به گزارش خبرگزاری ایمنا، اقیانوس‌ها تنها پهنه‌هایی گسترده از آب نیستند، بلکه نقش مهمی در تنظیم دمای زمین، شکل‌گیری جریان‌های جوی و توزیع بارش در نقاط مختلف جهان ایفا می‌کنند. تغییرات دمایی در بخش‌هایی از اقیانوس‌ها می‌تواند تعادل معمول سامانه‌های جوی را تحت تأثیر قرار دهد و زمینه تغییر در مسیر حرکت توده‌های هوا و الگوهای بارندگی را فراهم کند، از همین‌رو، بررسی ناهنجاری‌های دمایی اقیانوس‌ها یکی از موضوعات مهم در مطالعات اقلیمی و پیش‌بینی شرایط جوی به شمار می‌رود.
در میان پدیده‌های اثرگذار بر سامانه اقلیم جهانی، ال‌نینو جایگاه ویژه‌ای دارد؛ پدیده‌ای اقیانوسی-جوی که با گرم‌شدن غیرعادی سطح آب در بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شناخته می‌شود. این تغییر دمایی می‌تواند بر گردش عمومی جو اثر بگذارد و الگوهای معمول بارش و دما را در مناطق مختلف جهان دگرگون کند. با این حال، شدت و گستره پیامدهای آن در همه مناطق یکسان نیست و تأثیر نهایی آن به تعامل پیچیده میان شرایط اقیانوسی، جریان‌های جوی و ویژگی‌های اقلیمی هر منطقه بستگی دارد.
اهمیت ال‌نینو برای کشورهایی مانند ایران، به‌ویژه از آن جهت است که بخش بزرگی از سرزمین در محدوده اقلیمی خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و تغییر در الگوهای بارشی می‌تواند پیامدهای مهمی برای منابع آب، کشاورزی و مدیریت مخاطرات طبیعی داشته باشد. در چنین شرایطی، بررسی ارتباط میان ناهنجاری‌های اقیانوسی و فعالیت سامانه‌های بارشی منطقه‌ای اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، البته بروز ال‌نینو به‌تنهایی به‌معنای افزایش قطعی بارش در سراسر ایران نیست و ارزیابی آثار آن باید بر پایه پیش‌بینی‌های به‌روز هواشناسی انجام شود.
از سوی دیگر، هم‌زمانی تغییرات اقلیمی بلندمدت با نوسانات طبیعی اقیانوس‌ها، پیچیدگی پیش‌بینی شرایط جوی را افزایش می‌دهد. افزایش دمای پایه زمین می‌تواند بر تبخیر، میزان رطوبت جو و ویژگی‌های سامانه‌های بارشی تأثیر بگذارد و کنار عواملی همچون جریان‌های مدیترانه‌ای و شرایط اقیانوس هند، تصویری چندوجهی از وضعیت بارندگی ترسیم کند. در این میان، شناخت دقیق ال‌نینو و بررسی ارتباط آن با سایر عوامل جوی، برای ارزیابی احتمال تغییر بارش‌ها و برنامه‌ریزی در برابر پیامدهای احتمالی آن ضروری است.
ردپای ال‌نینو در بارش‌های پیش‌رو؛ ایران در انتظار چه تغییری است؟
منصور شیشه‌فروش، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با بیان اینکه گرم‌شدن غیرعادی دمای سطح آب در بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام، که با پدیده ال‌نینو مرتبط است، می‌تواند موجب تغییر در گردش جو و جابه‌جایی سامانه‌های بارشی شود، اظهار کرد: از سوی دیگر، گرمایش جهانی و افزایش حدود یک درجه‌ای دمای پایه زمین نیز می‌تواند بر الگوهای بارش، تبخیر و جریان‌های جوی تأثیر بگذارد و با توجه به برهم‌کنش سامانه‌های مدیترانه‌ای، جریان‌های جوی و شرایط حاکم بر اقیانوس هند، پیش‌بینی‌های هواشناسی از احتمال تقویت بارش‌ها حکایت دارد.
