به گزارش خبرگزاری ایمنا، دکترین هسته‌ای ایران در نقطه‌ای تازه از مناقشه امنیتی کشور قرار گرفته است؛ موضوعی که در سال‌های گذشته بیشتر در چارچوب تعهدات بین‌المللی، مذاکرات هسته‌ای، سطح غنی‌سازی و نظارت‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بررسی می‌شد، اکنون بیش از گذشته با مفاهیمی همچون امنیت ملی، بازدارندگی و موازنه قدرت پیوند خورده است. حملات نظامی به تأسیسات هسته‌ای ایران و تداوم تهدیدهای آمریکا و رژیم صهیونیستی و حتی تهدید به حمله اتمی از سوی آمریکا و اسرائیل، بار دیگر این پرسش را به فضای سیاسی و کارشناسی کشور کشانده است که آیا راهبرد پیشین در حفظ ظرفیت هسته‌ای بدون حرکت به سمت ساخت سلاح، همچنان می‌تواند امنیت ایران را تضمین کند؟
حملات نظامی و بازنگری در محاسبات هسته‌ای ایران
سینا عضدی، مدیر برنامه خاورمیانه دانشگاه جورج‌تاون در مقاله‌ای که در نشریه «بولتن دانشمندان اتمی» منتشر شده، افزایش درخواست‌ها برای بازنگری در دکترین هسته‌ای ایران را در پی دگرگونی محیط امنیتی منطقه بررسی کرده است. از نگاه او، حملات نظامی توانسته‌اند به بخشی از زیرساخت‌های غنی‌سازی آسیب بزنند، اما دانش علمی، ظرفیت صنعتی و انگیزه سیاسی ایران را از میان نبرده‌اند، همچنین عضدی معتقد است راهبرد ماندن در آستانه دستیابی به سلاح هسته‌ای، دیگر همچون گذشته مانع اقدام نظامی علیه ایران نشده است.
این تحلیل سه مسیر را پیش روی سیاست هسته‌ای ایران قرار می‌دهد: کنار گذاشتن برنامه هسته‌ای، حرکت به سمت ساخت سلاح و بازسازی ظرفیت آستانه‌ای؛ مسیری که در آن کشور بدون عبور از مرز ساخت سلاح، توان فنی و امکان حرکت به سمت آن را حفظ می‌کند. عضدی گزینه سوم را محتمل‌تر می‌داند و بر این باور است که چنین رویکردی می‌تواند ضمن حفظ اهرم‌های راهبردی، امکان چانه‌زنی دیپلماتیک را نیز باقی بگذارد. در مقابل، حرکت آشکار به سمت تسلیحاتی‌کردن برنامه هسته‌ای می‌تواند حملات تازه و رقابت تسلیحاتی در منطقه را به‌دنبال داشته باشد.
از بحث فقهی تا مطالبه بازدارندگی هسته‌ای
همزمان با این بحث‌ها، موضوع تغییر دکترین هسته‌ای از سطح تحلیل‌های دانشگاهی فراتر رفته و در سخنان برخی چهره‌های سیاسی، مذهبی و رسانه‌ای نیز بازتاب یافته است. جواد لاریجانی با تأکید بر توانمندی علمی و صنعتی ایران در حوزه هسته‌ای، درباره امکان ساخت سلاح اظهارنظر کرده است. محمود نبویان، نماینده تهران در مجلس شورای اسلامی، نیز از طرح درخواست مجوز ساخت بمب اتم در جمع مردم قم سخن گفته و آیت‌الله علم‌الهدی با طرح موضوع بازدارندگی، تهیه ابزارهای ارعاب دشمن را از منظر فقهی مورد توجه قرار داده است.
در کنار این مواضع، دیدگاه‌های متفاوتی درباره نسبت میان توان هسته‌ای، امنیت ملی و تعهدات بین‌المللی مطرح است. برخی تحلیلگران بر این باورند که مسئله اصلی، پیش از هر تصمیمی درباره خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، تعیین راهبردی روشن برای تأمین امنیت کشور است. ابوالفضل بازرگان نیز در این زمینه بر ضرورت تفکیک میان توان فنی و اراده سیاسی تأکید کرده و معتقد است خروج از پیمان به‌تنهایی نمی‌تواند امنیت ایجاد کند، همچنین در دیدگاه او عضویت در پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT)، دستاورد امنیتی متناسبی برای ایران به همراه نداشته و با وجود پذیرش تعهدات و همکاری‌های نظارتی، مانع فشارها و اقدامات نظامی علیه کشور نشده است. از این منظر، مسئله اصلی تنها ماندن یا خروج از پیمان نیست، بلکه باید روشن شود هر تصمیمی چه نقشی در تقویت امنیت و بازدارندگی ایران خواهد داشت.
