به گزارش خبرگزاری ایمنا و به نقل از الجزیره، تنگه هرمز از زمان آغاز جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)، به یکی از مهم‌ترین کانون‌های مناقشه تبدیل شده است. ایران در واکنش به این جنگ، عبور کشتی‌ها از این آبراه راهبردی را محدود کرد و آمریکا نیز از ماه ژوئیه (تیر و مرداد) محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران را از سر گرفت.
در این شرایط، امیر حیات‌مقدم، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، روز سه‌شنبه اعلام کرد کشتی‌های هند، چین، عراق و قطر از محدودیت‌های ایران برای عبور از تنگه هرمز معاف هستند و آزادانه از این مسیر عبور می‌کنند.
او در گفت‌وگویی اظهار کرد: کشتی‌های این کشورها آزادانه عبور می‌کنند و آمریکایی‌ها نیز مانع حرکت آن‌ها نمی‌شوند.
این اعلام در شرایطی مطرح شده است که واشنگتن محاصره دریایی بنادر ایران را ادامه می‌دهد و تهران نیز رفع این محاصره را یکی از شروط خود برای ورود به مذاکرات گسترده‌تر با آمریکا عنوان کرده است.
ایران در ازای عبور آزاد کشتی‌ها چه چیزی به دست می‌آورد؟
به گفته حیات‌مقدم، ایران در برابر فراهم کردن امکان عبور کشتی‌های این چهار کشور، منافع اقتصادی و سیاسی مشخصی را دنبال می‌کند؛ از جمله دریافت دارو از هند و حمایت سیاسی چین.
او همچنین اعلام کرده است که تهران از کشتی‌های هندی و چینی عوارض عبور دریافت می‌کند، اما کشتی‌های قطری بدون پرداخت هزینه از تنگه هرمز عبور خواهند کرد. درباره دریافت یا دریافت نکردن عوارض از کشتی‌های عراقی توضیحی ارائه نشده است.
روزبه پارسی، تحلیلگر مسائل ایران و پژوهشگر وابسته به گروه تاریخ و مطالعات حقوق بشر دانشگاه لوند سوئد، در گفت‌وگو با الجزیره با اشاره به سابقه طولانی تحریم‌های ایران اظهار کرد که مبادلات تجاری مبتنی بر تهاتر و توافق‌های متقابل برای تهران موضوع تازه‌ای نیست.
به گفته او، تفاوت شرایط کنونی در این است که ایران تلاش می‌کند با ایجاد مسیرهای جایگزین، محدودیت‌های ناشی از تحریم و محاصره را دور بزند و کالاها و خدمات مورد نیاز خود را وارد یا صادر کند.
نادر هاشمی، استاد سیاست خاورمیانه در دانشگاه جورج‌تاون نیز احتمال داده است که ایران برای عبور این کشتی‌ها، عوارض مشخص یا درصدی از ارزش محموله آن‌ها را دریافت کند.
ولفگانگ پوشتای، تحلیلگر امنیت و دفاع و وابسته نظامی پیشین اتریش در لیبی، این اقدام را حرکتی حساب‌شده از سوی تهران دانسته و معتقد است در صورت موفقیت، می‌تواند درآمد قابل توجهی برای ایران ایجاد کند.
او با اشاره به جایگاه چین در بازار نفت ایران گفته است پکن بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران است و نزدیک به ۹۰ درصد صادرات نفت این کشور را خریداری می‌کند؛ از این رو، فراهم کردن امکان عبور کشتی‌های چینی می‌تواند از نظر اقتصادی اهمیت زیادی داشته باشد.
از نگاه این تحلیلگر، معافیت قطر و هند نیز علاوه بر منافع اقتصادی، پیام سیاسی مشخصی برای آمریکا دارد و می‌تواند پذیرش راهبرد واشنگتن در مناقشه جاری را با چالش روبه‌رو کند.
چرا تنگه هرمز برای هند، چین، قطر و عراق اهمیت دارد؟
تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان است و اقتصاد هر چهار کشور معاف‌شده به شکل قابل توجهی به عبورومرور دریایی از این آبراه وابسته است.
بر اساس داده‌های شرکت تحلیل بازار انرژی کپلر، از مجموع روزانه ۱۰ میلیون و ۲۳۰ هزار بشکه نفت خام خلیج فارس که در ماه اکتبر از تنگه هرمز عبور کرده، حدود ۴۲ درصد به چین و ۱۳ درصد به هند اختصاص داشته است.
