به گزارش خبرگزاری ایمنا از کرمانشاه، در خیابان‌های کرمانشاه که قدم بزنیم، ساختمان‌هایی را می‌بینیم که با وجود تفاوت در ابعاد و ارتفاع، شباهت زیادی به یکدیگر دارند؛ نماهای سنگی و شیشه‌ای، پنجره‌های هم‌شکل و طرح‌هایی که در بسیاری از شهرهای دیگر هم دیده می‌شوند، اما در میان این ساختمان‌ها کمتر می‌توان نشانی از طبیعت کوهستانی زاگرس، شرایط آب‌وهوایی منطقه یا معماری خانه‌هایی را پیدا کرد که روزگاری متناسب با زندگی و محیط این سرزمین ساخته می‌شدند.
این در حالی است که کرمانشاه از نظر جغرافیا، طبیعت و پیشینه تاریخی ظرفیت‌های زیادی برای شکل‌گیری معماری متناسب با هویت خود دارد. شهری در دامنه زاگرس که کوهستان، شیوه زندگی مردم و تجربه ساخت‌وساز در گذشته می‌توانستند در شکل ساختمان‌های امروزی آن هم دیده شوند، اما حالا این پرسش مطرح است که چرا بخش زیادی از بناهای جدید تفاوت چندانی با ساختمان‌های دیگر شهرها ندارند و چه عواملی موجب شده است، اقلیم و معماری بومی در ساخت‌وسازهای امروز کمتر مورد توجه قرار بگیرد؟
ساختمان‌هایی که نشانی از جغرافیای کرمانشاه ندارند
شراره شیخیان، مهندس پایه یک معماری و مدرس گروه معماری دانشگاه ملی مهارت در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا در کرمانشاه اظهارکرد: مشکل معماری امروز کرمانشاه فقط به تکراری بودن نماها محدود نمی‌شود، بلکه ساختمان‌ها به‌تدریج ارتباط خود را با محیطی که در آن ساخته می‌شوند از دست داده‌اند.
دامنه‌های زاگرس، چشم‌انداز کوهستانی و شرایط طبیعی کرمانشاه می‌توانند در شکل‌گیری ساختمان‌های این شهر نقش داشته باشند، اما در بسیاری از پروژه‌ها توجه اصلی به ساخت بنا و جنبه اقتصادی آن معطوف شده است؛ در چنین شرایطی، ساختمان بیشتر به‌عنوان یک کالای قابل فروش دیده می‌شود تا بخشی از چهره و هویت شهر.
به گفته او، تکرار یک الگوی ساختمانی به‌خودی‌خود ایرادی ندارد، مشکل زمانی به وجود می‌آید که همان طرح بدون توجه به موقعیت زمین، آب‌وهوا، فرهنگ و نیاز ساکنان در نقاط مختلف شهر اجرا شود. در این حالت ممکن است ساختمان از نظر ظاهری جذاب باشد، اما با محیط اطرافش ارتباطی برقرار نکند.
نمای تمام‌شیشه‌ای یکی از نمونه‌هایی است که این معمار به آن اشاره می‌کند؛ نمایی که اگر بدون در نظر گرفتن میزان تابش خورشید، سایه‌اندازی و شرایط آب‌وهوایی طراحی شود، می‌تواند گرمای زیادی را وارد ساختمان کند و هزینه سرمایش و گرمایش را بالا ببرد. به همین دلیل، زیبایی ظاهری نباید تنها معیار انتخاب نمای ساختمان باشد و طراح باید بداند هر فرم و مصالحی با چه دلیلی برای یک موقعیت جغرافیایی انتخاب شده است.
خانه‌های قدیمی چه چیزی برای معماری امروز دارند؟
بازگشت به معماری بومی به معنای ساخت دوباره خانه‌های قدیمی یا استفاده از دیوارهای کاهگلی و شکل‌های گذشته نیست؛ نکته مهم‌تر، شناخت راهکارهایی است که سازندگان قدیمی برای کنار آمدن با شرایط محیطی به کار می‌گرفتند.
شیخیان با اشاره به ویژگی‌های معماری خانه‌های قدیمی می‌گوید حیاط مرکزی، ایوان، فضاهای نیمه‌باز، نحوه قرار گرفتن پنجره‌ها، استفاده از مصالح محلی و توجه به شیب زمین، همه بر اساس نیازهای زندگی و شرایط اقلیمی شکل گرفته بودند. این عناصر فقط جنبه زیبایی نداشتند، بلکه به تهویه هوا، استفاده بهتر از نور طبیعی و ایجاد فضایی متناسب با آب‌وهوا کمک می‌کردند.
بخشی از همین تجربه‌ها را می‌توان در ساختمان‌های امروزی هم به کار گرفت؛ برای مثال، حیاط مرکزی می‌تواند در قالب فضای مشترک یا آتریوم در ساختمان‌های جدید طراحی شود و تراس‌های سبز و فضاهای نیمه‌باز نیز فرصتی برای ارتباط بیشتر ساکنان با محیط طبیعی فراهم کنند.