برخورداری از دانش و توان فنی هسته‌ای با تصمیم سیاسی برای ساخت سلاح تفاوت دارد و نمی‌توان این دو موضوع را یکسان دانست. همچنین خروج از NPT به‌تنهایی تضمینی برای افزایش امنیت کشور نیست و بدون تعیین راهبردی روشن برای دوران پس از آن، ممکن است پیامدهای تازه‌ای به همراه داشته باشد. از همین‌رو، بازنگری در سیاست هسته‌ای باید در پیوند با راهبرد بلندمدت امنیت ملی و با در نظر گرفتن هزینه‌ها، فرصت‌ها و پیامدهای هر گزینه انجام شود.
در چنین شرایطی، اختلاف‌نظر بر سر آینده دکترین هسته‌ای را نمی‌توان تنها به موافقت یا مخالفت با ساخت سلاح فروکاست؛ مسئله اصلی، انتخاب مسیری است که بتواند میان حفظ توان راهبردی، کاهش خطر درگیری و تأمین امنیت بلندمدت کشور توازن برقرار کند.
دکترین هسته‌ای ایران نیازمند بازنگری است
علیرضا تقوی‌نیا در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به افزایش اظهارنظرها درباره ضرورت بازنگری در دکترین هسته‌ای ایران اظهار کرد: در روزهای گذشته، مواضع و سخنان مطرح‌شده از سوی ائمه جمعه، برنامه‌های صداوسیما، امام جمعه تهران و برخی مسئولان کمیسیون امنیت ملی مجلس درباره تغییر دکترین هسته‌ای افزایش یافته است، این موضوع نشان می‌دهد بحثی که پیش‌تر کمتر در فضای عمومی مطرح می‌شد، اکنون به یکی از محورهای جدی گفت‌وگوهای سیاسی و امنیتی کشور تبدیل شده است.
وی افزود: آنچه امروز میان ایران، آمریکا و رژیم صهیونیستی جریان دارد، از مرحله تهدیدهای لفظی عبور کرده و به یک رویارویی موجودیتی تبدیل شده است. در چنین شرایطی، نمی‌توان بدون توجه به ماهیت تهدیدها درباره ابزارهای دفاعی و بازدارنده کشور تصمیم گرفت. به باور من، طرف مقابل به‌دنبال محدود کردن قدرت ایران نیست، بلکه مسئله اصلی او موجودیت جمهوری اسلامی ایران است.
تغییر نگاه به تهدیدهای موجودیتی علیه ایران
این کارشناس مسائل سیاسی با اشاره به مواضع رئیس‌جمهور گفت: توییت مسعود پزشکیان نیز از این جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد ضرورت تقویت قدرت کشور و توجه به توان بازدارندگی در سطوح مختلف مورد توجه قرار گرفته است. وقتی رئیس‌جمهور نیز بر ضرورت قدرتمند شدن ایران تأکید می‌کند، می‌توان دریافت که شرایط منطقه‌ای و تهدیدهای پیش‌رو، محاسبات پیشین را تحت تأثیر قرار داده است.
تقوی‌نیا با اشاره به نگاه رژیم صهیونیستی به تقابل با ایران تصریح کرد: اسرائیل با رویکردی آخرالزمانی به این رویارویی نگاه می‌کند و نتانیاهو نیز در اظهارات خود این تقابل را به شکلی ترسیم کرده که گویا در پایان آن تنها یکی از دو طرف باقی خواهد ماند، بنابراین نمی‌توان احتمال رفتارهای خارج از محاسبات متعارف را از سوی این رژیم نادیده گرفت.
وی ادامه داد: اگر رژیم صهیونیستی احساس کند موجودیتش در معرض خطر قرار گرفته است، ممکن است در استفاده از سلاح هسته‌ای نیز تردید نکند. در چنین وضعیتی، ایران باید به این پرسش پاسخ دهد که چگونه می‌تواند مانع از آن شود که دشمن تصور کند، بدون پرداخت هزینه‌ای سنگین قادر به حمله به کشور است.
