزات، نوسانات درآمدی و تغییر هزینه‌های خدمات شهری می‌تواند اجرای برنامه‌های مصوب را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، بودجه شهرداری باید از انعطاف‌پذیری لازم برای مواجهه با شرایط پیش‌بینی‌نشده برخوردار باشد.
تهیه سناریوهای مختلف درآمدی و هزینه‌ای، مدیریت جریان نقدی، بازنگری دوره‌ای در تخصیص اعتبارات و پیش‌بینی سازوکارهای قانونی برای مواجهه با کسری منابع، از جمله اقداماتی است که می‌تواند ریسک مالی شهرداری‌ها را کاهش دهد.
در این میان، مشارکت بخش خصوصی و استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذاری عمومی و خصوصی نیز می‌تواند به تأمین منابع اجرای پروژه‌های اولویت‌دار کمک کند؛ البته این مشارکت باید بر اساس توجیه اقتصادی، شفافیت قراردادها و حفظ منافع عمومی شکل بگیرد.
آنچه در شرایط دشوار اقتصادی بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد، تغییر نگاه به بودجه شهرداری‌هاست؛ بودجه نباید صرفاً فهرستی از درآمدها و هزینه‌ها یا ابزاری برای تعریف پروژه‌های متعدد باشد، بلکه باید به‌عنوان برنامه‌ای راهبردی برای اداره بهینه شهر و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان مورد توجه قرار گیرد.
مدیریت شهری موفق، لزوماً مدیریتی نیست که بیشترین حجم بودجه یا بیشترین تعداد پروژه‌های عمرانی را در اختیار داشته باشد؛ بلکه مدیریتی است که بتواند با منابع محدود، ضروری‌ترین نیازهای شهر را پاسخ دهد، خدمات عمومی را با کیفیت مناسب استمرار بخشد، از انباشت بدهی‌ها جلوگیری کند و عدالت در توزیع امکانات را ارتقا دهد.
عبور از درآمدهای ناپایدار، کنترل هزینه‌های غیرضروری، اولویت‌بندی پروژه‌ها، شفافیت مالی و بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد، پنج محور اساسی برای تقویت تاب‌آوری مالی شهرداری‌هاست؛ مسیری که می‌تواند حتی در دشوارترین شرایط اقتصادی، امکان اداره کارآمد شهر و حرکت به سمت توسعه پایدار را فراهم کند.
نظر شما