به گزارش خبرگزاری ایمنا، استکبار واژهای آشنا در ادبیات سیاسی ایران است؛ مفهومی که برای فهم آن باید به معنای ریشهایاش بازگشت. استکبار از ریشه «کبر» میآید و در ادبیات قرآنی به معنای خودبزرگبینی، برتریجویی و نپذیرفتن حق از سر غرور و گردنکشی است. قرآن کریم در آیات متعددی رفتار مستکبران را نکوهش کرده و از سرکشی کسانی سخن گفته است که خود را برتر از دیگران میدانند و برای رسیدن به خواستههایشان، حقوق دیگران را نادیده میگیرند. از همینرو، استکبارستیزی را میتوان ایستادگی در برابر زورگویی، سلطهطلبی و تحمیل اراده قدرتهای برتر بر ملتها دانست.
این مفهوم در فرهنگ ایرانی نیز بیگانه نیست. جامعه ایرانی که بخش مهمی از هویت فرهنگی و تاریخی آن با اسلام و مذهب تشیع پیوند خورده، همواره با روایتهایی از ایستادگی در برابر ظلم و سلطه آشنا بوده است. در فرهنگ شیعه، واقعه عاشورا و قیام امام حسین (ع) یکی از برجستهترین نمونههای این تفکر به شمار میرود؛ امامی که در برابر حاکمیت یزید و پذیرش ذلت ایستاد و جان خود و یارانش را در این مسیر فدا کرد تا حقیقت و آزادگی زنده بماند. همین نگاه، در طول تاریخ به یکی از سرچشمههای فکری مبارزه با ظلم و پذیرش سلطه تبدیل شده است.
از امیرکبیر و مدرس تا دلیران تنگستان؛ روایت تاریخی ایستادگی
نگاهی به تاریخ معاصر ایران نیز نشان میدهد که مسئله استقلال و مقابله با نفوذ بیگانگان، همواره یکی از دغدغههای مهم جامعه و شخصیتهای اثرگذار کشور بوده است. امیرکبیر در دوران صدارت خود برای کاهش نفوذ روسیه و انگلیس در ایران تلاش کرد و در برابر دخالتهای آنها ایستاد. سیدحسن مدرس نیز با مخالفت جدی با قرارداد ۱۹۱۹، در برابر واگذاری اختیارات کشور به انگلستان موضع گرفت. در جنوب ایران، رئیسعلی دلواری و دلیران تنگستان در برابر تجاوز نیروهای انگلیسی به خاک کشور مقاومت کردند و نام خود را در تاریخ مبارزات ضداستعماری ایران ثبت کردند.
در سالهای بعد نیز نهضت ملی شدن صنعت نفت به رهبری دکتر محمد مصدق، با هدف پایان دادن به سلطه شرکت نفت انگلیس و استیفای حقوق ملت ایران شکل گرفت. این حرکت، یکی دیگر از جلوههای تلاش ایرانیان برای دستیابی به استقلال و تعیین سرنوشت منابع و منافع ملی خود بود. هر یک از این رویدادها، با وجود تفاوت در شرایط تاریخی و شیوه مبارزه، بخشی از حافظه جمعی ایرانیان درباره استقلالخواهی و مقابله با دخالت خارجی را شکل دادهاند.

انقلاب اسلامی و تبدیل استکبارستیزی به یک آرمان سیاسی
با پیروزی انقلاب اسلامی، این سابقه تاریخی و فرهنگی در قالب یک گفتمان سیاسی منسجمتر ادامه پیدا کرد. امام خمینی (ره) در کنار مبارزه با استبداد داخلی، مقابله با سلطه خارجی و نفوذ قدرتهای بزرگ را نیز از محورهای اصلی حرکت انقلاب قرار دادند. مخالفت با دخالت آمریکا در امور ایران، مقابله با رژیم صهیونیستی و حمایت از ملتهای تحت سلطه، به بخش مهمی از ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی تبدیل شد.
پس از ایشان نیز رهبر شهید انقلاب اسلامی، امام خامنهای شهید، بارها مسئله استکبار و نظام سلطه را مورد توجه قرار دادند و مبارزه با آن را فراتر از یک اختلاف سیاسی مقطعی دانستند. در این نگاه، مسئله اصلی تنها مخالفت با یک کشور یا دولت خاص نیست، بلکه مقابله با منطق سلطهطلبی و تحمیل اراده بر ملتهای دیگر است؛ منطقی که میتواند در دورههای مختلف و با ابزارهای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی ظهور پیدا کند.
هزینه ایستادگی و اهمیت حفظ استقلال ملی
ایستادگی در برابر قدرتهای سلطهطلب همواره بدون هزینه نبوده است. بسیاری از شخصیتها و جریانهای استقلالخواه ایران در مسیر مبارزه با استبداد و استعمار با فشار، تبعید، زندان و حتی شهادت روبهرو شدند. امیرکبیر به قتل رسید، مدرس در تبعید به شهادت رسید و رئیسعلی دلواری جان خود را در راه مقابله با نیروهای متجاوز انگلیسی از دست داد. تاریخ ایران نشان میدهد که استقلالخواهی و مقاومت در برابر سلطه، مسیری آسان نبوده، اما این مبارزات در شکلگیری هویت تاریخی و سیاسی کشور نقش داشتهاند.

