به گزارش خبرگزاری ایمنا، در روزگاری که انگشتان کاربران با چند حرکت ساده از یک ویدئو به ویدئوی دیگر می‌روند و هر لحظه محتوایی تازه پیش روی آن‌ها قرار می‌گیرد، کتاب برای همراه کردن مخاطب باید بیش از گذشته با رقیبی قدرتمند به نام اقتصاد توجه رقابت کند؛ رقابتی که پرسش‌هایی جدی درباره آینده مطالعه، تمرکز و رابطه نسل جدید با جهان کلمات به وجود آورده است.
روزگاری برای رسیدن به پایان یک داستان، باید صفحه‌ها را یکی پس از دیگری ورق می‌زدیم، با شخصیت‌هایش همراه می‌شدیم، در فراز و فرود روایت قدم می‌گذاشتیم و گاهی ساعت‌ها در جهان نویسنده زندگی می‌کردیم. کتاب فرصتی برای فاصله گرفتن از شتاب زندگی و ماندن در یک جهان فکری بود؛ جهانی که نه با چند تصویر و جمله، بلکه با کلمات، تخیل و تأمل ساخته می‌شد.
امروز اما شکل دیگری از رویارویی با محتوا بر زندگی روزمره سایه انداخته است؛ صفحه تلفن همراه با انبوهی از ویدئوهای چندثانیه‌ای، تصاویر متحرک، روایت‌های سریع و اطلاعات پراکنده، پیوسته توجه مخاطب را به خود فرا می‌خواند. هنوز یک محتوا به پایان نرسیده، محتوای دیگری جای آن را می‌گیرد و این چرخه می‌تواند ساعت‌ها ادامه پیدا کند، بی‌آنکه کاربر متوجه گذر زمان شود.
در چنین فضایی، خواندن یک کتاب صدهاصفحه‌ای تجربه‌ای متفاوت به نظر می‌رسد؛ تجربه‌ای که به مکث، تمرکز، پیگیری و همراهی نیاز دارد. خواننده نمی‌تواند همچون تماشای ویدئوهای کوتاه، بی‌وقفه از یک موضوع به موضوع دیگر بپرد، بلکه باید در مسیر روایت باقی بماند، مفاهیم را به یکدیگر پیوند دهد و برای درک جهان نویسنده زمان صرف کند.
همین تفاوت، موضوعی فراتر از تغییر سلیقه نسل‌ها را پیش روی جامعه قرار می‌دهد، اینکه آیا در عصر محتوای سریع، فرصت و حوصله خواندن عمیق در حال کم‌رنگ شدن است؟ آیا نسل جدید همچنان می‌تواند با یک کتاب ارتباطی ماندگار برقرار کند یا عادت به دریافت سریع اطلاعات، شکل رویارویی او با متن و اندیشه را تغییر داده است؟
رقابت کتاب با صنعتی که برای تصاحب توجه ساخته شده است
محمد مصطفوی، پژوهشگر رسانه و ارتباطات با بیان اینکه آنچه امروز کتاب‌خوانی را با چالش روبه‌رو کرده، تنها افزایش تعداد سرگرمی‌های در دسترس نیست؛ بلکه تغییر ماهیت رقابت بر سر زمان و توجه انسان است، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: در شبکه‌های اجتماعی، محتواها به‌گونه‌ای عرضه می‌شوند که مخاطب را به ماندن، تماشا کردن و ادامه دادن ترغیب کنند. پیشنهادهای پی‌درپی، پخش خودکار و جریان بی‌پایان محتوا، امکان توقف و فاصله گرفتن از صفحه را برای کاربر دشوارتر می‌کند.
وی می‌افزاید: در این میان، کتاب با منطق متفاوتی پیش می‌رود. یک رمان برای تأثیرگذاری به فرصت نیاز دارد، یک اثر تاریخی بدون دنبال کردن پیوستگی وقایع به‌درستی فهمیده نمی‌شود و مطالعه یک کتاب تحلیلی مستلزم آن است که خواننده برای فهم استدلال نویسنده از سطح اطلاعات عبور کند.