از نگاه این معمار، قرار نیست معماری کرمانشاه به گذشته برگردد یا شکل خانه‌های قدیمی را دقیق تکرار کند، بلکه باید از تجربه‌های ارزشمند آن دوره برای ساخت بناهایی استفاده شود که با نیازهای امروز هماهنگ باشند و در عین حال، هویت و ویژگی‌های منطقه را هم حفظ کنند.
وقتی هزینه ساخت از کیفیت ساختمان مهم‌تر می‌شود
بخش دیگری از مشکلات معماری امروز به شرایط اقتصادی ساخت‌وساز برمی‌گردد؛ افزایش قیمت زمین و مصالح، هزینه‌های اجرا و تمایل سازندگان به بازگشت سریع سرمایه موجب شده است در برخی پروژه‌ها موضوعاتی همچون تعداد واحدها، زیربنا و میزان فروش در اولویت قرار بگیرد و کیفیت فضاهای داخلی، نور طبیعی، فضای سبز و آسایش ساکنان کمتر دیده شود.
شیخیان معتقد است ارزان‌تر تمام شدن ساخت یک ساختمان تنها به‌معنای اقتصادی بودن آن نیست، زیرا ممکن است صرفه‌جویی در مرحله طراحی و اجرا، بعدها هزینه‌های بیشتری برای ساکنان به همراه داشته باشد و ساختمانی که عایق‌بندی مناسبی ندارد یا در طراحی آن به شرایط آب‌وهوایی توجه نشده است، در طول سال انرژی بیشتری مصرف می‌کند و هزینه نگهداری آن نیز می‌تواند افزایش پیدا کند.
در این میان، مدیریت شهری هم می‌تواند نقش مؤثری داشته باشد؛ به‌گونه‌ای که هنگام بررسی و ارزیابی پروژه‌های ساختمانی، تنها به ضوابط مربوط به ساخت‌وساز اکتفا نشود و کیفیت طراحی، تناسب بنا با اقلیم، مصرف انرژی و تأثیر آن بر فضای عمومی شهر نیز مورد توجه قرار بگیرد.
مقررات هست، اما چرا ساختمان‌ها همچنان با اقلیم بیگانه‌اند؟
مسئله معماری متناسب با اقلیم فقط به انتخاب معمار یا سلیقه سازنده مربوط نمی‌شود؛ بخشی از این موضوع به ضوابط ساخت‌وساز و شیوه اجرای آن‌ها برمی‌گردد. این پرسش مطرح است که با وجود تأکید مقررات ملی ساختمان بر توجه به شرایط محیطی، چرا هنوز بسیاری از ساختمان‌ها با ویژگی‌های اقلیمی محل ساخت خود هماهنگ نیستند؟
محمد ملکی، رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان استان کرمانشاه و عضو هیئت علمی دانشگاه رازی در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا در کرمانشاه، شرایط اقتصادی، خواسته‌های کارفرمایان، ضوابط شهرسازی، شیوه تعریف خدمات طراحی و ضعف مطالعات اولیه را از عواملی می‌داند که بر کیفیت معماری و میزان توجه به اقلیم اثر می‌گذارند.
او با اشاره به مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان با عنوان «الزامات عمومی ساختمان» اظهارکرد که در این مبحث، موضوعاتی همچون توجه به اقلیم، استفاده از تجربه‌های معماری بومی، ویژگی‌های مصالح و تناسب ساختمان با محیط مورد تأکید قرار گرفته است، بنابراین نمی‌توان گفت در این زمینه هیچ ضابطه یا دانش فنی وجود ندارد، بلکه مشکل اصلی به فاصله میان مقررات و آنچه در عمل طراحی و ساخته می‌شود برمی‌گردد.
ملکی یادآور می‌شود خانه‌های قدیمی بر اساس شناخت سازندگان از محیط شکل می‌گرفتند؛ محل قرارگیری ساختمان، اندازه پنجره‌ها، نوع مصالح، نحوه ورود نور و استفاده از جریان طبیعی هوا، همه در خدمت سازگاری خانه با شرایط آب‌وهوایی بودند. به همین دلیل، معماری بومی را نباید به چند نشانه ظاهری در نمای ساختمان محدود کرد، چراکه بخش مهمی از ارزش آن در شیوه طراحی و ساخت بنا نهفته است.
سهم نظام مهندسی در کیفیت معماری ساختمان‌ها
سازمان نظام مهندسی ساختمان یکی از مجموعه‌های اثرگذار در کیفیت ساخت‌وساز است، اما تمام مسئولیت‌های این حوزه بر عهده آن نیست.
ملکی بیان کرد: صدور پروانه ساختمانی، تصویب طرح‌های شهری و تصمیم‌گیری درباره همه ابعاد ساخت‌وساز در اختیار این سازمان قرار ندارد، با این حال نظام مهندسی در ارائه خدمات مهندسی، آموزش، کنترل صلاحیت مهندسان و ارتقای کیفیت طراحی و نظارت وظایف مهمی بر عهده دارد.