وی افزود: قرارگرفتن ایران در کمربند خشک خاورمیانه نیز از عواملی است که بررسی الگوهای جوی و ناهنجاری‌های دمایی را برای پیش‌بینی شرایط بارشی کشور اهمیت می‌بخشد و بر اساس پیش‌بینی‌های مطرح‌شده، احتمال دارد بارش‌ها در اوایل آبان حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد افزایش پیدا کند. این افزایش بارش می‌تواند بخش‌های مختلف کشور به‌ویژه مناطق غربی و جنوبی، را تحت تأثیر قرار دهد.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان با بیان اینکه در استان اصفهان نیز احتمال افزایش بارش در مناطق غربی و جنوبی وجود دارد، تصریح کرد: با توجه به این شرایط، اقدامات پیشگیرانه برای مدیریت رواناب‌ها، کاهش خطر آب‌گرفتگی و پیشگیری از وقوع سیلاب در دستور کار قرار گرفته است و در راستای آمادگی برای روبه‌رو شدن با پیامدهای احتمالی بارش‌ها و تغییرات اقلیمی، دستورالعمل مدیریت شرایط اضطراری با هدف پیشگیری از سیلاب و آب‌گرفتگی به دستگاه‌های مسئول ابلاغ شده است.
ابلاغ دستورالعمل مدیریت شرایط اضطراری با هدف پیشگیری از سیلاب و آب‌گرفتگی به شهرها
شیشه‌فروش ادامه داد: محور اصلی این برنامه، جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی، تقویت زیرساخت‌های شهری و کاهش خطر وقوع سیلاب است. این دستورالعمل به شهرهای استان ابلاغ شده و تشکیل ستادهای مدیریت بحران و برگزاری جلسات هماهنگی در حوزه خدمات شهری و مدیریت بحران شهرداری‌ها در دستور کار قرار گرفته است.
وی گفت: شهرداری‌ها موظف شده‌اند برای اجرای طرح‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی برنامه‌ریزی، مسیرهای انتقال آب و کانال‌ها را بازگشایی و با تقویت زیرساخت‌های دفع آب‌های سطحی، از تجمع رواناب‌ها در معابر شهری جلوگیری کنند و ایجاد چاه‌های جذبی نیز از جمله اقداماتی است که می‌تواند به نفوذ آب به زمین و تغذیه منابع آب زیرزمینی کمک کند.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان افزود: در شهرهای استان، اجرای طرح‌های جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی در حال پیگیری است و در بسیاری از شهرها، بخش قابل‌توجهی از این طرح‌ها وارد مرحله اجرا شده است و در شهر اصفهان، طرح جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی با استفاده از مطالعات مشاوران تدوین شده و اجرای آن از سال گذشته ادامه دارد که در چارچوب این برنامه، اقدامات متعددی برای تقویت زیرساخت‌های شهری و کاهش خطر آب‌گرفتگی انجام شده است.
شیشه‌فروش با بیان اینکه بر اساس گزارش ارائه‌شده، در دو سال گذشته ۴۰ حلقه چاه جذبی برای هدایت آب و کمک به نفوذ آن به زمین حفاری شده و ۱۰ کیلومتر کانال هدایت آب‌های سطحی نیز به اجرا درآمده است، تصریح کرد: ۱۲ مورد از تجهیزات و سامانه‌های مرتبط با مدیریت و پایش آب‌گرفتگی در شهر هوشمندسازی شده است و در بخش نگهداری و پاک‌سازی زیرساخت‌ها، حدود ۱۶۰ کیلومتر از کانال‌های روباز و ۲۵ کیلومتر از کانال‌های سرپوشیده شهر لایروبی شده، همچنین ۳۰ مورد از تجهیزات مرتبط با مدیریت بحران و مقابله با آب‌گرفتگی تقویت یا تأمین شده است.