وقتی زیادهخواهی آمریکا، نسل جوان را به میدان شناخت استکبار آورد
جنگ دوازدهروزه و جنگ چهلروزه اخیر، تجربه تازهای از رویارویی با نظام سلطه را پیش روی ملت ایران، بهویژه نسل جوان، قرار داد. در این جنگها، استکبارستیزی از یک مفهوم تاریخی و شعار سیاسی فراتر رفت و به واقعیتی ملموس تبدیل شد؛ واقعیتی که مردم آثار زیادهخواهی قدرتهای سلطهطلب را در تهدید امنیت، حمله به زیرساختها و هدف قرار گرفتن منافع ملی به چشم دیدند.
همانطور که شهید والامقام علی لاریجانی نیز گفته بود: «میگویند که نباید مسئله هستهای و غنیسازی داشته باشید؛ فرصتطلب هستند، چراکه یک زمانی خودشان میگفتند ایران میتواند غنیسازی کند. غنیسازی نداشته باشید، بُرد موشکها را کاهش دهید و در منطقه همان چیزی را اجرا کنید که ما میگوییم. خواستهای دشمن انتها ندارد و نیازمند یک مقاومت ملی است؛ باید ایرانیان بپذیرند که سر خواست خود بایستند.»، تجربه جنگهای اخیر، ضرورت مقاومت در برابر زیادهخواهی دشمن و صیانت از استقلال ملی را بیش از گذشته آشکار کرد.
امروز نیز شناخت مفهوم استکبار و بررسی ریشههای تاریخی و دینی استکبارستیزی اهمیت دارد؛ چراکه فهم این موضوع بدون شناخت گذشته، تجربههای تاریخی ملت ایران و مبانی فکری انقلاب اسلامی ممکن نیست. اینکه چرا مقابله با سلطهطلبی به یکی از مؤلفههای هویت ایرانی-اسلامی تبدیل شده و این تفکر در شرایط کنونی چه ابعاد و جلوههایی دارد، موضوعی است که حسین کنعانی، کارشناس مسائل سیاسی، در گفتوگو با خبرنگار ایمنا به بررسی آن پرداخته است.
مبارزه با استعمار و استبداد به بخشی از هویت ایرانی-اسلامی تبدیل شده است
حسین کنعانی، کارشناس مسائل سیاسی در گفتوگو با خبرنگار ایمنا اظهار کرد: اگر تاریخ دستکم ۱۰۰ سال گذشته ایران را بررسی کنیم، درمییابیم که این تاریخ سراسر با مبارزه با استبداد، استثمار، استعمار و صهیونیسم رقم خورده است. بخشی از این رویکرد، برخاسته از تفکر و اندیشه اسلامی و دین ماست که ماهیتی ضداستکباری و ضداستبدادی دارد و با استثمار نیز مخالف است.
اندیشه امام خمینی (ره) و شکلگیری آرمان مبارزه با استکبار
وی افزود: بخش دیگری از این مسئله به شخصیت چندبعدی رهبر انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی (ره)، بازمیگردد؛ شخصیتی که در عین مبارزه با استبداد پهلوی، شعار «مرگ بر آمریکا» و مقابله با استکبار و شیطان بزرگ را نیز مطرح میکرد و در عین حال، شخصیتی ضدصهیونیستی داشت.
این کارشناس مسائل سیاسی عنوان کرد: این رویکرد در اندیشه و فکر، بهویژه در میان جوانان ما، به یک آرمان انقلابی تبدیل شده است؛ بهگونهای که اگر با نسل چهارم و پنجم انقلاب صحبت کنید، این مسئله را بخشی از هویت ملی ایران میدانند.

تجربه تاریخی و حساسیت ایرانیان نسبت به استعمار
وی افزود: همواره حکومتهایی که در ایران در این زمینه کوتاه آمدهاند و به قراردادهایی همچون ترکمنچای و گلستان تن دادهاند یا موجب از دست رفتن مناطقی همچون هرات، آرارات و بحرین شدهاند، در حافظه تاریخی ایرانیان باقی ماندهاند. نسلهای مختلف این تجربهها را مورد توجه قرار میدهند و بر این مسئله تأکید دارند که باید در همه ابعاد در برابر دشمنان ایستادگی کنیم.
مبارزه با استعمار نوین و صهیونیسم در جهان امروز
این کارشناس مسائل سیاسی عنوان کرد: بهویژه باید در برابر استعمار نوین که در قالبهای جدید و با ظاهری از دموکراسی خود را نشان میدهد، هوشیار باشیم. امروز نیز در برابر ما هم صهیونیسم جنایتکار و کودککش و هم آمریکای جهانخوار حضور دارند.
وی تأکید کرد: به این لحاظ به نظر میرسد مبارزه در ابعاد مختلف، اکنون به بخشی از هویت ایرانی-اسلامی ما تبدیل شده است که نمیتوان از آن فرار کرد یا گریزی از آن داشت.
به گزارش ایمنا، در نهایت، استکبارستیزی در تاریخ ایران را نمیتوان تنها به یک دوره یا جریان سیاسی محدود کرد؛ این تفکر در پیوند با باورهای دینی، تجربههای تاریخی و مطالبه استقلال و عزت ملی شکل گرفته و در دورههای مختلف جلوههای متفاوتی داشته است. آنچه اهمیت دارد، شناخت درست مفهوم استکبار، آگاهی از تجربههای گذشته و درک ضرورت حفظ استقلال کشور در برابر هرگونه سلطهطلبی و زورگویی است؛ مسیری که همچنان یکی از موضوعات مهم در فهم هویت سیاسی و تاریخی ایران به شمار میرود.




نظر شما