او در کنار مبحث چهارم، به مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان با موضوع صرفه‌جویی در مصرف انرژی نیز اشاره می‌کند؛ مبحثی که رعایت آن می‌تواند در کاهش اتلاف انرژی و افزایش آسایش ساکنان نقش داشته باشد.
با این حال، صرف وجود این مقررات به معنای اجرای آن‌ها نیست. برای نمونه، باید مشخص باشد هنگام بررسی نقشه‌های ساختمانی، جهت قرارگیری بنا، اندازه و محل پنجره‌ها، نوع مصالح به‌کاررفته در پوسته ساختمان، سایه‌اندازی و عایق‌بندی تا چه اندازه بررسی شوند و آیا این موارد در مرحله اجرا نیز به‌درستی رعایت می‌شوند یا خیر.
این همان نقطه‌ای است که فاصله میان ضوابط فنی و وضعیت واقعی ساختمان‌ها خودش را نشان می‌دهد؛ مقرراتی که روی کاغذ وجود دارند، اما اثرگذاری آن‌ها زمانی مشخص می‌شود که بتوان نتیجه اجرای آن‌ها را در ساختمان‌های ساخته‌شده مشاهده کرد.
نشست‌های تخصصی تا چه اندازه به تغییر ساختمان‌ها منجر شده‌اند؟
ملکی با اشاره به برنامه‌های آموزشی و نشست‌های تخصصی برگزارشده در زمینه بهینه‌سازی مصرف انرژی گفت: سازمان نظام مهندسی در این حوزه اقداماتی از جمله آموزش مباحث مرتبط با انرژی و طرح موضوع سازگاری ساختمان با اقلیم را دنبال کرده است.
با این حال، پرسش مهم این است که این برنامه‌ها تا چه اندازه توانسته‌اند شیوه طراحی و اجرای ساختمان‌ها را تغییر دهند؟ آیا برای طراحی اقلیمی ساختمان در کرمانشاه دستورالعمل مشخصی وجود دارد؟ چه تعداد از نقشه‌ها از نظر جهت‌گیری، میزان بازشوها، عایق‌بندی و مصرف انرژی بررسی می‌شوند و نتیجه این نظارت‌ها چه تأثیری بر کیفیت ساختمان‌ها داشته است؟
تعداد نشست‌ها و دوره‌های آموزشی به‌تنهایی نمی‌تواند نشان‌دهنده موفقیت اقدامات انجام‌شده باشد؛ آنچه اهمیت دارد، نتیجه‌ای است که در مرحله طراحی و ساخت دیده می‌شود. ملکی نیز بر ضرورت ارزیابی عملکرد نهادهای مسئول با شاخص‌های روشن و قابل سنجش تأکید دارد.
پیشنهاد او تدوین راهنمای طراحی اقلیمی ساختمان برای کرمانشاه با همکاری دانشگاه‌ها، شهرداری، اداره کل راه و شهرسازی و متخصصان این حوزه است؛ راهنمایی که در آن موضوعاتی همچون جهت قرارگیری ساختمان، انتخاب مصالح، کنترل تابش خورشید، تهویه طبیعی، عایق‌بندی و کاهش اتلاف انرژی به‌صورت مشخص مورد توجه قرار بگیرد و تجربه معماری بومی منطقه نیز در تدوین آن سهم داشته باشد.
کرمانشاه به ساختمان‌هایی با هویت خودش نیاز دارد
آنچه از صحبت‌های این دو کارشناس برمی‌آید، این است که مسئله معماری کرمانشاه فقط به تکراری بودن نماها یا کمبود نشانه‌های تاریخی در ساختمان‌ها مربوط نمی‌شود؛ موضوع اصلی این است که ساختمان‌های جدید تا چه اندازه با طبیعت، آب‌وهوا و شیوه زندگی مردم این منطقه هماهنگ هستند.
کرمانشاه نه قرار است به شکل چند دهه قبل ساخته شود و نه نیازی دارد که الگوی معماری شهرهای دیگر را بدون توجه به ویژگی‌های خود تکرار کند، تجربه خانه‌های قدیمی، طبیعت زاگرس و شرایط اقلیمی منطقه ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند در طراحی ساختمان‌های جدید به کار گرفته شوند.
در کنار این موضوع، اجرای دقیق مقررات، نظارت مؤثر بر ساخت‌وساز و همکاری شهرداری، نظام مهندسی و دانشگاه‌ها نیز اهمیت دارد و تا زمانی که توجه به اقلیم و هویت بومی فقط در حد توصیه‌های کارشناسی و بندهای مقررات باقی بماند، تغییر چندانی در سیمای شهر دیده نخواهد شد؛ کرمانشاه زمانی می‌تواند معماری ویژه خود را داشته باشد که این ویژگی‌ها از مرحله طراحی تا ساخت، در ساختمان‌هایش حضور واقعی پیدا کنند.
نظر شما