افزایش مطالبه بازنگری در دکترین هسته‌ای
این کارشناس مسائل سیاسی با اشاره به مواضع برخی مسئولان و چهره‌های سیاسی درباره ضرورت تغییر دکترین هسته‌ای کشور گفت: به نظر می‌رسد در بخش‌هایی از ساختار سیاسی و امنیتی کشور، نگاه تازه‌ای نسبت به این موضوع در حال شکل‌گیری است. اظهارات دبیر شورای عالی امنیت ملی، برخی اعضای کمیسیون امنیت ملی و نمایندگان مجلس درباره ضرورت بازنگری در سیاست هسته‌ای را باید در همین چارچوب بررسی کرد.
تقوی‌نیا افزود: از نگاه من، نشانه‌هایی از شکل‌گیری اجماع درباره ضرورت تغییر رویکرد پیشین دیده می‌شود، البته این مسئله باید در چارچوب ملاحظات امنیت ملی و تصمیم‌گیری‌های کلان کشور بررسی شود؛ چراکه شرایط کنونی با سال‌های گذشته تفاوت دارد و نمی‌توان همان محاسبات قبلی را بدون توجه به تحولات جدید مبنای تصمیم‌گیری قرار داد.
وی با اشاره به مبانی دینی و قرآنی مورد استناد موافقان تغییر دکترین هسته‌ای اظهار کرد: در مباحث دینی، موضوع مقابله‌به‌مثل و ضرورت برخورداری از توان دفاعی متناسب با تهدید دشمن مورد توجه قرار گرفته است. از این منظر، هنگامی که دشمن از همه ابزارهای خود برای تهدید و ضربه زدن استفاده می‌کند، کشور نیز باید توان لازم برای دفاع و پاسخ متناسب را داشته باشد.
نسبت حفظ نظام و ملاحظات شرعی با امنیت کشور
این کارشناس مسائل سیاسی با اشاره به دیدگاه امام خمینی (ره) درباره حفظ حکومت اسلامی گفت: در اندیشه امام خمینی، حفظ نظام اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارد و در شرایطی ممکن است برای حفظ آن، برخی احکام و واجبات به‌صورت موقت تحت تأثیر مصلحتی مهم‌تر قرار گیرند. از جمله در این زمینه به موضوع تعطیلی موقت حج در شرایط خاص اشاره شده است، بنابراین بحث درباره امنیت و حفظ موجودیت کشور را نمی‌توان جدا از مباحث فقهی و ملاحظات مربوط به حفظ نظام بررسی کرد.
تقوی‌نیا خاطرنشان کرد: وقتی با دشمنی روبه‌رو هستیم که به اعتقاد من در پی نابودی ایران و از بین بردن موجودیت نظام است، باید درباره ابزارهای لازم برای مقابله با چنین تهدیدی بحث کنیم. نمی‌توان در برابر دشمنی که از همه ظرفیت‌های نظامی و امنیتی خود استفاده می‌کند، تنها به توصیه و هشدار بسنده کرد.
وی با اشاره به پیام آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای درباره جنایت‌ها و نسل‌کشی رژیم صهیونیستی در فلسطین گفت: این پیام نیز نشان‌دهنده ابعاد تهدید و جنایت‌هایی است که در منطقه جریان دارد. از این‌رو، موضوع امنیت ایران را باید در چارچوب تحولات گسترده‌تر منطقه و رفتار دشمنان بررسی کرد.
تغییر رویکرد رسانه ملی در طرح موضوع هسته‌ای
این کارشناس مسائل سیاسی با اشاره به تغییر فضای رسانه‌ای درباره دکترین هسته‌ای بیان کرد: چند سال پیش، در گفت‌وگویی با یکی از سردبیران صداوسیما، موضوع تغییر دکترین هسته‌ای را مطرح کردم. آن زمان به من گفته شد شورای عالی امنیت ملی اجازه نمی‌دهد چنین موضوعی به‌صورت علنی در رسانه ملی مطرح شود، اما اکنون شاهد هستیم که در برنامه‌های تلویزیونی، این مسئله به بحث گذاشته می‌شود و مجریان نیز پرسش‌هایی درباره آثار برخورداری ایران از سلاح هسته‌ای مطرح می‌کنند.