چین به‌عنوان بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران، انگیزه اقتصادی قابل توجهی برای حفظ دسترسی به این مسیر دارد؛ با این حال، حمایت از چنین توافقی می‌تواند برای پکن هزینه‌های سیاسی در روابط با واشنگتن به همراه داشته باشد.
روزبه پارسی در این زمینه تأکید کرده است که چین توان بیشتری برای عبور از فشارها و منافع آمریکا دارد، اما مسئله اصلی این است که آیا پکن هزینه سیاسی احتمالی چنین تصمیمی را می‌پذیرد یا خیر.
هند نیز از محدود شدن جریان نفت خلیج فارس آسیب دیده است. این کشور در کنار وابستگی به واردات انرژی، یکی از تولیدکنندگان مهم دارو در جهان به شمار می‌رود و می‌تواند بخشی از نیازهای دارویی ایران را تأمین کند؛ کالاهایی که تولید برخی از آن‌ها در داخل کشور با محدودیت روبه‌رو است.
قطر نیز به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گاز طبیعی مایع (ال‌ان‌جی)، به امنیت تنگه هرمز وابستگی دارد. این کشور در ماه اوت هیچ محموله ال‌ان‌جی از مسیر تنگه هرمز صادر نکرد، اما در اکتبر توانست یک میلیون و ۸۰۰ هزار تن محموله از این مسیر عبور دهد.
بر اساس داده‌های کپلر، میزان عبور نفت خام قطر از این آبراه نیز از روزانه ۵۱۷ هزار بشکه در اوت به ۱۹۳ هزار بشکه در اکتبر کاهش یافته است.
در مقابل، صادرات نفت عراق از مسیر تنگه هرمز در همین بازه زمانی از روزانه یک میلیون و ۶۹۰ هزار بشکه به ۲ میلیون و ۶۵۰ هزار بشکه افزایش پیدا کرده است.
البته کپلر اعلام کرده است که مبدأ محموله‌های روزانه تا ۲ میلیون بشکه نفت خام خاورمیانه را نتوانسته شناسایی کند؛ بنابراین ممکن است حجم واقعی جریان نفت قطر و عراق از این مسیر بیشتر باشد.
پارسی معتقد است هند و قطر از یک سو به حفظ روابط نزدیک خود با واشنگتن نیاز دارند و از سوی دیگر، از عملکرد دولت دونالد ترامپ در قبال منافعشان رضایت کامل ندارند. قطر نیز به دلیل همسایگی با ایران و نقش خود در میانجی‌گری برای پایان دادن به جنگ، ناگزیر از حفظ روابط با تهران است.
به گفته این تحلیلگر، معافیت از محدودیت‌های ایران برای هر چهار کشور مزایایی دارد، اما در عین حال می‌تواند خطرهای سیاسی و دیپلماتیک نیز ایجاد کند.
آیا معافیت عراق و دیگر کشورها تصمیم تازه‌ای است؟
اعلام معافیت این چهار کشور به معنای آغاز یک سیاست کاملاً جدید از سوی ایران نیست. تهران از هفته‌های نخست جنگ، عبور برخی کشتی‌های متعلق به کشورهایی را که آن‌ها را دوست و همسو می‌داند، تسهیل کرده بود.
در ماه آوریل نیز فرماندهی نظامی ایران اعلام کرد عراق به‌عنوان کشوری برادر از محدودیت‌های عبور از تنگه هرمز معاف است.
پوشتای معتقد است ایران با این تصمیم احتمالاً در پی حمایت از روند بازسازی و احیای اقتصادی عراق است؛ کشوری همسایه که علاوه بر روابط سیاسی و اقتصادی گسترده با تهران، از نظر مذهبی نیز اشتراکاتی با ایران دارد.
آیا کشتی‌های این کشورها از محاصره دریایی آمریکا عبور می‌کنند؟
یکی از مهم‌ترین ابهام‌های توافق اعلام‌شده، نسبت آن با محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر ایران است.
فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعلام کرده است که محاصره دریایی شامل همه کشتی‌های متعلق به تمام کشورها می‌شود که قصد ورود به مناطق ساحلی یا بنادر ایران را دارند یا از آن‌ها خارج می‌شوند؛ اما کشتی‌هایی که از بنادر ایران استفاده نمی‌کنند، مشمول این محدودیت نیستند.
سنتکام همچنین اعلام کرده است محموله‌های بشردوستانه، از جمله مواد غذایی و داروهای ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی، پس از بازرسی امکان عبور خواهند داشت.