وی با بیان اینکه برای ادامه این اقدامات نیز اعتبار موردنیاز پیش‌بینی شده است، ادامه داد: برنامه عملیاتی پیشگیری و کنترل سیلاب در شهر اصفهان تدوین و به شهرداری ابلاغ شده است. در اجرای این برنامه، مناطقی که در گذشته با تجمع روان‌آب یا آب‌گرفتگی مواجه بوده‌اند، باید در اولویت اجرای طرح‌های پیشگیرانه قرار گیرند، همچنین شهرداری‌ها و سازمان‌های وابسته موظف شده‌اند ستادهای مدیریت بحران خود را فعال کنند، واحدهای پشتیبانی را در آمادگی نگه دارند و تجهیزات لازم، از جمله موتورپمپ‌های تخلیه آب و سایر امکانات مقابله با آب‌گرفتگی را در اختیار بخش‌های آتش‌نشانی و خدمات شهری قرار دهند.
ضرورت توجه به آموزش شهروندان، اطلاع‌رسانی به‌موقع، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و اجرای اقدامات پیشگیرانه
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان گفت: در شهر اصفهان، ظرفیت تیم‌های واکنش سریع در ۲۲۰ محله نیز برای افزایش آمادگی محلی مورد توجه قرار گرفته است. استفاده از این ظرفیت‌ها می‌تواند در آموزش شهروندان، اطلاع‌رسانی به‌موقع، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و اجرای اقدامات پیشگیرانه نقش داشته باشد. بسته مدیریت بحران آب‌گرفتگی شهری تدوین و به شهرداری ابلاغ شده و اقدامات مشابهی نیز متناسب با شرایط هر شهر در سایر نقاط استان دنبال می‌شود و در مناطق روستایی نیز دهیاری‌ها موظف شده‌اند برای مقابله با خطر سیلاب آمادگی لازم را ایجاد کنند و اقدامات پیشگیرانه را متناسب با شرایط محلی به اجرا درآورند.
شیشه‌فروش با بیان اینکه در کنار اقدامات شهری، مدیریت رودخانه‌ها و کاهش خطر سیلاب در مسیرهای طبیعی عبور آب نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، خاطرنشان کرد: در استان اصفهان، طی سال جاری حدود ۴۰ کیلومتر از رودخانه‌ها لایروبی شده و ۱۰۰ هکتار از اراضی تصرف‌شده در حریم و بستر رودخانه‌ها آزادسازی شده است. حدود دو کیلومتر عملیات مرتبط با ساماندهی رودخانه‌ها انجام شده و مطالعات مرحله نخست ساماندهی رودخانه‌ها در حدود ۹۶۶ کیلومتر از مسیرهای رودخانه‌ای استان به‌وسیله شرکت آب منطقه‌ای انجام گرفته است.
وی ادامه داد: در بررسی‌های صورت‌گرفته، ۵۲۴ سازه نیز به‌عنوان موارد نیازمند بررسی و اصلاح مطرح شده‌اند. دستگاه‌هایی از جمله راهداری، شهرداری‌ها، بنیاد مسکن، جهاد کشاورزی، شرکت‌های صنعتی و شرکت آب منطقه‌ای موظف شده‌اند برای رفع خطر این سازه‌ها و کاهش آسیب‌پذیری در برابر سیلاب اقدام کنند و علاوه بر اقدامات انجام‌شده، لایروبی اضطراری مقاطع پرخطر رودخانه‌ها پیش از آغاز بارش‌ها نیز در برنامه قرار گرفته است. بر اساس برنامه اعلام‌شده، سهم شهرداری‌ها ۱۲ کیلومتر، بنیاد مسکن هشت کیلومتر، راهداری پنج کیلومتر و سایر بخش‌های مسئول نیز پنج کیلومتر تعیین شده است که در مجموع، حدود ۳۰ کیلومتر عملیات اضطراری را شامل می‌شود. هدف از این اقدامات، باز نگه‌داشتن مسیر عبور آب و کاهش احتمال سرریزشدن یا انحراف روان‌آب‌ها در زمان بارندگی‌های شدید است.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان با بیان اینکه در حوزه منابع طبیعی نیز مطالعات و طرح‌های مرتبط با مدیریت روان‌آب‌ها و کنترل سیلاب در حال اجراست، گفت: بر اساس گزارش ارائه‌شده، مطالعات تفسیری در حدود چهار میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار از اراضی استان انجام شده است، همچنین طرح‌های پخش سیلاب در حدود ۱۰۰ هزار هکتار از اراضی اجرا شده‌اند و در ادامه این برنامه، تکمیل مطالعات منابع طبیعی در حدود دو میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار و اجرای طرح‌های آبخیزداری و پخش سیلاب در حدود یک میلیون هکتار دیگر موردنیاز است. اجرای این طرح‌ها به اعتباری حدود دو همت نیاز دارد و برای تأمین منابع مالی لازم، درخواست حمایت از سازمان منابع طبیعی کشور ارائه شده است.