تقوی‌نیا ادامه داد: برای نمونه، در یکی از برنامه‌های صداوسیما، سحر امامی این پرسش را مطرح کرد که اگر ایران بمب اتم داشت، آیا دشمن به کشور حمله می‌کرد؟ همین طرح پرسش در رسانه ملی نشان می‌دهد فضای بحث درباره دکترین هسته‌ای نسبت به گذشته تغییر کرده است. موضوعی که پیش‌تر امکان طرح علنی آن وجود نداشت، اکنون در برنامه‌های رسانه‌ای بررسی می‌شود.
وی افزود: این تغییر رویکرد را باید در کنار مواضع مطرح‌شده از سوی مسئولان، ائمه جمعه و چهره‌های سیاسی ارزیابی کرد؛ چراکه مجموعه این تحولات نشان می‌دهد بحث درباره بازنگری در سیاست هسته‌ای کشور از فضای محدود کارشناسی فراتر رفته و به عرصه عمومی راه یافته است.
طرح مطالبه ساخت سلاح هسته‌ای در تریبون‌های عمومی
این کارشناس مسائل سیاسی در بخش دیگری از این گفت‌وگو با اشاره به افزایش طرح موضوع تغییر دکترین هسته‌ای در تریبون‌های عمومی اظهار کرد: امروز تنها در رسانه ملی نیست که این موضوع مطرح می‌شود؛ در سخنرانی‌های ائمه جمعه و تجمعات مردمی نیز شاهد طرح بحث درباره ضرورت برخورداری ایران از سلاح هسته‌ای هستیم. افرادی که از تهران برای سخنرانی در جمع مردم به شهرهای مختلف می‌روند نیز در برخی موارد این موضوع را مطرح می‌کنند.
وی با بیان اینکه این تحولات را نشانه تغییر نگاه به مسئله بازدارندگی می‌داند، تصریح کرد: وقتی موضوع از سوی صداوسیما، تریبون‌های نماز جمعه، مسئولان و نمایندگان مجلس مطرح می‌شود، نمی‌توان آن را یک بحث پراکنده و محدود به چند اظهارنظر دانست. به باور من، این روند نشان‌دهنده شکل‌گیری نوعی اجماع درباره ضرورت بازنگری در سیاست پیشین است.
بازدارندگی هسته‌ای و محاسبات آمریکا و اسرائیل
این کارشناس مسائل سیاسی با اشاره به ضرورت ایجاد موازنه قدرت در برابر دشمنان گفت: اختلاف ایران با آمریکا و رژیم صهیونیستی، اختلافی معمولی و محدود به چند موضوع سیاسی نیست، بلکه از نگاه من، با مسئله موجودیت کشور ارتباط دارد، بنابراین ایران برای جلوگیری از تکرار حملات و ایجاد بازدارندگی باید در همه حوزه‌ها قدرت خود را افزایش دهد و حوزه هسته‌ای نیز نمی‌تواند از این محاسبه جدا باشد.
تقوی‌نیا ادامه داد: آمریکا و رژیم صهیونیستی از سلاح هسته‌ای برخوردارند، اما ایران چنین سلاحی در اختیار ندارد. همین تفاوت در توانمندی‌ها می‌تواند بر محاسبات طرف مقابل اثر بگذارد و به او این تصور را بدهد که می‌تواند بدون نگرانی از پاسخ متقابل، دست به اقدام نظامی بزند. از نگاه من، برخورداری ایران از بازدارندگی هسته‌ای می‌تواند محاسبات دشمن را تغییر دهد و احتمال حمله را کاهش دهد.
تقوی‌نیا: اگر طرف مقابل بداند اقدام نظامی علیه ایران هزینه‌ای سنگین و غیرقابل‌پیش‌بینی خواهد داشت، در تصمیم‌گیری خود محتاط‌تر خواهد شد
وی خاطرنشان کرد: هدف از برخورداری از قدرت بازدارنده، استفاده از آن نیست، بلکه باید به‌گونه‌ای قدرت ایجاد شود که دشمن از اساس به فکر حمله نیفتد. اگر طرف مقابل بداند اقدام نظامی علیه ایران هزینه‌ای سنگین و غیرقابل‌پیش‌بینی خواهد داشت، در تصمیم‌گیری خود محتاط‌تر خواهد شد.