با این حال، حیات‌مقدم در توضیحات خود معافیت اعلام‌شده را صرفاً به کشتی‌هایی که با دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس مبادله تجاری دارند، محدود نکرده است.
پوشتای با اشاره به این موضوع گفته است اگر معافیت اعلام‌شده شامل کشتی‌های هندی و چینی در مسیر رفت‌وآمد به بنادر ایران نیز باشد، می‌تواند تأثیر مهمی بر محاصره دریایی آمریکا بگذارد و حتی ادامه آن را دشوارتر و کم‌اثرتر کند؛ البته به شرط آنکه واشنگتن این وضعیت را بپذیرد.
ابهام دیگر به تعریف کشتی‌های متعلق به این کشورها مربوط می‌شود. هنوز روشن نیست منظور از کشتی هندی، چینی، قطری یا عراقی، شناورهایی است که پرچم این کشورها را حمل می‌کنند یا کشتی‌هایی که مالک، بهره‌بردار یا شرکت حمل‌ونقل آن‌ها به این کشورها وابسته است.
نقش قطر در مذاکرات ایران و آمریکا چیست؟
قطر در ماه‌های اخیر نقش مهمی در میانجی‌گری برای پایان دادن به جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران ایفا کرده است. حفظ روابط تهران و دوحه در شرایط کنونی، علاوه بر ملاحظات اقتصادی و انرژی، از اهمیت سیاسی برخوردار است.
پایان دادن به محاصره دریایی آمریکا یکی از خواسته‌های تهران برای ورود به مذاکرات جامع‌تر با واشنگتن است؛ مذاکراتی که قرار است موضوع برنامه هسته‌ای ایران را نیز در بر بگیرد.
در حال حاضر، گفت‌وگوهای میانجی‌گرانه قطر بر پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه هرمز در صورت تحقق هفت شرط تهران متمرکز است؛ از جمله پایان دادن به محاصره دریایی و رفع تحریم‌ها.
پوشتای معتقد است ایران تلاش می‌کند موضوع آزادی عبور از تنگه هرمز و صادرات نفت را از مذاکرات هسته‌ای جدا کند. به گفته او، واکنش آمریکا مشخص خواهد کرد که این راهبرد تا چه اندازه موفق خواهد بود.
آیا معافیت چهار کشور بر بازار جهانی نفت تأثیر می‌گذارد؟
با وجود اهمیت سیاسی و اقتصادی این تصمیم، کارشناسان معتقدند معافیت کشتی‌های چهار کشور در شرایط کنونی تأثیر محدودی بر بازار جهانی نفت خواهد داشت.
کریس بوشامپ، تحلیلگر ارشد بازار در شرکت IG Group، در گفت‌وگو با الجزیره گفته است این معافیت‌ها در حال حاضر تغییر چندانی در بازار ایجاد نمی‌کنند؛ زیرا معامله‌گران همچنان احتمال دستیابی به توافق صلح را در قیمت‌گذاری‌ها لحاظ می‌کنند.
او هشدار داده است در صورت بازگشت درگیری‌ها به سطح گسترده، ممکن است فرماندهان ایرانی فرصت کافی برای تشخیص کشتی‌های مشمول معافیت از دیگر اهداف را نداشته باشند.
از سوی دیگر، معافیت اعلام‌شده به معنای تضمین امنیت کامل کشتی‌ها نیست. در ۳۰ اکتبر، یک کشتی حامل گاز طبیعی مایع قطر به نام «المیاده» در خلیج فارس هدف اشیای ناشناس قرار گرفت؛ موضوعی که شرکت حمل‌ونقل گاز قطر اعلام کرد.
بر اساس داده‌های سازمان بین‌المللی دریانوردی و سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا، از زمان آغاز جنگ بیش از ۱۲۰ کشتی تجاری در منطقه هدف حمله قرار گرفته‌اند و ماه اکتبر پرتلفات‌ترین دوره برای شناورهای تجاری بوده است.
در مجموع، معافیت هند، چین، قطر و عراق از محدودیت‌های عبور از تنگه هرمز را می‌توان بخشی از راهبرد ایران برای مدیریت فشارهای اقتصادی و سیاسی ناشی از جنگ و محاصره دریایی دانست؛ راهبردی که از یک سو امکان تأمین کالا، کسب درآمد و حفظ روابط با شرکای منطقه‌ای و بین‌المللی را فراهم می‌کند و از سوی دیگر، میزان همراهی آمریکا با این ترتیبات و هزینه‌های سیاسی آن برای کشورهای معاف‌شده همچنان نامشخص است.
نظر شما