مصطفوی تصریح می‌کند: تفاوت این دو تجربه را می‌توان در نوع توجه موردنیاز آن‌ها دید؛ تماشای یک ویدئوی کوتاه ممکن است در چند ثانیه انجام شود، اما خواندن یک اثر جدی مستلزم حفظ ارتباط ذهنی با موضوع در مدت‌زمانی طولانی‌تر است. تکرار جابه‌جایی‌های سریع میان محتواها نیز می‌تواند عادت مخاطب به تغییر مداوم محرک‌ها را تقویت کند؛ هرچند نمی‌توان بدون شواهد پژوهشی، هرگونه کاهش تمرکز را به طور مستقیم به شبکه‌های اجتماعی نسبت داد.
این کارشناس رسانه ادامه می‌دهد: در واقع، کتاب امروز تنها با سایر کتاب‌ها رقابت نمی‌کند؛ بلکه برای به دست آوردن بخشی از زمان مخاطب، در کنار سرگرمی‌های دیجیتال، بازی‌ها، شبکه‌های اجتماعی و انبوهی از محتوای رایگان قرار گرفته است. این رقابت، بیش از آنکه رقابت بر سر کیفیت محتوا باشد، رقابت بر سر جلب و حفظ توجه است.
مسئله فقط نخواندن نیست؛ تغییر معنای مطالعه است
وی با بیان اینکه یکی از خطاهای رایج در بررسی وضعیت کتاب‌خوانی نسل جدید، یکسان دانستن مطالعه با خواندن کتاب کاغذی است، می‌گوید: امروز بسیاری از افراد بخش قابل‌توجهی از زمان خود را صرف خواندن متن‌های اینترنتی، مطالب آموزشی، کتاب‌های الکترونیکی و محتوای متنی شبکه‌های اجتماعی می‌کنند؛ بنابراین، تغییر شیوه مطالعه به معنای کنار گذاشتن کامل خواندن نیست.
این کارشناس رسانه می‌افزاید: با این حال، باید میان خواندن پراکنده و مطالعه پیوسته تفاوت قائل شد. مرور چند مطلب کوتاه درباره یک موضوع، جای مطالعه یک کتاب جامع را نمی‌گیرد؛ همان‌طور که تماشای خلاصه یک رمان نمی‌تواند تمام تجربه همراهی با شخصیت‌ها، درک ظرافت‌های روایت و رویارویی با جهان فکری نویسنده را منتقل کند.
مصطفوی اضافه می‌کند: مطالعه عمیق به مخاطب فرصت می‌دهد با یک موضوع زندگی کند، پرسش‌های تازه مطرح کند، برداشت‌های خود را به چالش بکشد و میان دانسته‌های پیشین و اطلاعات جدید ارتباط برقرار کند. این همان بخشی از تجربه خواندن است که در مصرف سریع و پراکنده محتوا کمتر مجال ظهور پیدا می‌کند. از این منظر، دغدغه اصلی تنها کاهش تعداد کتاب‌های خوانده‌شده نیست؛ بلکه باید بررسی کرد که نسل جدید تا چه اندازه فرصت رویارویی مستمر با متن، اندیشه و روایت‌های طولانی را در زندگی خود حفظ کرده است.
آمارها چه می‌گویند؛ کتاب‌خوانی در کجای زندگی مردم قرار دارد؟
نگاهی به نتایج نظرسنجی‌های ملی نیز نشان می‌دهد که فرهنگ مطالعه همچنان با چالش‌های جدی روبه‌روست. بر اساس نظرسنجی «فرهنگ کتاب‌خوانی در ایران» که آبان ۱۴۰۴ از سوی گروه افکارسنجی مرکز طرح‌های ملی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات انجام شده است، ۴۱.۱ درصد پاسخ‌گویان اعلام کرده‌اند کتاب می‌خوانند و ۵۸.۹ درصد گفته‌اند اهل مطالعه کتاب نیستند.
در همین نظرسنجی، میانگین زمان مطالعه کتاب‌های غیردرسی در میان کتاب‌خوان‌ها ۲۶.۶ دقیقه در روز و با احتساب تمام پاسخ‌گویان ۱۰.۹ دقیقه گزارش شده است. همچنین نداشتن وقت، خستگی ذهنی و هزینه بالای کتاب از جمله موانعی بوده که پاسخ‌گویان برای مطالعه مطرح کرده‌اند.
این ارقام اگرچه به‌تنهایی وضعیت نسل نوجوان و جوان را مشخص نمی‌کند و نمی‌توان از آن‌ها رابطه علّی میان استفاده از شبکه‌های اجتماعی و کاهش مطالعه را نتیجه گرفت، اما تصویری از جایگاه کتاب در زندگی روزمره جامعه ارائه می‌دهد.