ضرورت طرح مطالبه عمومی درباره دکترین هسته‌ای
تقوی‌نیا با اشاره به نقش افکار عمومی و فعالان رسانه‌ای در طرح این موضوع گفت: مردم و فعالان شبکه‌های اجتماعی باید درباره ضرورت برخورداری کشور از توان بازدارنده بحث کنند و این مطالبه را در فضای عمومی مطرح سازند. به اعتقاد من، مسئله امنیت ملی نباید تنها در سطح نهادهای رسمی باقی بماند و جامعه نیز باید درباره ابزارهای لازم برای دفاع از کشور گفت‌وگو کند.
وی افزود: تا زمانی که نتانیاهو و ترامپ در قدرت باشند، احتمال تداوم تنش و درگیری وجود دارد و ممکن است جنگ تا دو سال آینده نیز ادامه پیدا کند؛ مگر اینکه محاسبات طرف مقابل به‌طور اساسی تغییر کند. از نگاه من، دستیابی ایران به بازدارندگی هسته‌ای و حتی انجام آزمایش اتمی می‌تواند یکی از عواملی باشد که این محاسبات را تغییر می‌دهد.
این کارشناس مسائل سیاسی با اشاره به اظهارات دونالد ترامپ درباره توانمندی‌های ایران اظهار کرد: ترامپ در مواضع خود به این موضوع اشاره کرده که اگر ایران سلاح هسته‌ای در اختیار داشت، نوع برخورد و گفت‌وگو با آن متفاوت می‌شد. همین مسئله نشان می‌دهد برخورداری از قدرت بازدارنده می‌تواند بر ادبیات و رفتار طرف مقابل اثر بگذارد.
شکسته شدن تابوی تغییر دکترین هسته‌ای
تقوی‌نیا با اشاره به طرح این موضوع از سوی رسانه ملی و مسئولان مرتبط با نماز جمعه گفت: به باور من، طرح گسترده بحث تغییر دکترین هسته‌ای در صداوسیما و تریبون‌های رسمی، بدون اطلاع از دیدگاه‌های مطرح در سطوح بالای تصمیم‌گیری انجام نمی‌شود. به نظر می‌رسد فضای گذشته که در آن طرح علنی این موضوع با محدودیت روبه‌رو بود، تغییر کرده و تابوی گفت‌وگو درباره دکترین هسته‌ای شکسته شده است. اکنون باید درباره این موضوع با صراحت بیشتری بحث شود و ابعاد مختلف آن از منظر امنیت ملی و بازدارندگی بررسی شود. نمی‌توان در شرایطی که دشمنان ایران از همه ظرفیت‌های نظامی خود برای تهدید کشور استفاده می‌کنند، از بررسی گزینه‌های مختلف دفاعی چشم‌پوشی کرد.
این کارشناس مسائل سیاسی ابراز امیدواری کرد: ایران هرچه زودتر به مرحله انجام آزمایش اتمی برسد و بتواند به موازنه هسته‌ای با دشمنان خود دست پیدا کند.
آینده دکترین هسته‌ای؛ انتخاب میان گزینه‌های دشوار
به گزارش ایمنا، مناقشه بر سر آینده دکترین هسته‌ای ایران، فراتر از یک اختلاف‌نظر درباره ساختن یا نساختن سلاح است و به ارزیابی هزینه‌ها و پیامدهای هر انتخاب در محیط امنیتی منطقه بازمی‌گردد. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که برخورداری از دانش و زیرساخت هسته‌ای، به‌تنهایی مانع فشار سیاسی و اقدام نظامی نشده و در مقابل، حرکت به سمت تسلیحاتی‌شدن نیز می‌تواند خطرهای تازه‌ای برای کشور ایجاد کند.
از همین‌رو، تعیین نسبت میان بازدارندگی، تعهدات بین‌المللی و منافع ملی به تصمیمی راهبردی نیاز دارد؛ تصمیمی که باید با در نظر گرفتن توان دفاعی کشور، رفتار قدرت‌های رقیب و پیامدهای منطقه‌ای و جهانی گرفته شود. آینده این پرونده به آن بستگی دارد که ایران چگونه میان حفظ ظرفیت‌های خود و تأمین امنیت پایدار، مسیر مورد نظر را انتخاب کند.
نظر شما