شیشه‌فروش اضافه کرد: اجرای طرح‌های آبخیزداری و پخش سیلاب می‌تواند به مدیریت بهتر رواناب‌ها، کاهش شدت جریان آب در مناطق آسیب‌پذیر و افزایش فرصت نفوذ آب به زمین کمک کند و از این‌رو، تکمیل مطالعات و تأمین اعتبار موردنیاز برای اجرای این طرح‌ها از جمله محورهای مهم برنامه‌های پیشگیری از سیلاب در استان است.
ضرورت توجه و داشتن آمادگی برای احتمال تقویت بارش‌ها در برخی مناطق کشور و استان اصفهان
وی افزود: پایش شرایط جوی و اطلاع‌رسانی به‌موقع درباره بارش‌ها، بخش دیگری از برنامه‌های مدیریت بحران استان اصفهان است. اداره کل هواشناسی استان از چندین ایستگاه و سامانه پایش برخوردار است که در میان آن‌ها ایستگاه‌های مرتبط با فرودگاه، کشاورزی، جاده‌ها و باران‌سنجی نیز قرار دارند. استفاده از تجهیزات خودکار و سامانه‌های ثبت و انتقال داده، امکان جمع‌آوری اطلاعات و بررسی شرایط جوی را فراهم می‌کند.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان تصریح کرد: بر این اساس، بر ضرورت استفاده از مدل‌های هواشناسی متناسب با شرایط منطقه‌ای و صدور پیش‌بینی‌های به‌موقع و نقطه‌ای تأکید شده است تا دستگاه‌های مختلف بتوانند متناسب با وضعیت هر منطقه، اقدامات لازم را انجام دهند و از بروز خسارت‌های ناشی از بارش‌های شدید و سیلاب جلوگیری کنند. هم‌زمان، جلسات مدیریت بحران در شهرستان‌های استان در حال برگزاری است تا دستگاه‌های اجرایی با حضور مدیران مربوطه، برنامه‌های آمادگی و شیوه هماهنگی در زمان بروز حوادث را بررسی کنند.
شیشه‌فروش تاکید کرد: شهرستان‌های غرب استان، از جمله تیران و کرون، بویین‌میاندشت و فریدون‌شهر نیز در برنامه‌ریزی‌های مرتبط با آمادگی در برابر شرایط جوی و سیلاب مورد توجه قرار گرفته‌اند و با آغاز سال زراعی جدید، حفاظت از زیرساخت‌های بخش کشاورزی در برابر حوادث طبیعی نیز اهمیت دارد. کشاورزان، باغداران و دامداران باید برای کاهش خسارت‌های احتمالی ناشی از سیلاب، بارش‌های شدید و برف سنگین، تمهیدات لازم را در مزارع، باغ‌ها، واحدهای دامداری و سایر تأسیسات خود در نظر بگیرند.