نکته مهم آن است که نمی‌توان همه موانع کتاب‌خوانی را به تغییرات فناوری نسبت داد. شرایط اقتصادی، افزایش مشغله‌های زندگی، دشواری دسترسی به کتاب، ضعف برنامه‌های ترویجی و حتی تجربه نامناسب افراد از مطالعه در دوران تحصیل، هر یک می‌توانند در فاصله گرفتن مخاطب از کتاب نقش داشته باشند.
به همین دلیل، هر برنامه‌ای برای بازگرداندن کتاب به زندگی نسل جدید باید فراتر از توصیه‌های اخلاقی و شعارهای فرهنگی حرکت کند و به موانع واقعی مطالعه بپردازد.
شبکه‌های اجتماعی؛ رقیب کتاب یا فرصتی برای بازگشت به مطالعه؟
مصطفوی با بیان اینکه با وجود نگرانی‌های مطرح‌شده، فضای دیجیتال تنها به تضعیف عادت مطالعه منجر نشده است، می‌گوید: اتفاقاً در همین بستر، جریان‌هایی شکل گرفته‌اند که کتاب را دوباره به موضوع گفت‌وگو و تعامل میان جوانان تبدیل کرده‌اند.
وی می‌افزاید:«بوک‌تاک» در شبکه اجتماعی تیک‌تاک یکی از نمونه‌های شناخته‌شده این جریان است؛ فضایی که کاربران در آن کتاب معرفی می‌کنند، درباره داستان‌ها و شخصیت‌ها صحبت می‌کنند، تجربه‌های شخصی خود از خواندن آثار مختلف را به اشتراک می‌گذارند و دیگران را به مطالعه ترغیب می‌کنند.
این کارشناس رسانه با بیان اینکه این تجربه نشان می‌دهد که رسانه‌های جدید می‌توانند به ابزاری برای معرفی کتاب و ایجاد اجتماعات کتاب‌خوان تبدیل شوند، تصریح می‌کند: ویدئویی کوتاه درباره یک رمان، معرفی نویسنده یا طرح یک پرسش جذاب از محتوای یک کتاب ممکن است مخاطبی را به خواندن اثری ترغیب کند که پیش از آن هیچ آشنایی با آن نداشته است، بنابراین، مسئله اصلی حذف شبکه‌های اجتماعی از زندگی نسل جدید نیست؛ بلکه چگونگی استفاده از ظرفیت آن‌ها برای تقویت فرهنگ مطالعه است. اگر محتوای کوتاه بتواند به دریچه‌ای برای ورود به جهان کتاب تبدیل شود، همان رسانه‌ای که در ظاهر رقیب مطالعه است، می‌تواند در خدمت ترویج آن قرار گیرد.
به گزارش ایمنا، شاید انتظار اینکه کتاب با همان سرعت و جذابیت ظاهری ویدئوهای کوتاه مخاطب جذب کند، از اساس انتظار درستی نباشد. کتاب قرار نیست به محتوایی چندثانیه‌ای تبدیل شود تا بتواند در چرخه بی‌پایان اسکرول باقی بماند؛ ارزش آن در فرصتی است که برای عمیق شدن، پرسیدن، تخیل کردن و شکل دادن به اندیشه فراهم می‌کند.
البته این به معنای بی‌نیازی صنعت نشر و نهادهای فرهنگی از نوآوری نیست. طراحی جذاب کتاب‌ها، توجه به سلیقه‌های متنوع، تولید نسخه‌های الکترونیکی و صوتی، معرفی حرفه‌ای آثار در شبکه‌های اجتماعی و ایجاد دسترسی اقتصادی‌تر به منابع مطالعاتی می‌تواند ارتباط نسل جدید با کتاب را تقویت کند.
اما در نهایت، هیچ ابزار تبلیغاتی نمی‌تواند جای تجربه شخصی خواندن را بگیرد. علاقه به کتاب زمانی شکل می‌گیرد که مخاطب در صفحات آن چیزی پیدا کند که ارزش بازگشت داشته باشد؛ داستانی که او را درگیر کند، دانشی که نگاهش را تغییر دهد یا پرسشی که پس از بستن کتاب همچنان در ذهنش باقی بماند.
نظر شما