وی بیان کرد: ساختمان‌های مسکونی و دیگر تأسیسات واقع در مناطق مستعد خطر باید از نظر میزان آسیب‌پذیری در برابر سیلاب و برف سنگین مورد توجه قرار گیرند. در زمینه جبران خسارت‌های ناشی از حوادث نیز برخورداری از پوشش بیمه‌ای مناسب اهمیت دارد، زیرا بیمه می‌تواند در جبران بخشی از خسارت‌های واردشده به اموال و زیرساخت‌ها نقش داشته باشد.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان خاطرنشان کرد: با توجه به احتمال تقویت بارش‌ها در برخی مناطق کشور و استان اصفهان، هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، آماده‌سازی تجهیزات، لایروبی رودخانه‌ها و کانال‌ها، تکمیل طرح‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی، تقویت سامانه‌های پیش‌بینی هواشناسی و افزایش آمادگی در مناطق شهری و روستایی از اقدامات ضروری برای کاهش خطر سیلاب و آب‌گرفتگی به‌شمار می‌روند.
ال‌نینو بار دیگر توجه‌ها را به پیوند پیچیده میان اقیانوس‌ها و جو زمین جلب می‌کند؛ پیوندی که تغییر در یکی از اجزای آن می‌تواند در فاصله‌ای دور، شرایط آب‌وهوایی مناطق دیگر را نیز تحت تأثیر قرار دهد، با این حال، تبدیل یک ناهنجاری دمایی در اقیانوس آرام به پیش‌بینی دقیق بارش در ایران، نیازمند بررسی مجموعه‌ای از عوامل جوی و اقلیمی است و نمی‌توان تنها بر اساس وقوع این پدیده، درباره میزان یا زمان بارندگی در یک منطقه نتیجه‌گیری قطعی کرد.
در ارزیابی پیامدهای احتمالی ال‌نینو، موقعیت جغرافیایی ایران، مسیر حرکت سامانه‌های بارشی، شرایط رطوبتی جو و تعامل جریان‌های جوی منطقه‌ای اهمیت فراوانی دارند. به همین دلیل، پیش‌بینی‌های فصلی زمانی ارزش عملی بیشتری پیدا می‌کنند که با داده‌های جدید، مدل‌های هواشناسی و ارزیابی‌های منطقه‌ای تکمیل شوند. چنین رویکردی می‌تواند از برداشت‌های ساده‌انگارانه درباره آثار ال‌نینو جلوگیری کند و تصویری واقع‌بینانه‌تر از احتمال تغییرات بارشی ارائه دهد.
در صورت تقویت بارش‌ها، آمادگی برای مدیریت رواناب‌ها و کاهش خطر سیلاب اهمیت دوچندان خواهد داشت به‌ویژه در مناطقی که زیرساخت‌های شهری، مسیرهای رودخانه‌ای یا اراضی کشاورزی در برابر بارندگی شدید آسیب‌پذیر هستند. بازگشایی کانال‌ها، بررسی سازه‌های واقع در مسیر عبور آب، تقویت سامانه‌های هشدار و هماهنگی دستگاه‌های مسئول، اقداماتی هستند که باید مستقل از میزان قطعیت پیش‌بینی‌ها مورد توجه قرار گیرند. در واقع، آمادگی پیشگیرانه زمانی بیشترین اثر را دارد که پیش از وقوع شرایط بحرانی آغاز شده باشد.
ال‌نینو را باید یکی از عوامل مؤثر بر سامانه اقلیم جهانی دانست، نه معیاری مستقل برای پیش‌بینی قطعی وضعیت بارندگی یک کشور. درک درست از این پدیده، مستلزم تفکیک میان تغییرات دمایی اقیانوس، پیامدهای احتمالی آن در گردش جو و پیش‌بینی‌های اختصاصی هر منطقه است. پایش مستمر شرایط جوی و اتکا به ارزیابی‌های معتبر هواشناسی، مسیر دقیق‌تری برای شناخت وضعیت بارش‌ها فراهم می‌کند و امکان تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر درباره مدیریت منابع آب و کاهش مخاطرات طبیعی را افزایش می‌دهد.
نظر شما